جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

علمای مشروطه­خواه در نجف اشرف سهم قابل توجهی در روند توسعه انقلاب مشروطه ایران داشته‌اند، به­طوری که نمی‌توان نقش برجسته آن‌ها را در مراحل مختلف این انقلاب سرنوشت‌ساز در تاریخ ایران نادیده گرفت. ارسال بیانیه‌ها، نامه‌ها و تلگراف‌های مختلف از سوی این علمای بزرگ، به­ویژه در دوران استبداد صغیر (۱۳۲۶-۱۳۲۷ ق) به­عنوان اعتراضی علیه حکومت استبدادی مطلقه خاندان قاجاریه، و نیز علیه وام‌های خارجی، وضعیت اقتصادی رو به وخامت، استفاده از خشونت و قساوت علیه رعایا و همچنین دفاع از مشروطه و مجلس ملی،ازعوامل مهم در گسترش مشارکت مردم ایران در روند حرکت مشروطه و تزلزل پایه‌های حکومت قاجاریه بود. بر این اساس، این مقاله قصد دارد تا نقش مکاتبات علمای نجف اشرف در حرکت مشروطه ایران را بررسی کرده و به سه سئوال زیر پاسخ دهد: 1. آیا مکاتبات این علمای نجف اشرف تاثیری در روند تحولات این انقلاب داشته است؟ 2 . مهم‌ترین انتقاداتی که این علمای بزرگ در نامه‌های خود مطرح کردند، چه بود؟ 3. تعامل و ارتباط علمای نجف با مشروعه­خواهانه و در رأس آنان با آیت­الله شیخ فضل­­الله نوری چگونه بود؟

در تحلیل حوادث تاریخ دو رویکرد متفاوت وجود دارد. برخی مورخان تنها با تکیه بر عصای تاریخی می‌کوشند بر تاریکخانه حوادث گذشته پرتوی افکنند و ذهن و ضمیر خود را از دلبستگی‌های دینی، مذهبی و کلامی بیالایند و تنها داده‌ها و گزارش‌های تاریخی را سرلوحه کار خود قرار دهند. شماری دیگر که گزارش‌های تاریخی را در تعارض با عقاید و آموزه‌های دینی و کلامی خود می‌بینند به کلام و داده‌های آن دل می‌سپارند و آموزه‌های تاریخی را به حاشیه رانده و یا درصدد انکار آن برمی‌آیند. نقد مبانی و روش تاریخنگاری دو گروه از اهداف این رساله است.

اندیشه مهدویت یکی از بنیادی‌ترین آموزه‌های مذهب شیعه است که همواره در شکل‌گیری جنبش‌های سیاسی و مذهبی نقش‌آفرین بوده است. خلافت فاطمیان، به‌عنوان نخستین حکومت شیعی اسماعیلی با ساختاری فراملی، از این اندیشه به‌عنوان رکن مشروعیت‌بخش بهره گرفت. پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش مهدویت در پیدایش، تثبیت و استمرار خلافت فاطمی، به بررسی سه مرحله کلیدی این حکومت شامل دوره دعوت مخفیانه، تأسیس حکومت در مغرب، و استقرار رسمی در مصر می‌پردازد. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع اصیل تاریخی و کلامی همچون دعائم الإسلام قاضی نعمان، أخبار ملوک بنی عبید ابن حماد، الخطط و التعاظ الحنفاء اثر مقریزی، و کتاب العبر ابن خلدون، نشان می‌دهد که فاطمیان چگونه از مفهوم مهدی منتظر برای جذب پیروان، سازماندهی ساختار دعوت و مشروعیت‌بخشی به خلافت بهره‌برداری کردند. یافته‌های تحقیق گواه آن است که فاطمیان در هر سه دوره یاد شده با تعریفی تقریبا متفاوت از مفهوم مهدی و اندیشه مهدویت، آن را به شکلی هدفمند در خدمت اهداف سیاسی خود قرار دادند. در دوره دعوت از آن در جهت جذب قبایل بربر استفاده شد. در دوره مغرب، با تکیه بر نسب علوی عبیدالله و مفاهیم انتظار و نجات، مهدویت به عنوان عنصر مششروعیت بخشی معرفی شد؛ همچنین مفهوم امامت با مهدویت پیوند خورد. در مصر، مهدویت از شکل مفهوم آخرالزمانی به مفهومی سازمان یافته مبدل شد؛ به علاوه در این دوره مهدویت جای خود را به خلافت موروثی داد. در نهایت می توان گفت مهدویت در منظومه فکری فاطمیان نه صرفاً یک باور دینی، بلکه ابزاری راهبردی در خدمت تأسیس و تحکیم قدرت سیاسی بوده است.

رویکرد رفتار عباسیان و اهل فرق با شیعه در طول قرن سوم هجری دارای فراز و فرود مبتنی بر مصلحت و منفعت متکی بر شرایط حوادث تاریخی است، اما سوگیری شیعیان نه متکی بر ابزارهای سیاسی ترفیع دهنده بلکه ملهم از مکتب امامت می باشد. در اواسط قرن سوم، شاهد مقابله با تجدید حیات اجتماعی- اقتصادی شیعیان و ضابطه خیر نمودن ساختار حکومت عباسی با توسعه حدیث گرایی سنی، و در اوایل و به ویژه در اواخر قرن، ناظر نوعی مماشات بین دولت و شخصیتهای موثر شیعی پیرو اصالت عقل می باشیم. بعد از تفکر معتزلی مامون، متکی بر عنصر مشروعیت آور، در زمان معتصم و واثق، خط مشی حکومت ایجاد اتحاد با سرمایه داران ابنا که مسبوق به ربایش موقعیتهای اقتصادی و معافیت های مالیاتی بودند، با معتزله به طور مثلثی می باشد. در نیمه دوم قرن سوم، رقابت ارتش و خلافت در قالب کنترل دارایی دولت بر محور قدرت رقابت فرقه ای، و همبستگی بین جامعه شیعیان بغداد و ری و همزمان از دست رفتن کنترل تدریجی مستقیم دولت و اتکا بر درآمد سواد، نهایتا آسیب پذیری خلافت و مهاجرت علمی به شرق را به بار آورد. در این زمان کمینه مستمر با آرمان شیعه و نفوذ مدیریتی بنو فرات و بنو نوبخت به همراه مجاهدت علمی و عملی عاملین مکتب شاخص می باشد. نظریه آندره نیومن، دیوید وینزو الکساندر پاپویچ در این حوادث محل تامل و بررسی است.

«بحارنه» از مهم­ترین گروه­های اجتماعی شیعه منطقه بحرین از سده­های نخستین اسلامی تا دوره معاصر هستند که طی قرون متمادی جمعیت غالب این منطقه را تشکیل می­دهند. در دو سدة اخیر، بسیاری از آنان به علل گوناگون به سرزمین‌های مجاور مهاجرت کرده­اند. مقصد بسیاری مهاجران بحرانی، به­ویژه فقهای شیعی آنان شهرهای جنوبی ایران و از جمله بندر لنگه بوده است. این پژوهش در پی آن است تا با بهره­گیری از منابع تاریخی و با شیوه «توصیفی- تحلیلی» به بررسی نسبت مهاجرت فقیهان بحرانی و گسترش معارف شیعی در بندر لنگه بپردازد. سؤال اصلی پژوهش این است که مهاجرت فقهای بحرانی چه تأثیری بر گسترش معارف شیعی در بندر لنگه طی دو سدة اخیر داشته است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد بسیاری از فقهای بحرانی به علت سختگیری­های مذهبی حکام سنی­مذهب بحرین و در مقابل، وجود شرایط بهتر در سواحل شمالی خلیج فارس، به بندر لنگه مهاجرت نموده‌اند. آنان بعد از استقرار در این منطقه با تألیف کتب فقهی و اعتقادی شیعی، تأسیس اماکن مذهبی (مسجد، حسینیه، مدرسه دینی) و همچنین برعهده­ گرفتن مناصب حکومتی مرتبط با جایگاه خویش (امامت جماعت و جمعه، قضاوت، ریاست اوقاف) نقش مهمی در تحولات اجتماعی و فرهنگی- دینی بندر لنگه ایفا نموده‌­اند.

دلائل‌نگاری در سیرة نبوی(ص) به بررسی گزارش‌هایی می‌پردازد که به طور ویژه بر نشانه‌های پیامبری حضرت محمد(ص) به عنوان دلیلی برای اثبات نبوتش متمرکز شده اند. نوع پرداختن این نویسندگان به نشانه‌های پیامبری حضرت محمد(ص)، نشان می‌دهد که چه مؤلفه‌هایی در این گونه از سیره‌نگاری پیامبر مورد توجه آنها بوده، و این امر تا حد زیادی بر اساس مکتب کلامی و یا حدیثی این نویسندگان صورت پذیرفته است. اولین اثری که از اندیشمندان اسماعیلی در این موضوع ارائه شده، کتاب أعلام‌النبوه اثر ابوحاتم رازی (م322 ق ) است. پژوهش حاضر به روش توصیف و تحلیل تاریخی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای در پی پاسخگویی به این سوال است که ابوحاتم رازی به عنوان یک متکلم مشهور اسماعیلی، به کدام مؤلفه‌های دلائل‌نگاری نبوی توجه نشان داده و آیا از این نظر با نویسندگان غیراسماعیلی تفاوتی دارد یا نه؟ نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که ابوحاتم با تقسیم بندی نشانه‌های پیامبری حضرت محمد به دلائل و معجزات، فاعلیت پیامبر را در این امر به طور خاص مورد توجه قرار داده و از این نظر مشابه متکلمان و متفاوت از محدثان عمل کرده است. اهمیت و ضرورت انجام این پژوهش در این نکته نهفته است که کتاب ابوحاتم رازی، کهن ترین اثر اسماعیلی در موضوع موردبحث بوده و تاکنون از نظر نوع نگاه او به معجزات و نشانه‌های پیامبری حضرت محمد (ص)، موضوع هیچ تحقیقی قرار نگرفته است.

همزمان با تشکیل دولت‌های ­شیعه عادل‌‌شاهی، نظام­­‌شاهی و قطب‌­­شاهی، مهاجرت ایرانیان شیعه به جنوب­ هند جدی­تر شد؛ حکام ­شیعه دکن به مهاجران ایرانی به­منظور تثبیت حاکمیت شیعی و تحکیم مبانی و ترویج مذهب تشیع و نیز دفاع از آن در برابر دولت­های غیرشیعی، نیاز داشتند. این مهاجرت موجب تحولاتی در زمینه فعالیت‌های سیاسی ­و­ اجتماعی همسو با سیاست‌های مذهبی و خارجی این دولت‌ها‌ شد و جنوب­ هند به‌ منطقه­ای امن برای ساکنان این نواحی تبدیل گردید. مقاله حاضر با رویکرد «توصیفی - تحلیلی» و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای در پی واکاوی و تحلیل تکاپوهای شیعیان مهاجر ایرانی در ایجاد صلح میان دولت­های شیعه ­دکن بوده و به این پرسش پاسخ می‌دهد که: هدف شیعیان ایرانی از ایجاد صلح بین دولت­های شیعه دکن چه بوده است؟ یافته­های پژوهش حاکی از آن است که شیعیان نخبه مهاجر ایرانی با درک شرایط ویژه و خطرات احتمالی، به ‌عنوان سفیران صلح نزد دیگر حکام شیعه دکن در صدد نزدیکی حکومت‌های شیعه و نیز اتحاد آنان در برابر حکومت­های غیرشیعه، به­ویژه اهل ­سنت برآمدند و بدین‌سان، با ایجاد قدرتی متحد و تشکیل سپر دفاعی مانع ابتلای آنان به جنگ­های طولانی شدند. دستاورد مهم این صلح برخورداری مردم مناطق تحت حاکمیت دولت­های شیعه دکن از امنیت اجتماعی بود. همچنین ایرانیان با انجام این مأموریت به­دنبال تثبیت و تقویت حکومت شیعی بر محور آموزه­های مذهب تشیع بودند تا بدین‌وسیله از فروپاشی حکومت شیعیان در منطقه دکن جلوگیری کنند.

فتح سیسیل در اوایل قرن سوم هجری دستاورد ارزشمندی برای جهان اسلام محسوب می‌شد. گروهی از ایرانیان از همان هنگام در قالب «سپاه خراسانی» تحت فرماندهی اسد بن فرات نیشابوری، به‌همراه مسلمانان دیگر وارد سیسیل شده و در تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این منطقه مشارکت فعالی داشتند. مسأله پژوهش حاضر، چگونگی حضور ایرانیان در سیسیل و تبیین جایگاه آنها در تاریخ و تمدن سیسیل در دوره اسلامی است. بر اساس گزارش منابع، چنین به‌ نظر می‌رسد که ایرانیان در برخی از رویدادهای سیاسیِ سیسیل در دوره اسلامی نقش داشتند و در حوزه تمدن اسلامی انواع علوم، صنایع، معماری و هنرهای ظریف اسلامی - ایرانی را در سیسیل رواج داده‌اند. این دستاوردهای تمدنی در دوره حاکمیت نرمان‌ها به ایتالیا و سپس اروپا منتقل شد.

خلافت فاطمی که همواره به دنبال توسعه‌ی سیادت دینی و سیاسی خود بر تمام سرزمین‌های اسلامی و بسط نظرگاه‌ها و اندیشه‌هایش در خارج از قلمرو، به ویژه در شرق جهان اسلام بود، در درون قلمرو خود اهتمام بسیاری به تقویت نظام آموزشی نشان داد از جمله: تأسیس مراکز آموزشی فراگیر، تأمین تسهیلات آموزشی و رفاهی برای اساتید و طلاب، جذب و استخدام علما و اساتید برجسته، ایجاد جو آزاد اندیشی علمی و عقیدتی در مراکز آموزشی خود. در این نوشتار تلاش شده با روش توصیفی- تحلیلی به این مسئله پرداخته شود که این اقدامات چه دستاوردهایی را می‌توانست برای فاطمیان در پیشبرد اهداف سیاسی- مذهبی‌شان در خارج از قلمرو، به ارمغان آورد. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که این ارتقاء سطح آموزشی دستاوردهایی از جمله جذب طالبان علم از سایر سرزمین‌ها و ارتقاء جایگاه فرهنگی خلافت فاطمی در سطح جهان اسلام، آشنا نمودن جامعه علمی جهان اسلام با فرهنگ و آئین اسماعیلی، آشنایی مبلغان فاطمی با نیاز-های فرهنگی و فکری جوامع مختلف پیش از اعزام به مأموریت و همچنین تربیت و آموزش داعیان متخصص و متعهد به منظور فعالیت در خارج از قلمرو را می توانست به همراه داشته باشد.

فاطمیان (297-567 ق) خلفای شیعی بودند که پس از دوره‎ای فعالیت‌های تشکیلاتی مخفی توسط سازمان دعوت اسماعیلیان و با استفاده از ظرفیت‎های موجود در میان قبایل بربر شمال افریقا، دولتی تشکیل دادند و با فتح مصر و بنای شهر قاهره، چشم‌انداز خود را در پیشروی و فتح شرق اسلامی آشکار کردند و به رقابت با خلافت عباسیان پرداختند. این اقلیت شیعی، توانستند بیش از دو و نیم قرن بر جغرافیای گسترده‌ای از سرزمین‎های اسلامی با ساکنان سنی و اهل ذمه حکمرانی کنند و در برخی دوره‎ها مانند دوره اول خلافت در مصر، اقتدار و محبوبیت بالایی نیز داشتند. می‎دانیم موفقیت‎های دولت فاطمیان در کنترل و اداره مملکت، حاصل رویکرد و سیاست‎های اجتماعی بود. یکی از سیاست‌های اجتماعی فاطمیان، تعامل آن‌ها با قبایل و استفاده از ظرفیت قبیله‌ای مغرب و مصر بود. قبیله بربر کتامه در دوره دعوت و تأسیس دولت، مهم‌ترین و بزرگ‌ترین یار و حامی فاطمیان بودند. سؤال اصلی مقاله این است که نقش این قبیله در تأسیس دولت و برآیند فعالیت این قبیله در دولت در مصر چه بود. دستاورد تحقیق این است که قبیله کتامه در دوره دعوت به ویژه از زمان حضور ابوعبدالله شیعی در مغرب، اصلی‌ترین حامی و ستون فقرات دولت فاطمیان بودند. این نقش در تمام دوره مغرب و سال‌های اولیه خلافت مصر استمرار داشت تا این‌که در دوره العزیز با ورود قبایل دیگر به ویژه مشارقه تضعیف شد و پس از ورود بدرالجمالی به قاهره از بین رفت و قبیله کتامه مانند مردم عادی شدند.