جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسئله مرگ و اضطراب ناشی از آن، یکی از بنیادی‌ترین دغدغه‌های انسان در طول تاریخ بوده‌است. روان‌شناسی وجودی، مرگ را سرچشمۀ اصلی اضطراب می‌داند و معتقد است که مواجهه با آن، سرنوشت‌سازترین تجربۀ انسان است. در عرفان اسلامی نیز مرگ، نه پایان که پلی به سوی وصال با حقیقت مطلق تلقی می‌شود. تذکرةالاولیاء عطار نیشابوری به عنوان یکی از برجسته‌ترین متون نثر عرفانی فارسی، دربردارندۀ روایت‌هایی است که جلوه‌هایی گوناگون از اضطراب مرگ و شیوه‌های مواجهه با آن را بازتاب می‌دهد. این پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی و با بهره‌گیری از چارچوب روان‌شناسی وجودی، به واکاوی اضطراب مرگ در حکایات ده عارف نامدار در این اثر می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که می‌توان سه سطح عمده در مدیریت اضطراب مرگ در این حکایات تشخیص داد: ۱) سطح انکاری، که در آن سازوکارهای متعارف پاداش و کیفر اخروی نفی می‌شود (مانند رابعه عدویه)؛ ۲) سطح تحولی، که مرگ‌آگاهی به محرک اصلی دگرگونی معنوی و اخلاقی بدل می‌شود (مانند فضیل عیاض، ابراهیم ادهم و داوود طائی)؛ و ۳) سطح استعلایی، که در آن مرگ به‌مثابۀ وصال و کمال راه تفسیر می‌گردد (مانند حلاج و بایزید بسطامی). این طبقه‌بندی نشان می‌دهد که عطار با استفاده از روایت اولیا، اضطراب مرگ را از یک تهدید روان‌شناختی به موتور محرک سلوک عرفانی تبدیل کرده‌است. بنابراین، می‌توان گفت تذکرةالاولیاء الگویی غنی برای «زیستن اصیل در پرتو مرگ» ارائه می‌دهد که هم از منظر روان‌شناسی و هم از منظر عرفانی واجد ارزش تحلیلی است.

پژوهش حاضر به بررسی تأثیر آیین مهرپرستی ایرانی یا همان کیش خورشید بر اساطیر و نمادهای روسیۀ باستان، با تمرکز بر ایزدکدۀ ولادیمیر در کی‌یف می‌پردازد. ولادیمیر سویاتسلاویچ ملقب به «خورشیدْ شاه» در راستای وحدت قبایل اسلاو، ایزدکده‌ای را بنا نهاد که در آن، علاوه بر پرون، ایزدانی چون خورس و داژدبوگ نیز حضور داشتند. تحلیل‌های زبان‌شناختی و اسطوره‌شناختی نشان می‌دهد که «خورس»، واژه‌ای با ریشۀ ایرانی، از طریق زبان آسی وارد زبان روسی شده و معادل ایزد خورشید است. همچنین، شباهت‌های قابل توجهی میان اسطورۀ تولد داژدبوگ و افسانۀ زایش میترا از سنگ مشاهده می‌شود. علاوه بر این، نقش نمادین اسب در آیین‌های تدفینی روسیۀ باستان، که از اوست‌ها و آلان‌ها اقتباس شده، ارتباط نزدیکی با مفهوم ارابۀ خورشیدی مهر دارد. با این‌حال، پذیرش مسیحیت در روسیه منجر به سرکوب گستردۀ کیش‌ها و اساطیر باستانی شد، که این امر باعث محدودیت شدید در میراث باستان‌شناسی و تاریخی مرتبط با این موضوع گردیده‌است. هدف از این پژوهش پاسخ به این پرسش است که آیین مهرپرستی بر کارکرد کدام‌یک از ایزدان ایزدکدۀ ولادیمیر، تأثیر گذاشته‌است. لذا از آنجا که میراث ملموسی از آن دوران باقی نمانده‌است، به کمک منابع زبان‌شناسی و تاریخ‎نگاری موجود، مانند «داستان سال‌های دور» و «کلامی دربارۀ لشکرکشی ایگور»، که اطلاعات محدودی دربارۀ ایزدکدۀ ولادیمیر در روسیۀ باستان ارائه می‌دهند، نشان داده شده‌است که خورس و داژدبوگ ریشه در کیش خورشید دارند. همچنین در مقاله به ارتباط اسب در اسطوره‌های اسلاوی با کیش خورشید نیز اشاره شده‌است.

این پژوهش به بررسی دلایل شکل‌گیری جنبش «احیای اسلامی» با رویکرد «سیاست هویت» در ایران در دوران حکومت پهلوی می‌پردازد. این مقاله به روش تاریخی-تطبیقی، شباهت‌ها و تفاوت‌های این جنبش را با جنبش‌های «نوین دینی» در جهان نشان می‌دهد. گیدنز سه عامل را در شکل‌گیری جنبش‌های «نوین دینی» موثر می‌د‌اند: 1-فرآیند دنیوی شدن در جامعه 2-تغییرات اجتماعی پرشتاب 3-حس بیگانگی از جریان اصلی حاکم. بازخوانی تاریخی عصر پهلوی نشان می‌دهد عوامل شکل‌گیری جنبش «احیای اسلامی» نیز با سه عامل یادشده، در برخی موارد شباهت دارد، یعنی نوسازی ایران، در آن زمان با تغییرات اجتماعی پرشتاب و پدیده عرفی شدن همراه بوده‌است، و به دلیل این‌که آموزه‌های اسلام قرن‌ها بر شکل‌گیری «هویت» فرهنگی ایرانیان تاثیرگذار بوده، غیر دینی ساختن جامعه باعث «چالش هویتی» برای اکثر ایرانیان شد، آنان حس بیگانگی نسبت به این اقدامات دانشتند و برای غلبه بر این احساس با روحانیون همراه شدند. در مورد تفاوت این جنبش با جنبش‌های «نوین دینی» می‌توان به عواملی مانند «سیاست توسعه ناهمگون» در عصر پهلوی و نگرش خاص روحانیون به توسعه اشاره کرد.

نگاشتۀ پیش‌رو تلاشی‌ برای نمایان‌سازی رابطۀ میان «گرایش مرد به زن» و «حقیقت‌جویی» از نگاه روان‌کاوانه و عرفانی، با تمرکز بر کاوش در آنیمای ارائه شده از انسان‌کامل در فصوص‌الحکم است که با روش موازنۀ متأملانه، و شناخت برساخت‌های مشترک به انسجام معرفتی اندیشۀ یونگ و ابن‌عربی در فهم این ارتباط می‌پردازد. سپس با تعریف آنیما در ناهشیار جمعی و کهن‌الگو، نشان می‌دهد که امر شهودی و شناخت حقیقت بسبب این ساحت رخ می‌دهد. آنیما نه‌تنها واسطۀ تجربه‌های دین، که عامل تمایز فرد در فرایند تفرّد روان‌شناختی است. از دیگرسو در نگاه ابن‌عربی، زن مظهر انفعال در هستی و نیز سبب معرفت نفس و ‌زمینۀ معرفت ربّ محسوب می‌شود و شهود کامل و بی‌آلایش زمانی ممکن می‌شود که عقل در مقام انفعال قرار گیرد، امری که با مفهوم امّیت پیام‌بر (ص) هم‌داستان است. نتیجه‌ چنان است که آنیمای ارائه شده از پیام‌بر (ص) توسّط ابن‌عربی-به عنوان مصداق اتمّ انسان کامل-به‌مثابۀ رکن حقیقت‌جوی او، در فرآیندی متوازن با آنیموس او را به انسان کامل بدل ساخته و به فردیّت رسانده‌است. سعی بر پر رنگ ساختن نقش آنیما در شهود زلال ایشان و کامل گشتن او داشته تا جایی که وجه تمایز روان‌شناسانۀ او-مسمّی به تفرّد-را به فردیّت عرفانی گره زده شود. بدین‌ترتیب، بین تفرّد روان‌کاوانه و فردیّت عرفانی، هم‌تافتی برقرار می‌شود که حاصل آن، شهود کامل حق و نیز کمال مشاهده در زن است.

هدف این نوشتار تبیین دلالت‌های تربیت عرفانی بر اساس علم اشتدادی صدرایی به روش توصیفی-تحلیلی است. ملاصدرا با تأکید بر تناظر مراتب وجودی انسان با مراتب هستی، علم، حقیقت، عشق، سعادت و لذت و با استفاده از روش تأویل تصویری جدید از انسان و چگونگی تربیت نفوس انسانی ترسیم می‌کند. بالاترین مرتبۀ تربیت نزد او، تربیت عرفانی است که در بستر علم وجودی اشتدادی به منظور استکمال نفس آدمی محقق می‌شود. بر این اساس انسان در سیر تربیتی خود در هر مرتبه از تربیت با اشتداد در علم و با به کارگیری روش تأویل، مرتبه برتری از هستی و حقیقت را احراز کرده و به ادراک و سعادت و لذتی شایسته آن مرتبه می‌رسد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که مدل تربیت عرفانی مبتنی بر علم اشتدادی از دلالت‌هایی نظیر تکثرگرایی تربیتی، دست یابی به عدالت تربیتی، شایستگی عارف برای ریاست بر مدینه فاضله، تفکیک عمل عرفانی از فعل اخلاقی و نفی خشونت برخوردار است.

دیتریش بونهوفر متاله لوتری آلمان در شرایط روی کار آمدن رژیم نازی به مقاومت در برابر زیاده‌خواهی‌ها و بی‌عدالتی‌های حاکمیت پرداخت. آموزۀ «دو قلمرو» لوتر دست دولت را تا حدی باز می‌گذاشت و آن را از اعتراض دینداران و نهاد دین مصون می‌نمود. بونهوفر با تکیه بر بیانیۀ بارمن تأملاتی در کتاب‌های بهای شاگردی و اخلاق دربارۀ نسبت دولت و دین ارایه داد. مسئلۀ مقالۀ حاضر آن است که با روشی توصیفی و تحلیلی نشان دهد بونهوفر چگونه توانست با استفاده از آموزۀ «اوامر و تعهدات» قرائتی دیگر از آموزۀ دو قلمرو لوتر ارایه دهد و همچنین بیانیۀ بارمن چطور به دریچه‌ای برای دیدگاه‌های او دربارۀ این آموزه بدل شد. او اگرچه تمایز این دو نهاد و سایر عرصه‌های حیات بشر را از یکدیگر حفظ کرد اما کوشید قید و ربط قلمروهای مذکور با عیسی مسیح (ع) را متذکر شود و بر پاسخگویی اخلاقی نهادهای دولت و کلیسا تاکید کند. تقریر بونهوفر از این آموزه به نحوی است که دولت را نهادی سکولار نمی‌انگارد اما پیوندش با حوزۀ دین موجب نقض استقلال نهاد دین و نهاد حاکمیت نمی‌شود. همچنین تاکید بونهوفر بر خدمت کردن این دو نهاد در مسیح آنها را به‌رغم تمایز در کنار هم قرار می‌دهد. با این حال مجال اندک بونهوفر در پرداختن به کتاب اخلاق و این مبحث موجب باقی ماندن ابهام‌هایی در دیدگاه‌های بونهوفر در این باره شد.

در کتاب مقدس عبری، رفتارهایی از انبیاء گزارش شده‌است که در منابع تفسیری یهودی، به‌ویژه تلمود و میدراش، به‌عنوان خطا تفسیر شده‌اند. این منابع با رویکردی چندسطحی و متنوع، به تبیین این رفتارها پرداخته‌اند. با توجه به جایگاه بی‌همتای موسی (ع) در تورات، بررسی خطاهای او و شیوه‌های مواجهۀ تفسیری با آن‌ها اهمیتی ویژه دارد. مقالۀ حاضر با رویکردی توصیفی-تحلیلی، این خطاها و نحوۀ تفسیر آن‌ها در منابع یادشده را واکاوی می‌کند. بر اساس تلمود و میدراش، انبیاء در دریافت و ابلاغ وحی مصون‌اند، اما در امور انسانی همانند دیگر انسان‌ها ممکن است دچار لغزش شوند. گزارش این لغزش‌ها در کتاب مقدس کارکردی تربیتی دارد: جلوگیری از قدسی‌پنداری افراطی نبی و ارائۀ الگویی از توبه و بازگشت برای دیگران. تورات هشت خطا از موسی (ع) را گزارش کرده که جز یکی، همگی پس از آغاز رسالت او رخ داده‌اند. بنابر تلمود، خطای موسی (ع) در شکستن الواح بدین گونه تبیین شده‌است که او با این کار، نزول رسمی تورات را موقتاً انکار کرد تا قوم از مجازات بت‌پرستی محفوظ بماند. بررسی این تبیین‌های تفسیری نشان می‌دهد که خطاهای موسی (ع) ناشی از خواهش‌های نفسانی او نبوده‌است. امامیه بر عصمت مطلق انبیاء تأکید دارند و انتساب خطا به آنان را نشانۀ تحریف کتاب مقدس می‌دانند.

این پژوهش با رویکرد توصیفی و تحلیل انتقادی میان‌رشته‌ای، مسئلۀ تنهایی انسان معاصر را بازاندیشی می‌کند و نشان می‌دهد درمان‌های مبتنی بر ارتباط (RBT)، هرچند در بهبود مهارت‌های میان‌فردی و کاهش انزوای اجتماعی مؤثرند، در سطحی عمیق‌تر، از التیام رنج اگزیستنسیال و خلأ معنای زیسته ناتوان می‌مانند. با تفکیک میان انزوا، تنهایی رنج‌آور و خلوت‌گزینی آگاهانه، و با مرور شواهد نظری و تجربی درباره پیامدهای تنهایی، استدلال می‌شود که اتکای یک‌سویه به پیوندهای بیرونی می‌تواند به وابستگی، انتقال‌های آسیب‌زا و ناکارآمدی در موقعیت‌های خاص بینجامد. در برابر، سنت حکمی-عرفانی اسلامی، راهبردی بدیل عرضه می‌کند: «خلوت»، نه به معنای کناره‌گیری منفعلانه، بلکه به‌مثابۀ ظرفیتی نظام‌مند برای خودتنظیمی عاطفی، آگاهی فراشناختی، پالایش توجه و بازآفرینی معنا. بر این مبنا، خلوت ابزار تبدیل رنج تنهایی به شکوفایی خلاقیت، منبع رشد فردی و گشودگی به ساحت قدسی است و به‌جای گریز از دیگری، امکان مواجۀ اصیل با خویشتن و بازتنظیم نسبت با جهان اجتماعی را فراهم می‌آورد. نوآوری مقاله در صورت‌بندی خلوت به‌عنوان مکانیسمی فلسفی-روان‌شناختی است که می‌تواند مکمل درمان‌های ارتباط‌محور تلقی شود؛ بدیلی که ضمن تبیین بنیان‌های نظری خود در میراث حکمی و عرفانی، پاسخی تازه به بحران تنهایی انسان مدرن عرضه می‌کند و افق‌هایی نو برای فهم و مواجۀ وجودی با تنهایی می‌گشاید.

در درازنای تاریخ و گستره جغرافیایی زیست بشر، قوانین و احکام کیفری هماره تجسم پیمانهای اجتماعی نوشته و نانوشته در ساختار جامعه بوده‌اند که برحسب آنها، مردمان بخشی از آزادی‌های خود را، خواسته یا به ناچار، وامی گذارند تا به آرمان‌هایی مانند: امنیت، عدالت، همسازی ستیزها و سودها و باورها، رفاه اجتماعی و …. نایل آیند. نهاد قانون‌ها و احکام‌نانوشته در میان ایرانیان باستان نیز وجود داشته و نوشته‌های برجای مانده هم پیشگامی ایرانیان را در پایبندی به«داد» و قانون می‌رساند.این مقاله با بررسی منابع اصلی حقوقی زرتشتیان (اوستا، متون پهلوی، روایات داراب هرمزدیار) که بازه زمانی حدود 2500 سال (800 ق. م. تا 1700 م.) را دربر می‌گیرد، به روش تطبیقی به گزارش و تطبیق مجازات جرایم و گناهان خاص اجتماعی مانند قتل، زنا، لواط، ارتداد، جادوگری، درمانگری طبیعی پزشکان، سقط جنین و … می‌پردازد که در قوانین زرتشتی مرگ‌ارزان (مستحق اعدام در این جهان) و عذاب همیشگی در آن جهان به شمار می‌آمده‌اند. البته بجز این‌ها، جرایم دیگر مرگ‌ارزان نیز وجود دارند که به بدرفتاری افراد با طبیعت ارتباط دارد و موضوع این مقاله نیست.مروری برمنابع مزداپرستان نشان می‌دهد انگیزه یا فرجام گذاردن قوانین یادشده، ایجاد و حفظ خانواده گسترده و تحکیم خویشاوندی و نیز پایداری نظام اجتماعی جوامع عشایری و کشاورزی و یا باورهای اساطیری بوده و در بیشینه این‌ها، نشانه‌های پدرتباری و پدرسالاری هویداست. شگفتا در این بازه 2500 ساله دگرگونی مهمی در این قوانین پدید نیامده‌است