جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

‫چکيده : تحقيق حاضر با مراجعه به آيات قرآن کريم، سير حرکت تکاملي تاريخ و فرجام جهان را بررسيده و برخي ديدگاه‌هاي مبني بر شاخصه‌هاي حرکت تاريخ و پايان آن با توجه به آموزه‌هاي مهدويت نزد شيعيان را نقد مي‌کند. نويسنده نوشتار خود را در دو بخش سامان داده است. در بخش اول نخست کلياتي درباره مفهوم فرجام، تاريخ، فرجام شناسي، آينده نگري و آينده پژوهي ارائه کرده و آراي کلي اديان در باره نگرش مثبت و منفي به آينده جهان را بررسي مي‌نمايد. نگارنده در اين زمينه با اشاره به ديدگاه اديان باستان و اديان ابراهيمي (يهود، مسيحيت و اسلام) نسبت به آينده جهان، آن‌ها را مقايسه کرده است. وي در بخش دوم تحليل‌هاي مختلف از حرکت تاريخ و آينده آن و فرجام شناسي از منظر قرآن کريم و مباني آن را شرح مي‌دهد. او اراده الهي به عنوان محرک تاريخ، تکامل تاريخ، قانونمندي جامعه و تاريخ، سنت‌هاي حاکم بر جامعه و تاريخ، نقش انسان در تغيير آينده تاريخ و ظهور حضرت مهدي به عنوان محور اصلي تغييرات در آينده تاريخ را پيش فرض‌هاي فرجام شناسي در قرآن قلمداد کرده و بر اساس آن‌ها نگاهي تطبيقي به آينده‌نگري در قرآن و نظريات معاصر افکنده است. نويسنده بر همين اساس به تصوير جامعه آرماني مهدوي به عنوان آينده تاريخ در قرآن اشاره کرده و نظريه‌هاي مکتب‌هاي ليبرالي و غربي درباره آينده جهان به ويژه ديدگاه فرانسيس فوکوياما را ارزيابي مي‌کند. وي امتيازهاي فرجام شناسي قرآن بر ساير تئوري‌هاي فرجام شناسي مادي مانند خدامحوري بودن، فطرت گرايي، حرکت آفريني تاريخ، جامع نگري، فردپذيري حرکت تاريخ و آرمان گرايي را بررسيده و توجه به عنصر رهبري و مردمي بودن حرکت تاريخ را نيز از ويژگي‌هاي فرجام شناسي قرآن برمي‌شمارد.

‫كتاب »اضواء على متشابهات القرآن« نوعى كتاب تفسيرى است كه به تفسير بعضى از آيات متشابه ومشكل قرآن پرداخته است؛ يعنى به تفسير آياتى پرداخته است كه براى ما از نظر نحوى، بلاغى، علمى وفلسفى از وضوح كافى برخوردار نبوده است. در اين كتاب، ابتدا آيه‏اى آورده شده است ودر مورد آن سؤالى مطرح شده وسپس با مراجعه به تفاسير وكتابهاى ديگر به آن سؤالها جواب داده شده است، چنين كتابى با اين ويژگيها، منحصر بفرد بوده واگر قبلاً كتابهايى نيز چون »تأويل مشكل القرآن« و»مجاز در قرآن« نگاشته شده است ويژگيها وجامعيت اين كتاب را نداشته‏اند. در تحقيق نيز همين شيوه برگزيده شد وبا مراجعه به كتب تفسير واعراب القرآن يا جوابهاى ارائه شده را تحت عنوان »تحقيق« تأييد ويا آنها را رد كرده‏ايم وچون منبع اصلى ما در تحقيق، دو تفسير گرانقدر الميزان ونمونه بوده است، اگر احياناً نظرات اين دو كتاب را نپذيرفته‏ايم تحت عنوان »نقد وبررسى« به رد آنها اقدام كرده‏ايم. در تحليلها ونقدهاى ارائه شده چند قاعده واصل مد نظر بوده است يكى از اين اصول اصل عدم وجود مترادف در قرآن است كه بسيارى از تفاسير به آن توجه نداشته‏اند. گرچه تفسير الميزان اين اصل را مطرح ساخته است ولى در بسيارى از موارد به آن توجه نفرموده است. اصل ديگر اصل تشابه آيات واختلاف در بعضى كلمات است كه نكته‏هاى دقيق وجالبى از آن بدست مى‏آيد. اصل ديگر كه آن هم اصل بسيار مهمى است ودر حين ايجاز مشكلات تفسيرى بسيارى را براى ما حل مى‏كند اصل »تضمين« است ونيز اصول وقواعد ديگرى كه در مقدمه به آنها اشاره شده است. احاديث آمده در كتاب در حد توان به منابع اصلى ارجاع داده شده ودر بعضى موارد كه اسناد آنها ذكر نشده بود آنها را يافته در پاورقى ذكر نمودم براى ترجمه آيات مورد سؤال از ترجمه قرآن جلال‏الدين مجتبوى استفاده شده است واشعار نيز به صورتى شيوا وروان به فارسى برگردانده شده است. از ويژگيهاى اين كتاب اين است كه به تفسير همه آيات قرآن نپرداخته تا كتابش مانند تفاسير ديگر طولانى شده باشد ونيز همانند كتب »مجاز در قرآن« ويا »غريب القرآن« كه تنها يك جنبه را در نظر داشته ويا بصورت مختصر از مسأله گذاشته‏اند، نيست. از سوى ديگر چون مؤلف، كتاب را بصورت سؤال وجواب تنظيم كرده است خواندن آن را لذت‏بخش ساخته است. از جمله معايب كتاب اين است كه آيات وسؤالات تكرارى در آن زياد بچشم مى‏خورد وهمچنين مؤلف مى‏توانست آيات و سؤال و جوابهاى بيشترى را طرح كند تا كتابش از جامعيت بيشترى برخوردار بوده باشد.

---

‫لقد كان لكم فى رسول اللَّه اسوة حسنة لمن كان يرجوا للَّه واليوم الآخر وذكر اللَّه كثيراً«. P ) سوره احزاب، آيه 21. P} »لقد جاءكم رسول من أنفسكم عزيز عليه ما عنتم حريص عليكم بالمؤمنين رؤف رحيم«. {P ) سوره توبه، آيه 128. P} نظام ومجموعه قوانينى كه رب العالمين براى هدايت بشريت تشريع كرده است اسلام نام دارد. دين اسلام، به عنوان شريعت جاودان پيامبر خاتم (ص) در دو بخش اساسى به انسانها عرضه شده است: كليات رؤس مسايل وريشه‏هاى احكام وبرنامه‏ها در قرآن كريم، كه هم الفاظ وعبارات وهم جميع معانى ومفاهيم آن از جانب خداوند ووحى الهى است. وتوضيح وشرح وتفصيلات مربوط به آنها در سنت وسيره رسول مكرم اسلام (ص) ارائه گرديده است. خداى متعال در كتاب آسمانيش فرمانبردارى از رسول را با اطاعت از خويش همراه وقرين آورده است ومى‏فرمايد: »يا أيها الذين آمنوا اطيعوا اللَّه واطيعوا الرسول...«. {P ) آيه 59 نساء، 92 مائده، 20 و46 انفال، 54 نور، 32 محمد، 13 مجادله به همين مضمون مى‏باشند. P} وهمچنين نافرمانى از پيامبر را هم تراز با نافرمانى خود دانسته چنانكه فرموده است: »ومن يعص اللَّه ورسوله فان له نار جهنم«. {P ) 24 جن، 42 نساء، 59 هود، 10 حاقه، 216 شعرا، 21 نوح، 36 احزاب، 14 نساء، 98 و100 مجادله به همين مضمون مى‏باشند. P} بنابراين گفتار وكردار رسول خدا (ص) حجت وخلق وبخشى از برنامه هدايت الهى به شمار مى‏رود ودر سايه اقتدا به اين پيشواست كه قيد مسلمانى شكل مى‏گيرد. به اين ترتيب سنت پيامبر اسلام (ص) كه اعم از قول وفعل وتقريرات ايشان در سراسر دوران نبوت مى‏باشد. براى همه مسلمانان در كنار قرآن مصدر اصلى شريعت اسلام بوده وعمل به آن الزامى است چنانكه شاطبى در كتاب الموافقات چنين بيان مى‏كند كه: »ان السنه تطاع لانها بيان القرأ فطاعه اللَّه عمل بكتابه وطاعة الرسول العمل بما بيّن به كتاب اللَّه تعالى قولاً أو عملاً أو حكماً.. ان السنه توضح المجمل وتقيد المطلق وتخصص العموم.. وان السنة بمنزلة التفسير والشرح لمعانى احكام الكتاب ودل على ذلك قوله تعالى: »وأنزلنا إليك الذكر لتبين للناس ما نزل إلهيم««. {P ) اضواء على سنه المحمديه، ابوريه، مؤسسه انصاريان. P} به عنوان نمونه روشن اين تبيين مى‏توان به ركعات نماز وكيفيت اذكار وشروط در اين حكم اساسى اشاره نمود كه همه از تعليمات رسول خدا (ص) است حال آنكه در قرآن به عباراتى كلى چون »اقم الصلوه...« اكتفا شده است. با اين توجه، ضرورت مطالعه وشناخت سنت رسول خدا (ص) وشخصيت الهى ايشان به عنوان الگوى عملى ديندارى كه ابعاد مختلف اسلام در لحظه لحظه حيات او تجسم يافته است، روشن مى‏گردد. از جمله اين ابعاد، رفتارها وعملكرد سياسى - اجتماعى پيامبر (ص) مى‏باشد كه در طول بيست وسه سال به تحول جامعه جاهلى به يك حكومت اسلامى منجر گرديده ودر واقع اجراى قوانين اسلام را در سطح اجتماع متحقق ساخته است، اگر امروز بعد از 1400 سال به تحليل ابعاد سياسى واجتماعى شخصيت رسول خدا (ص) مى‏پردازيم در جستجوى روشهاى يك انسان سياستمدار (هر چند موفق ومنحصر به فرد) در لابلاى صفحات تاريخ نيستيم بلكه معتقديم مجموعه اين رفتارها در تداوم جريان هدايت انسانها از طريق رب العالمين ودر متن آموزشهاى الهى به منصه ظهور رسيده است وما بايستى براى مشكلات امروز خود به مطالعه سياستهاى پيام‏آور وحى آسمانى پرداخته وبدان تمسك جوييم. در واقع سراسر سنت وسيره رسول خدا (ص)، تلاش براى ابلاغ رسالت الهى وارائه اسلام در چهار وجود (وجود اسمى، وجود مفهومى، وجود شخصيت اسلامى وجامعه اسلامى) بوده است. {P ) علامه عسكرى در كتاب نقش ائمه در احياء دين در اين مورد چنين نوشته‏اند: با تحليل دقيق از اسلام مى‏توان آن را به چهار وجود تقسيم نمود كه در جامعه انسانى به اين چهار نوع مى‏تواند حضور يابد. وجود اسمى كه مجموعه الفاظ با بار معنايى خاصى است ودر استخدام شريعت در آمده، وجود مفهومى كه اصطلاحات دينى را همراه مفاهيم حقيقى آنها تبليغ مى‏كند. وجود عملى يا شخصيت اسلامى كه در آن مجموعه رفتارهاى دينى در عملكرد يك فرد تجسم پيدا مى‏كند ووجود جامعه اسلامى كه احكام اجتماعى اسلام در آن به اجرا گذاشته مى‏شود وبه عنوان كامل‏ترين تجلى اجتماعى اسلام به شمار مى‏رود (نقش ائمه در احياء دين، ج 1، علامه سيّد مرتضى عسكرى، مجمع علمى اسلامى). P} لذا با توجه به اين هدف اساسى، جوانب مختلف شخصيت وعملكرد ايشان قابل تفكيك نيست چرا كه همه در يك راستا وبراى ارائه ودفاع از تداوم وبقاى دين الهى بوده‏اند. در اين نوشتار ما هرگز مدعى نيستيم كه شخصيت سياسى رسول خدا (ص) بطور كاملاً جداگانه بررسى وارائه شده باشد بلكه سعى داشته‏ايم تا آن بخش از رفتارها را كه در تحقق وجود چهارم يعنى تشكيل جامعه اسلامى وحفظ وتداوم آن نقش داشته است را تا حدى پر رنگ‏تر به تصوير كشيده و ارائه نماييم. و با عنايت الهى در اين راه از زلال هدايت » رحمة للعالمين« بهره‏مند شويم. والسلام