مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

در روایات شیعه دو دسته از روایات که ظاهری متعارض دارند یافت می‌شود: روایاتی که دال بر استفاده از قوه قهریه در حکومت اسلامی هستند و روایاتی که نشان از تسامح در دین دارند. مسئله این پژوهش کشف رابطه بین این دو دسته از روایات است. این پژوهش که به شیوه توصیفی تحلیلی و با رجوع به منابع کتابخانه‌ای انجام پذیرفته است ابتدا به بیان و دسته بندی دقیق هر دو دسته از روایات می‌پردازد. روایات دال بر استفاده از قوه قهریه در حکومت اسلامی در سه حوزه عقیده، رفتار و دفاع جای می‌گیرند. روایات تسامح در دین نیز در دو دسته تسامح در حکومت اسلامی و تسامح عام در دین دسته‌بندی می‌شوند. در ارزیابی روایات با توجه به معیار قدما در سنجش روایات، برای هر دو دسته از روایات شاهدی از قرآن وجود دارد که دال بر صحت محتوای هر دو دسته از روایات است و از این رو باید وجه جمعی برای روایات یافت. به نظر می‌رسد توجه به ظرفیت انسان‌ها که در روایات تسامح بیان شده است، نکته کلیدی در جمع این دو دسته از روایات است و دامنه استفاده از قوه قهریه در حکومت اسلامی را تعیین می-کند.

موضوع این رساله، بررسی وتحلیل مبانی نواندیشان معاصردینی درباب حاکمیت دینی است. پرسش های که طرح می شونداین است که چه نقدی برمبانی حاکمیت دینی نواندیشان معاصروارداست؟ واینکه آیا به ارتباط مبانی مزبور ونظریات درحاکمیت دینی ونیز نقش سیاست دردیانت ازنظرنواندیشان نقدی وارداست؟ پیشینهاین تحقیق:درحدود صدو پنجاه سال اخیر مبانی ونظریات مختلف درباب حاکمیت دینی ازجانب نو معتزلیان معاصر مطرح ومورد نقد جدی قرارگرفته است، به عنوان نمونه دیدگاه سید احمدخان هندی درابتدا توسط سید جمال الدین حسینی ودرسالهای بعدی توسط اقبال لاهوری مورد نقد واقع شد، درکشورهای مسلمان نشین عرب دیدگاه چپ گرایان مسلمان(حسن حنفی- نصرحامد ابوزید ودیگران) توسط راست گرایان به چالش کشیده شد، ودرایران نیز نظریات نواندیشان معاصر درحاکمیت دینی نقد مبانی آن ها را ایجاب کرده است. بررسی وتحلیل جامع مبانی نواندیشان معاصر درباب حاکمیت دینی وکیفیت ارتباط مبانی با نظریات آنها تدوین این رساله را ایجاب کرده است. روش تحقیق دراین نوشتار،توصیفی- تحلیلی با الگوی مقارنه ورویکرد انتقادی است. یافته های مهم این تحقیق درمقام پاسخ به دوپرسش فوق درچند امرخلاصه می گردد: ۱ - نقش عقل استقرایی، دربسط وگسترش علوم بشری ویافته های انسانی و اهمیت یافتن آن درتبیین آموزه های دینی.۲- اصالت ومحوریت با علوم تجربی درتبیین مفاهیم دینی و قبض وبسط دین براساس یافته های علمی تجربی وزیستی، ۳- حذف ویا کمرنگ کردن نقش متولیان رسمی دین، ۴- ایجاد رنسانس دینی ومذهبی.۵- ترویج شکاکیت ونسبیت مطلق نسبت به فهم آموزه های دینی به نام معرفت شناسی ویا هرمنوتیک فلسفی.۶- ترویج نظریات جامعه شناسی دینی براساس الگوهای نامناسب غربی.

هدف اصلی کتاب حاضر که مجموعه مقالات کنگره حکمت سیاسی متعالی می‌باشد این است که بخشی از بنیادهای بحث سیاست از منظر حکمت متعالیه را در زمینه دولت طرح کند تا مسیر برای نظریه پردازی در این زمینه هموار شود؛ به بیان دیگر این مجموعه در کنار مباحث دیگری که تاکنون در این زمینه منتشر شده یا قرار است منتشر شود، با هدف تبیین ظرفیت‌های فلسفی متعالی برای ورود به حوزه حیات اجتماعی و سیاسی و معرفی توانمندی‌های فلسفه سیاسی اسلامی طراحی شده و در سطوح و شیوه‌های متنوع علمی در حال انجام است. این مباحث بر آن است ابواب گسترده و اهمیت بحث و نتایج و پیامدهای آن را در موضوع محوری دانش سیاسی یعنی مسئله دولت طرح کند. ساختار اثر کتاب حاضر در سه بخش و ۱۳ مقاله تالیف شده است؛ در بخش اول که با عنوان «دولت در فلسفه سیاسی اسلامی»، سه مقاله به رشته تحریر درآمده که عناوین مقالات به همراه نام نویسندگان عبارت است از: دولت از دیدگاه فلسفه سیاسی علامه طباطبایی اثر احمدرضا یزدانی مقدم، سیاست متعالیه نقطه ارتقای پارِسیا و آرمان رهایی نوشته ولی‌محمد احمدوند و بهرام دلیر، و بی‌طرفی دولت در فلسفه سیاسی اسلامی به قلم نجمه کیخا. «دولت مطلوب در حکمت سیاسی متعالیه» عنوان دومین بخش از این اثر است که مشتمل بر شش مقاله بوده و عناوین به همراه نام نویسندگان عبارتند از: حکمت دولت متعالی اثر علیرضا صدرا، کارویژه‌های دولت در دستگاه فلسفی صدرالمتلهین نوشته مرتضی یوسفی راد، ضرورت دولت متعالی در آثار ملاصدرا و امام خمینی به قلم شریف لک‌زایی، بایسته‌های دولت متعالی بر اساس فلسفه انسان متعالی ملاصدرا اثر آزاده نظامی و حبیب الله دانش شهرکی، عدالت در حکمت متعالی نوشته بهرام دلیر، و قدرت متعالی در حکمت سیاسی متعالیه با تأکید بر اندیشه امام خمینی به قلم رضا لک‌زایی. سومین و آخرین بخش از کتاب حاضر به عنوان «تجربه حکمرانی در جمهوری اسلامی» دارای چهار مقاله با عناوین و نام نویسندگان به ترتیب وجه انضمامی حکمت سیاسی متعالی در تجربه حکمرانی جمهوری اسلامی ایران اثر محمدعلی فتح الهی، کارآمدی دولت و دولت کارآمد تاملی از منظر فلسفه سیاسی ملاصدرا نوشته محسن جبارنژاد، تبیین نقش دولت متعالی در تأمین امنیت با تأکید بر توانمندسازی جامعه به قلم نجف لک‌زایی و کاظم محدثی، و تجربه سیاست متعالیه در جمهوری اسلامی ایران (مطالعه موردی: دولت‌های سازندگی اصلاحات و عدالتخواه) اثر رضا عیسی‌نیا است. از جمله مباحث مطرح شده در این اثر می‌توان به سه دیدگاه در تحلیل دولت، نظریه‌های دولت، حدود آزادی فرد و اقتدار دولت، منبع مشروعیت قدرت سیاسی، ملاصدرا و نقد عوامل مخدوش کننده خرد دینی، مهمترین شاخص‌های انسان متعالی، مبانی قدرت و تأثیر آن در منابع قدرت، کارگزاران قدرت (متعالی و متدانی)، ولایت یافتن فقه و شریعت، ولایت فقیه و مردم سالاری دینی، کارآمدی انسان، شرط کارآمدی دولت، ««نقد اجتماعی» به مثابه بنیاد کارآمدی؛ خوانشی نو از حکمت متعالیه»، عرصه‌های توانمندسازی از دیدگاه سیاست متعالیه، ابعاد توانمندسازی در حکمت متعالیه اشاره کرد. هدف اصلی کتاب حاضر که مجموعه مقالات کنگره حکمت سیاسی متعالی می‌باشد این است که بخشی از بنیادهای بحث سیاست از منظر حکمت متعالیه را در زمینه دولت طرح کند تا مسیر برای نظریه پردازی در این زمینه هموار شود؛ به بیان دیگر این مجموعه در کنار مباحث دیگری که تاکنون در این زمینه منتشر شده یا قرار است منتشر شود، با هدف تبیین ظرفیت‌های فلسفی متعالی برای ورود به حوزه حیات اجتماعی و سیاسی و معرفی توانمندی‌های فلسفه سیاسی اسلامی طراحی شده و در سطوح و شیوه‌های متنوع علمی در حال انجام است.

هدف پژوهش حاضر بازخوانی فرایند مشارکت عمومی در حکمرانی، و نقش آن در جلوگیری از انحراف‌های دینی، از منظر امام علی(ع) است. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده و نتایج نشان داد که مشارکت عمومی در حکمرانی و اداره امور، در ساماندهی زندگی اجتماعی مردم نقش مهمی دارد. امام علی(ع) با اموری چون تحریف معارف و حقایق دینی، فقدان هویت و اندیشه مستقل، فخرفروشی و استکبارورزی، طمع‌ورزی‌های مادی، تقلب و نفاق، جهالت و تعصبات ناروای مذهبی، به دلیل آسیب رساندن به گرایش همگانی مردم به حکمرانی، مقابله کردند. هوای نفس، موقعیت‌خواهی و شهرت‌طلبی، فهم انسان را از منابع دین تغییر می‌دهد و موجب انحراف انسان، بدعت در دین و استفاده‌های نابجا از قرآن و روایات می‌شود. تحریف معارف و حقایق دین با منحرف کردن دین از مسیر اصلی خود، باعث بدبینی مردم نسبت به حکومت اسلامی و کناره‌گیری آنان از مشارکت در حکمرانی می‌شود. از دست دادن هویت و اندیشه مستقل، با وادار کردن مردم به تقلید کورکورانه و تبعیت بدون اندیشه، آنان را از مشارکت عمومی در حاکمیت بازمی‌دارد. خودپسندی و خودخواهی، با سوق دادن به سمت اموری که خوشایند و دلخواه انسان است، باعث می‌شود که با عقاید و ارزش‌های عقیدتی و اجتماعی‌ که ناسازگار با خواسته اوست، به شیوه توجیه و تطهیر رفتار و پافشاری بر گزینۀ دلخواه عمل شود و مجال مشارکت برای اندیشه‌های مخالف فراهم نشود. از منظر امام علی(ع)، طمع به عنوان بدترین چیز، معیار شرّ، عامل بردگی، مرکب قاتل، عامل فساد و تباهی حاکمیت است. مبارزه با تقلب و نفاق، حافظ اعتماد عمومی و سلامت مشارکت عمومی است. آسان‌سازی هزینه زندگی مردم و برداشتن تنگناهای معیشتی به وسیله حاکم، نشان‌دهنده حُسن ظنّ حاکم بر مردم است و آثار روحی و روانی مهمی در مشارکت عمومی و جلوگیری از انحراف دینی خواهد داشت. تعصبات ناروای مذهبی ناشی از غفلت و جهالت افراد و از میان برداشتن آنها باعث جلوگیری از هدر رفتن سرمایه‌های انسانی و گرایش کورکورانه افراد به انحرافات می‌شود. عدالت‌ورزی، سیاستی فراگیر و همگانی است. تأمین رضایت عمومی و سالم‌سازی اجتماع مسلمین از انحرافات، تنها در سایه عدالت محقق می‌شود.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ائتلاف میان گفتمان‌های انقلابی به افتراق مبدل گردید. در این دوران حاملان گفتمان اسلام سیاسی- فقاهتی درون حاکمیت و اسلام انقلابی مجاهدین خلق، هر یک، مبنا و غایت انقلاب را متفاوت با دیگری تعریف نموده و خود را عامل و رهبر انقلاب و دیگری را مانعی در جهت نیل به اهداف انقلاب می‌­دانست. این امر به ناگزیر آنان را در تقابل با یکدیگر قرار داد. هر چه شدت و جدیت این تقابل افزایش یافت، خشونت نیز تشدید گردید. تقابل آنتاگونیستی میان نیروهای سیاسی و حاکمیت، خسارات فراوان سیاسی و انسانی به انقلاب نوپای ایران وارد آورد. پرسش پژوهش حاضر این است که دلایل تقابل آنتاگونیستی میان حاکمیت و مجاهدین خلق چه بوده است؟ این پژوهش در راستای پاسخ به این سؤال از نظریه و روش تحلیل گفتمان لاکلائو و موف استفاده کرده است. در این پژوهش نشان داده شده است هر یک از گفتمان‌های اسلام سیاسی- فقاهتی و اسلام انقلابی مجاهدین، «دیگری» را به‌عنوان «بیگانه» و «دشمن» انقلاب تلقی نموده و درصدد طرد و حذف آن برآمد؛ بدین ترتیب میان دو دشمن نبرد مسلحانه به وقوع پیوست.