مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

دراین نوشتارمبانی فکری حسن حنفی درباب رابطة دین وسیاست به چالش کشیده می شود، به صورت خاص مبانی معرفت دینی حاکمیت سیاسی دینی ایشان مورد تحلیل وارزیابی قرارمی گیرد، حنفی تلاش می کند که با دیدگاه انتقادی برمبانی عقلی وعقلایی متفکران دینی سنتی ونواندیشان دینی راست گرا بتازد وآنان را ازگردونة رقابت درتقابل باجهان مدرن ویافته های امروزی بشرخارج سازد، لکن دراین جستارنشان داده می شود که مبانی عقلی ایشان گرفتارنقدهای است که خودش ازآن فرارمی کرد، مهم ترین اشکالاتی که بردیدگاه ومبانی ایشان وارد می شود این است که مبانی ایشان گرفتار نسبیت درمعرفت وشناخت، نسبیت دراصول وارزشهای اخلاقی، عدم توجه به تفاوتهای اساسی درمیان فرهنگ دینی غرب وجهان اسلام است، ترکیب دیدگاه ومبانی فکری فلسفی غرب مانند: اگزیستانسیالیست الحادی، مارکسیست، پرگماتیست وپوزیتویست، به علاوة تفکرناسیونالیستی پان عربیسم ازتفکر او معجونی ساخته که لوازم باطل مزبور را درپی دارد.

بازخوانی بحث مشروعیت در فلسفه سیاسی اسلام - که با اصل قرار دادن مفهوم «ولایت» و بررسی آن در مقاله حاضر انجام می‌شود- این سخن را تبیین می‌کند که ریشۀ لغوی مفهوم «ولایت»، دلالت بر شکلی از قرب و نزدیکی می‎کند و موجب ثبوت آثار مختلف می‎شود. بنابراین می‎توان با به کار گرفتن این مفهوم در علوم سیاسی، آن را به‌عنوان ملاک مشروعیت حکومت دینی معرفی کرد. این امر با رویکرد قرآنی – و نه فقهی- به مفهوم ولایت امکان‎پذیر است؛ زیرا در این رویکرد، ولایت، پیوند و ارتباط قلبی فرد مؤمن با خداوند معرفی می‎شود که آثار مختلفی بر آن مترتب میگردد. یکی از اصلی‎ترین آثار جریان این مفهوم در اجتماع، تألیف قلوب مؤمنان و برقرار شدن ارتباط اجتماعی است که در قرآن به اخوت تعبیر می‎شود و از همین رو بر پایۀ این ارتباط، جامعۀ اسلامی شکل می‎گیرد. در چنین بستری، ازآنجاکه معصوم و یا فقیه در زمان غیبت، قرب و نزدیکی قلبی بیشتری نسبت به سایر مؤمنان دارد، دارای حق تصرف و تشریع در نسبت با آنان می‎شود و درنتیجه می‎توان ولایت را ملاکی برای مشروعیت حکومت فقیه در جامعۀ دینی دانست. با تبیین این امر به‌خوبی مشخص می‎شود که حکومت مبتنی بر ولایت فقیه، یکی از کامل‎ترین اشکال مردم‎سالاری است؛ زیرا این مردم‎سالاری، برخاسته از مرتبۀ قلب و مبتنی بر ارتباط الهی افراد با خداوند است.

انقلاب‌ها با توجه به ماهیت وجودی‌شان سعی دارند تا سامان سیاسی جدیدی را پیاده کنند. انقلاب اسلامی بعنوان یک پدیده‌ی بزرگ تاریخی در متن تشیع سیاسی و رهبری امام خمینی (ره) در منتهای قرن بیستم ظهور کرد. در این مقاله سعی شد سطح رابطه مولفه‌های گفتمان انقلاب و مردم‌سالاری با توسعه سیاسی مورد بررسی قرار گیرد. گفتمان، روایت‌گر چارچوب فکری و نقشه‌ی راه حرکت جامعه می‌باشد. بارزترین مولفه‌های آن، توحید و حاکمیت الهی، آزادی‌خواهی، عدالت‌طلبی، مبارزه علیه استکبار و استبداد و احیای ارزش‌های دینی است که با جنبه‌هایی متفاوت از لیبرالیسم، تناسب روشنی با مردم‌سالاری دینی داشته و بیانگر نظام سیاسی مبتنی بر ولایت فقیه و قوانین اسلامی است و پیوند عمیقی با تاریخ تشیع علوی دارد. قرائت از مردم‌سالاری دینی تلاشی در جهت مشارکت حداکثری و ایجاد فضای رقابت و تعهد ارکان حکومت به پاسخ‌گویی و مسئولیت‌پذیری و فضای گفتگو و نقادی است. این تحقیق به روش اسنادی و رجوع به منایع کتابخانه‌ای مورد توصیف و تحلیل قرار گرفته است. نتایج پیشینه‌ها، بنیادهای نظری و مولفه‌ها، نشانگر نسبت و پیوند عمیق گفتمان انقلاب و مردم‌سالاری دینی با توسعه سیاسی به مفهوم مدرن آن است که اهتمام عملی به آن می‌تواند مسیر پیشرفت توسعه سیاسی در ایران را هموارتر سازد.

مباحث این کتاب، با نگرشی بر نظام حکومتی اسلام و تبیین اصول و مبانی حکومت اسلامی، ذیل شش فصل سامان یافته است .در فصل اول، ارتباط دین و دولت با این مقولات بررسی و تبیین می‌شود :متفکران اسلامی و همبستگی دین و دولت، تفکیک دین از دولت در غرب، حکومت دینی و ابهامات و ریشه‌های اندیشه تفکیک دین و دولت در میان مسلمان .در فصل دوم و سوم که((اسلام و حکومت)) عنوان گرفته، مولف ضمن برشمردن جایگاه دولت، در نظام عبادی اسلام، ضرورت تشکیل حکومت و ویژگی‌های حکومت پیامبر اسلام(ص) را بیان می‌کند و در فصل چهارم شرایط و ویژگی‌های رئیس دولت اسلامی و رهبر دولت اسلامی را باز می‌گوید .فصل‌های دیگر کتاب عبارت‌اند از :خاستگاه دولت اسلامی و اختیارات دولت اسلامی .

پرسش اصلی مقاله أن است که در تفکر‌قرآنی چه رهیافتی از مشارکت سیاسی، رهیافت موجود یا مطلوب است. فرضیه پژوهش، با بهره‌گیری از الگوی جین‌همپتن در نظریه‌های دولت به‌عنوان چارچوب‌نظری بر آن است که در دولت‌دینی، مشارکت‌سیاسی و رقابت درون رژیم‌سیاسی نه علیه یا صرفا برای آن است و در میان رهیافت‌های واگذارانه و کارگزارانه؛ رهیافت مطلوب قرآن به رهیافتی که می توان «حداکثری‌مشروط» یا وا-کارگزارانه نامید نزدیک‌تر است که در حدوث و بقای دولت‌دینی شرطیت دارد. مشارکتی که به‌صورت جزءالعله دارای اصالت است اما مشروط و مقید به برخی شروط و شرایط پیشینی است. رهیافت پژوهش در دو دسته آیات شورا و بیعت به‌طور صریح با برخی دیدگاه‌های دیگر تفسیری دارای تفاوت‌هایی است و در مرحله انتخاب رهبر با وجود پذیرش نص و نصب الهی اما برای مشارکت‌سیاسی مردم موضوعیت نیز قائل است. در پژوهش علاوه بر آیات شورا و بیعت آیات دیگری مانند آیات وفای به عقد، امر به معروف و نهی از منکر، خطابات عمومی قرآن، خلافت و امانت و... مورد نسبت سنجی با مشارکت سیاسی و-اکارگزارانه قرار گرفته اند. بر این اساس حجیت عقد سیاسی میان حاکم و مردم، الزام نهاد شورا در عرصه عمومی، مشارکت‌سیاسی فعال به‌مثابه امر به معروف و نهی از منکر و دخالت در تعیین سرنوشت، حق انتخاب‌گری و گزینش عمومی مردم، خلافت نوعیه مشککه از خداوند در راستای حق مشارکت، و نیز حق وانهادن حکومت به شایستگان به‌مثابه امانت؛ از یافته‌های پژوهش به‌مثابه اجزا و ارکان رهیافت مشارکت‌سیاسی «حداکثری‌مشروط» (و-اکارگزارانه) است..

سید جمال‌الدین اسدآبادی یکی از شخصیت‌های برجسته تاریخ معاصر ایران و جهان اسلام است که با اندیشه‌های نوین خود در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تأثیر عمیقی بر تحولات زمان خود گذاشت (محمودزاده، 1397). با توجه به تأثیرات جهانی‌سازی و چالش‌های نوین در جوامع اسلامی، درک اندیشه‌های سید جمال‌الدین می‌تواند به‌عنوان یک راهنمای مؤثر در تربیت سیاسی نسل‌های آینده عمل کند. امروزه، جوامع اسلامی با چالش‌هایی نظیر عدم وحدت، اختلافات مذهبی و فرهنگی، و بحران هویت مواجه هستند. بازیابی اندیشه‌های سید جمال می‌تواند در جهت وحدت جوامع اسلامی و تقریب مذاهب اسلامی کارساز باشد. او همواره بر ضرورت همبستگی مسلمانان تأکید داشت و معتقد بود که تنها با اتحاد می‌توان به پیشرفت و شکوفایی رسید. این رویکرد نه تنها به تقویت هویت ملی کمک می‌کند بلکه می‌تواند زمینه‌ساز تاسیس تمدن نوین اسلامی باشد (اسدآبادی، 1381). به‌طور کلی، این تحقیق در پی آن است که یک تصویر جامع و دقیق از افکار و اندیشه‌های سید جمال‌الدین اسدآبادی ارائه دهد و دلالت‌های آن را در تربیت سیاسی بررسی کند. با توجه به تأثیرات جهانی‌سازی و چالش‌های نوین در جوامع اسلامی، درک اندیشه‌های او می‌تواند به‌عنوان یک راهنمای مؤثر در تربیت سیاسی نسل‌های آینده عمل کند. این تحقیق می‌تواند کمک کند تا به ابعاد جدیدی از اندیشه‌های سیاسی در تاریخ معاصر پی برده و از آن‌ها برای مقابله با چالش‌های کنونی استفاده شود. تحقیق در مورد افکار و اندیشه‌های سید جمال الدین اسدآبادی و دلالت‌های آن در تربیت سیاسی، به‌دلیل چندین عامل مهم، از ضرورت بالایی برخوردار است. سیاست به‌عنوان علم و هنر اداره امور عمومی و اجتماعی، شامل مجموعه‌ای از فعالیت‌ها و تصمیم‌گیری‌هاست که بر زندگی افراد و جوامع تأثیر می‌گذارد. تعاریف مختلفی برای سیاست وجود دارد، اما به‌طور کلی می‌توان آن را به‌عنوان فرآیند تشکیل و اجرای تصمیمات جمعی در نظر گرفت. رویکردهای سیاسی نیز به شیوه‌ها و نظریه‌های مختلفی اشاره دارد که در تحلیل پدیده‌های سیاسی مورد استفاده قرار می‌گیرند. این رویکردها شامل نظریه‌های کلاسیک، مدرن و پست‌مدرن هستند که هر کدام به نوعی به تبیین رفتارها و ساختارهای سیاسی می‌پردازند.

این پژوهش با رویکردی تطبیقی و تحلیلی انجام می‌شود و به بررسی مفهوم قدرت و پیروزی الهی در قرآن کریم، عهد عتیق و عهد جدید می‌پردازد. ابتدا، تحلیل مفاهیم قرآنی با استفاده از روش تفسیر موضوعی صورت می‌گیرد؛ بدین منظور، آیات مرتبط با قدرت مطلق خداوند، پیروزی الهی، و ارتباط آن‌ها با ایمان و عمل صالح استخراج و تحلیل می‌شوند. سپس، مطالعه متون عهد عتیق و عهد جدید با تمرکز بر مفاهیم قدرت و پیروزی، به‌ویژه در ارتباط با ایده «قوم برگزیده خدا» در عهد عتیق و ابعاد معنوی و نمادین پیروزی در عهد جدید، انجام می‌گیرد. برای این بخش، از روش تحلیل محتوای متون مقدس و مطالعه تفاسیر معتبر استفاده می‌شود تا زمینه‌های توافق و اختلاف میان این متون روشن گردد. در مرحله بعد، مقایسه تطبیقی میان دیدگاه‌های قرآنی و عهدین صورت می‌گیرد تا تمایزات اعتقادی، اخلاقی و جهان‌شمولی پیام قرآن در مقابل خاص بودن پیروزی در عهد عتیق و معنویت‌گرایی عهد جدید برجسته شود. همچنین، تاثیر این تفاوت‌ها بر ساخت هویت دینی در اسلام، یهودیت و مسیحیت و رابطه انسان با خداوند و جامعه مورد بررسی قرار می‌گیرد. پژوهش با استفاده از منابع تفسیری، کلامی و تاریخی انجام می‌شود و از دیدگاه‌های متخصصان ادیان تطبیقی بهره می‌گیرد. در نهایت، نتایج تحقیق در قالب تحلیل علمی و تطبیقی ارائه می‌شود تا سهم این پژوهش در مطالعات تطبیقی ادیان و تسهیل گفتگوی فکری میان پیروان ادیان الهی مشخص گردد. روش اجرا شامل گردآوری داده‌ها از متون اصلی (قرآن، تورات و انجیل)، تحلیل محتوای آن‌ها، و مقایسه تطبیقی است که به طور نظام‌مند به پرسش‌های اصلی و فرعی پاسخ می‌دهد.

سنت نبوی یکی از مهم‌ترین دلایل برای رد شبهه‌ی سکولاریسم در جدایی دین از سیاست است که جهان اسلام را تحت تأثیر قرار داده است و مسلمانان نیز زمانی که رهبرانشان در کشورشان اسلام را جدا کرده و در یک طرف قرار داده‌اند و سیاست را در طرف دیگری قرار داده‌اند، تحت تأثیر قرار گرفتند. در مقابل این شبهه، علمای دینی به نقد این ایده پرداخته‌اند که از برجسته‌ترین آنان در قرن بیستم، امام خمینی و استاد حسن البنا می‌باشند. این مطالعه از روش توصیفی-تحلیلی برای خواندن افکار این دو عالم استفاده کرده و بر پژوهش‌های مرتبط با سنت نبوی و نقش آن در رد این شبهه متمرکز شده است. هدف این مطالعه کشف موضع سنت نبوی در مورد رابطه بین دین و سیاست از طریق مطالعه مقایسه‌ای بین امام خمینی و استاد حسن البنا است. مطالعه به بررسی چگونگی تفسیر هر یک از این دو عالم از سنت نبوی و استفاده از آن در تدوین دیدگاه‌های سیاسی‌شان می‌پردازد و بر نقاط اشتراک و اختلاف بین آن‌ها تمرکز دارد. از طریق این مطالعه مقایسه‌ای، مشخص می‌شود که امام خمینی و استاد حسن البنا هر دو پیامبر را نه تنها به عنوان فرستاده‌ای از جانب خداوند که مأمور به هدایت بشر است، بلکه به عنوان رهبر و فرمانده مسلمانان می‌دانند. پیامبر تمامی امور مرتبط با جامعه اسلامی را از ابتدای ظهور آن، در هر شرایطی، چه در جنگ و چه در صلح، مدیریت می‌کرد. بنابراین، مشخص می‌شود که سیاست یکی از عناصر مهم نقش پیامبر به عنوان رئیس و رهبر جامعه اسلامی است و به عنوان منبع اساسی و دلیلی ثابت بر شمول اسلام نسبت به سیاست می‌باشد. امام خمینی و استاد حسن البنا با تکیه بر سنت نبوی، بر ضرورت استمرار حکومت اسلامی بین مسلمانان پس از وفات پیامبر تأکید می‌کنند. امام خمینی این دیدگاه را در نظریه ولایت فقیه تجسم می‌کند که بر ضرورت رهبری فقیه برای جامعه اسلامی در غیاب امام معصوم و برپایی دولتی مبتنی بر شریعت اسلامی تأکید دارد. در مقابل، استاد حسن البنا این دیدگاه را در نظریه خلافت بیان می‌کند که آن را یک شعیره اسلامی می‌داند که مسلمانان باید به آن بیاندیشند و آن را احیا کنند، زیرا خلافت نماد وحدت اسلامی و نشان ارتباط بین امت‌های اسلام است. با وجود این تفاوت‌ها، در هر دو نظریه مشخص می‌شود که اسلام دینی کامل و جامع برای تمام جنبه‌های زندگی به ویژه سیاست است و هیچ مجالی برای جدایی بین اسلام و سیاست وجود ندارد.

این پژوهش با رویکردی تطبیقی به واکاوی آراء دو اندیشمند شیعه، شهید سید محمدباقر صدر و استاد علی صفائی حائری، در باب چیستی و چگونگی حکومت دینی در عصر غیبت می‌پردازد. یافته‌های تحقیق حکایت از آن دارد که این دو متفکر، با وجود اشتراک در غایت نهایی یعنی استقرار حکومت اسلامی مبتنی بر ارزش‌های دینی، در مبانی نظری، مسیر تحقق و سازوکارهای عملیاتی دارای تمایزات ساختاری هستند. شهید صدر با تکیه بر منظومه فقهی-اصولی و با محوریت نظریه «ولایت فقیه»، الگویی نهادی و ساختارمند را طرح می‌کند که در آن مشروعیت الهی از طریق نصب عام فقیه جامع‌الشرایط تأمین شده و مقبولیت مردمی تجلی می‌یابد. در مقابل، صفائی حائری با رویکردی تربیتی-انقلابی و تأکید بر «دولت آموزگار»، اولویت را به خودسازی و تحول فرهنگی-اخلاقی جامعه می‌دهد و حکومت را نه به مثابه سازه‌ای صرفاً حقوقی، بلکه به عنوان تجلی عینی بلوغ فکری و عملی امت و زمینه‌ساز حکومت معصوم می‌داند. این مطالعه با مقایسه این دو الگو در مؤلفه‌های کلیدی چون مشروعیت، غایت، ساختار، نقش مردم و جایگاه ارزش‌ها، در نهایت نشان می‌دهد که این دو دیدگاه نه تنها در تقابل نیستند، بلکه در ترسیم افق حکومت دینی می‌توانند به عنوان دو حلقه مکمل در سطوح «ساختارسازی» و «بسترسازی» تلقی گردند.