جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مجموعه حاضر، بخشي از مقالات آيت‌الله محسن اراکي است که در مقوله حکومت اسلامي و مباني نظري آن در مقاطع مختلف، در کنفرانس‌هاي علمي در لندن ايراد شده است. ابتدا مبحث ضرورت حکومت ديني مطرح شده است. سپس انديشه سياسي انقلاب اسلامي و جايگاه مردم در انديشه سياسي انقلاب به بحث گذاشته شده است. در ادامه تفاوت حکومت اسلامي با حکومت استبدادي يا دموکراسي بيان شده و جايگاه مردم در نظام حکومتي اسلام تبيين شده است. در نهايت نيز به نقش تحولات اجتماعي در نظريات فقهي پرداخته شده است.

انقلاب‌ها با توجه به ماهیت وجودی‌شان سعی دارند تا سامان سیاسی جدیدی را پیاده کنند. انقلاب اسلامی بعنوان یک پدیده‌ی بزرگ تاریخی در متن تشیع سیاسی و رهبری امام خمینی (ره) در منتهای قرن بیستم ظهور کرد. در این مقاله سعی شد سطح رابطه مولفه‌های گفتمان انقلاب و مردم‌سالاری با توسعه سیاسی مورد بررسی قرار گیرد. گفتمان، روایت‌گر چارچوب فکری و نقشه‌ی راه حرکت جامعه می‌باشد. بارزترین مولفه‌های آن، توحید و حاکمیت الهی، آزادی‌خواهی، عدالت‌طلبی، مبارزه علیه استکبار و استبداد و احیای ارزش‌های دینی است که با جنبه‌هایی متفاوت از لیبرالیسم، تناسب روشنی با مردم‌سالاری دینی داشته و بیانگر نظام سیاسی مبتنی بر ولایت فقیه و قوانین اسلامی است و پیوند عمیقی با تاریخ تشیع علوی دارد. قرائت از مردم‌سالاری دینی تلاشی در جهت مشارکت حداکثری و ایجاد فضای رقابت و تعهد ارکان حکومت به پاسخ‌گویی و مسئولیت‌پذیری و فضای گفتگو و نقادی است. این تحقیق به روش اسنادی و رجوع به منایع کتابخانه‌ای مورد توصیف و تحلیل قرار گرفته است. نتایج پیشینه‌ها، بنیادهای نظری و مولفه‌ها، نشانگر نسبت و پیوند عمیق گفتمان انقلاب و مردم‌سالاری دینی با توسعه سیاسی به مفهوم مدرن آن است که اهتمام عملی به آن می‌تواند مسیر پیشرفت توسعه سیاسی در ایران را هموارتر سازد.

این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی، به بررسی وجوه اشتراک و افتراق اندیشه سیاسی احمد بن حنبل با نظریه مردم‌سالاری دینی پرداخته و می‌کوشد کارآمدی آن را در حل مسائل جوامع اسلامی نشان دهد. پرسش اصلی این است که آیا اندیشه سیاسی احمد بن حنبل می‌تواند مکملی برای نظریه مردم‌سالاری دینی باشد و در پر کردن خلأهای احتمالی آن نقش‌آفرین گردد؟ یافته‌های پژوهش حاکی است که هرچند سایر قرائت‌های مبتنی بر مردم‌سالاری دینی در پاسخ به نیازهای سیاسی جوامع اسلامی دستاوردهایی داشته‌اند، اندیشه احمد بن حنبل به دلیل تأکید بر پیوند وثیق میان شریعت و قدرت سیاسی، رعایت مصالح عمومی امت و نقد قدرت‌های استبدادی، ظرفیت‌هایی تازه برای بازخوانی مفهومی از مردم‌سالاری دینی ارائه می‌دهد. در این چارچوب، مردم‌سالاری دینی به معنای سازگاری میان اراده عمومی جامعه و مبانی وحیانی اسلام تعریف می‌شود؛ مبانی‌ای که شامل حاکمیت الهی، مشارکت مردم در تصمیم‌گیری، عدالت اجتماعی و صیانت از شریعت است . بدین‌سان، بازخوانی اندیشه احمد بن حنبل نه تنها می‌تواند مکملی برای نظریه مردم‌سالاری دینی تلقی شود، بلکه ظرفیت نظری جدیدی برای مواجهه با چالش‌های معاصر جهان اسلام – از جمله بحران مشروعیت، استبداد سیاسی و نیاز به مشارکت مردمی – فراهم می‌آورد.

در حالی‌که بعضی بر این باورند که عرفان، اجازۀ ورود به سیاست و تدبیر امر دنیا را به عارفان نمی‌دهد؛ اما قرائن تاریخی، شهادت دیگری دارند. بررسی ورود عارفان در حوزۀ کنش سیاسی، اعتبار ادعای مخالفان را متزلزل می‌کند. این پژوهش، با مطالعۀ نقد قدرت سیاسی در اندیشه و رفتار دو شخصیت عرفانی در دو سر طیف دوران رونق عرفان، به تبیین کنش سیاسی عارفان پرداخته است. نجم رازی و امام خمینی معتقدند که ریشۀ بحران‌های اجتماعی در قدرت سیاسی است؛ از این‌رو، با اصلاح قدرت سیاسی، بسیاری از بحران‌های اجتماعی مرتفع می‌شود. از نظر آنها، دوری صاحبان قدرت از دین و دین‌داری، منفذ فساد در ساختار قدرت سیاسی است. بهترین و کامل‌ترین حکومت را صالحان مهذّب و دین‌دار برپا می‌کنند؛ حکومتی که در سایۀ آن، حق مظلومان ادا شده و ملک و مملکت، نه ابزاری صرفاً برای آبادی دنیا که برای آبادانی آخرت نیز به کار گرفته می‌شود. در نوع انتقاد نجم رازی و امام خمینی تفاوت‌هایی هم وجود داشت؛ چنانکه نجم رازی در مقابل ناامنی برخاسته از هجوم مغولان، فرار را بر مقاومت و مبارزه ترجیح داد و در اصلاح مفاسد قدرت، تنها به نوشتن موعظه‌نامه بسنده کرد. اما امام خمینی نه‌تنها نسبت به اصلاح امور هشدار داد؛ بلکه با سخنرانی‌ها و اعلامیه‌ها، دیگران را هم به افشاگری و مقاومت و مبارزه دعوت کرد. او در این مسیر نه‌تنها فرار نکرد؛ بلکه ایستاد و هزینه‌های مقاومت را پرداخت. امام مبارزه و در دست ‌گرفتن قدرت سیاسی را نه به‌عنوان یک تکلیف اجتماعی یا انسانی، بلکه به‌عنوان یک واجب الهی و مقدم بر بسیاری از تکالیف دینی می‌دانست که برعهدۀ هر انسان دین‌داری است.

یکی از وظایف حکومت دینی تأمین امنیت فکری، روحی و روانی افراد جامعه و دفع آسیب ها می‌باشد .این پژوهش در صدد است با روش توصیفی و تحلیلی راه کارهای حکومت دینی در دفع آسیب های فرهنگی را مورد بررسی قراردهد و در این زمینه به این سؤال اساسی پاسخ دهد که راه کارهای معرفتی حکومت دینی در رفع آسیب های فرهنگی کدامند؟ راه کارهای فرهنگی در یک تقسیم بندی کلی به راه کارهای عملی (رفتاری) و راه کارهای معرفتی تقسیم می شوند. راه کارهای معرفتی را می توان به راه کارهای معرفتی نگرشی، معرفتی گرایشی و معرفتی کنشی تقسیم کرد .باوربه توحید، رسالت و امامت و معاد از مهم‌ترین راه کارهای معرفتی نگرشی هستند که نقش اساسی و بنیادی در رفع آسیب های فرهنگی دارند و حکومت دینی موظف است در تقویت این باورها تلاش نمایدو افرایش علم و آگاهی مردم ، ترویج فرهنگ عدالت‌خواهی و ظلم ستیزی، ترویج آموزه های دینی در غالب پذیرش آزادانه ، ارائه آسان وساده آموزه های دینی از راه کارهای معرفتی گرایشی و مواجهه با اندیشه های آسیب زا همانند بدعت گذاری، التقاط و شبهه پردازی، مقابله به خرافه گرایی و مقابله با پیروی و تقلید کوکورانه از فرهنگ بیگانه، از راه کارهای کنشی حکومت دینی در رفع آسیب های فرهنگی می باشد.

نهضت پروتستان در قرن شانزدهم میلادی با شعار اصلاح دینی دست به اعتراضاتی گسترده، به‌خصوص در برابر مرجعیت پاپ و سلسله‌مراتب روحانی در کلیسای کاتولیک زد. این اعتراضات در کنار عوامل دیگری که در طول سده‌های متأخر قرون وسطی باعث افول قدرت در حاکمیت کلیسای کاتولیک و دستگاه پاپی شده بود، اساس حکومت هزارساله در مسیحیت غربی را متزلزل ساخت؛ به‌طوری ‌که کلیسای کاتولیک (دین)، برای همیشه از صحنه‌ی سیاست و حاکمیت کنار گذاشته شد. از سوی ‌دیگر، تأکید جریان پروتستان بر شعار اصلاحات، این تحلیل را تقویت می‌کند که پروتستانتیسم نه در تقابل با حاکمیت دین، بلکه در راستای اصلاح آن و به‌طور خاص در جهت تغییر حاکمیت پاپ و کلیسای کاتولیک حرکت کرده است. مقاله‌ی پیش رو بر اساس روشی توصیفی و تحلیلی به بررسی ساختار، مبانی فکری و عملکرد رهبران نهضت پروتستان می‌پردازد و این فرضیه را تبیین می‌کند که ماهیت پروتستانتیسم و روح حاکم بر آموزه‌ها و شعارهای آن، مستلزم ایجاد بحران و هرج‌ومرجی است که امکان تحقق حکومت دینی را به‌طور کلی سلب می‌کند.

عهده‌داری مسئولیت اقامه امر الهی، از وظایف دینی بشر است که موفقیت در آن، منوط به رعایت شرایط ویژه‌ای است که امام علی (ع) در حکمت 110 به مهم‌ترین آن‌ها اشاره داشته‌اند. پژوهش حاضر کوشیده است با روش تبیین این شروط و بررسی ثمرات پایبندی به آن‌ها در موفقیت اقامه‌کننده امر الهی و همچنین آسیب‌های ناشی از عدم پایبندی به آن‌ها در عدم توفیق فرد، نوشته حاضر را به شیوه تحلیلی-توصیفی ارائه دهد. امام علی (ع) اجتناب سه رذیله «مصانعه»، «مضارعه» و «مطامع نفسانی» را مهم‌ترین شروط موفقیت در اقامه امر الهی دانسته است که منجر به حصول فضیلت‌هایی نظیر شجاعت، عزت و استواری شده و زمینه اساسی موفقیت فرد را فراهم می‌سازد. عدم اجتناب از هر یک از رذایل و گرفتار شدن به آن‌ها، ناهنجاری‌های متعددی را در پی داشته و مانع موفقیت فرد می‌گردد؛ چراکه مصانعه؛ موجب ضعف و زبونی شده و شجاعت و صداقت را از بین می‌برد. مضارعه، موجب بی‌هویتی شده و ذلت و خضوع در مقابل باطل را در پی دارد و پیروی از مطامع نیز موجب بندگی طمع‌های شخصی شده و ایمان و استواری فرد را از بین می‌برد. پرهیز هم‌زمان از هر سه رذیله مذکور، منجر به روحیه شجاعت و آزادمنشی و قناعت شده و فرد را از زبونی، تعظیم و دست‌بوسی عوام و طمع به مال آن‌ها رهایی می‌بخشد.

هدف پژوهش حاضر بازخوانی فرایند مشارکت عمومی در حکمرانی، و نقش آن در جلوگیری از انحراف‌های دینی، از منظر امام علی(ع) است. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده و نتایج نشان داد که مشارکت عمومی در حکمرانی و اداره امور، در ساماندهی زندگی اجتماعی مردم نقش مهمی دارد. امام علی(ع) با اموری چون تحریف معارف و حقایق دینی، فقدان هویت و اندیشه مستقل، فخرفروشی و استکبارورزی، طمع‌ورزی‌های مادی، تقلب و نفاق، جهالت و تعصبات ناروای مذهبی، به دلیل آسیب رساندن به گرایش همگانی مردم به حکمرانی، مقابله کردند. هوای نفس، موقعیت‌خواهی و شهرت‌طلبی، فهم انسان را از منابع دین تغییر می‌دهد و موجب انحراف انسان، بدعت در دین و استفاده‌های نابجا از قرآن و روایات می‌شود. تحریف معارف و حقایق دین با منحرف کردن دین از مسیر اصلی خود، باعث بدبینی مردم نسبت به حکومت اسلامی و کناره‌گیری آنان از مشارکت در حکمرانی می‌شود. از دست دادن هویت و اندیشه مستقل، با وادار کردن مردم به تقلید کورکورانه و تبعیت بدون اندیشه، آنان را از مشارکت عمومی در حاکمیت بازمی‌دارد. خودپسندی و خودخواهی، با سوق دادن به سمت اموری که خوشایند و دلخواه انسان است، باعث می‌شود که با عقاید و ارزش‌های عقیدتی و اجتماعی‌ که ناسازگار با خواسته اوست، به شیوه توجیه و تطهیر رفتار و پافشاری بر گزینۀ دلخواه عمل شود و مجال مشارکت برای اندیشه‌های مخالف فراهم نشود. از منظر امام علی(ع)، طمع به عنوان بدترین چیز، معیار شرّ، عامل بردگی، مرکب قاتل، عامل فساد و تباهی حاکمیت است. مبارزه با تقلب و نفاق، حافظ اعتماد عمومی و سلامت مشارکت عمومی است. آسان‌سازی هزینه زندگی مردم و برداشتن تنگناهای معیشتی به وسیله حاکم، نشان‌دهنده حُسن ظنّ حاکم بر مردم است و آثار روحی و روانی مهمی در مشارکت عمومی و جلوگیری از انحراف دینی خواهد داشت. تعصبات ناروای مذهبی ناشی از غفلت و جهالت افراد و از میان برداشتن آنها باعث جلوگیری از هدر رفتن سرمایه‌های انسانی و گرایش کورکورانه افراد به انحرافات می‌شود. عدالت‌ورزی، سیاستی فراگیر و همگانی است. تأمین رضایت عمومی و سالم‌سازی اجتماع مسلمین از انحرافات، تنها در سایه عدالت محقق می‌شود.