مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

«اسما و صفات الهی»، از عمیق ترین مباحث توحیدی است که از دیدگاه های مختلف مورد بحث قرار گرفته است. این اسماء و صفات به کار رفته در آیات و سور قرآنی از جهات گوناگون قابل تأمّل هستند. پژوهش حاضر از نظر هدف ، کاربردی است و به روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از اسناد ، مدارک و منابع نرم افزاری ب جمع آوری شده است. اسماء و صفات الهی با مضامین آیات در سوره شوری با هم ارتباط و پیوند ناگسستنی دارند. و با توجه به نزول قرآن از جانب خداوند حکیم و حکمت آمیز بودن آیات آن قطعا ارتباطی میان واژگان مذکور در آیات وجود دارد که بسیاری از آیات قرآن به اسماء الهی ختم شده‌اند. بحث اسماء و صفات الهی از دیرباز تاکنون مورد توجه متکلمان و مفسران بوده است. که در این پژوهش به بررسی اسماء و صفات الهی در سوره شوری می پردازیم. اسماء الهی بهترین و اساسی ترین وسیله شناخت خداوند هستند که می توانند انسان را در مسیر بندگی و تقرب جستن به الله یاری دهند. انسان با درک و فهم اسماء الهی درمی یابد که عظمت، کبر، حاکمیّت مطلق، بلندمرتبگی، هدایت، شفا، ضرر، نفع، بخشش، رحمت، قهر، رزق، آفرینش و مالکیّت و... فقط و فقط مختص خداوند متعال می باشند؛ شناخت ذات الهی ممکن نیست مگر از طریق شناخت صفات او.

امروزه جریان وهابیت به یکی از خطرناک‌ترین جریان‌های درون اسلام تبدیل شده است. تمایز اصلی این جریان از دیگر جریان‌های فکری اسلامی، در نوع نگاه آنها به مسئله توحید بر می‌گردد. آنها توحید را به سه قسم تقسیم می‌کنند که یکی از مهم‌ترین انواع توحید، توحید اسماء و صفات است. مسئله تحقیق این مقاله، بررسی دقیق دیدگاه وهابیان در مسئله توحید اسماء و صفات است. در این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی به نقد و بررسی دیدگاه آنان خواهیم پرداخت. براساس یافته‌های این تحقیق، وهابیان هر آنچه در قرآن و سنت معتبر، به خدا نسبت داده شده را بدون هیچ‌گونه تأویلی پذیرفته و دیگران را به گمراهی در این مسیر متهم می‌کنند. غالب منتقدان جریان وهابیت، آنها را به سبب داشتن همین باور، فرقه‌ای تشبیهی و تجسیمی می‌دانند. علاوه بر این با مراجعه به متون اصیل وهابیت و تحلیل سخنان آنها، می‌توان با توجه به اصول و قواعد بنیادین معرفت‌شناسی، نظریۀ آنها را نامعقول و متناقض با مبانی خودشان نشان داد.

تقسیم‌ موجودات به واسطه صفات ذاتی و ویژگی‌های هر یک از آنها از اولین اقدامات فیلسوف با نگاه هستی‌شناختی است. برخی از صفات ذاتی یک نوع، موجب تمایز بین افراد آن نوع با افراد انواع دیگر می‌شود که لازمه آن، انحصار صفات ذکرشده در یک نوع است؛ همچنین گاهی برخی ویژگی‌های یک نوع مانع تأثیرپذیری یا تأثیرگذاری مستقیم افراد آن نوع بر/ از افراد نوع دیگر می‌شود. تقسیم موجودات به مجرد و مادی و لوازم آن را می‌توان مبنا و ریشه بسیاری از نظریات فلسفی دانست. بر اساس نظر ابن‌سینا،‌ شیخ اشراق و ملاصدرا،‌ همه موجودات عالم، حتی حق تعالی، لزوماً جزء افراد یکی از این دو قسم‏اند. از نظر آنها ویژگی‌های ذاتی این دو نوع به گونه‌ای است که تأثیرگذاری مستقیم یکی بر دیگری محال است. صفاتی مانند ادراک به عنوان صفت ذاتی مجردات و قوه یا استعداد،‌ امتداد و قابلیت اشاره حسی به عنوان صفات ذاتی موجودات مادی را می‌توان به صورت پراکنده از آثار این سه فیلسوف به دست آورد. مسائل مهمی مانند چگونگی ارتباط علل عالی وجود با سایر مراتب،‌ چگونگی علم‌آموزی نفس و‌ ماهیت حافظه، با تقسیم موجودات به مجرد و مادی و لوازم آن در ارتباط‏اند؛ از این رو ‌در این نوشتار، علاوه بر بررسی انحصار یا عدم انحصار صفات ذکرشده در یک نوع، به وجه امتناع ارتباط مجرد و مادی با توجه به دیگر نظریات این سه فیلسوف و قواعد کلی حاکم بر فلسفه پرداخته می‌شود.

جلال‌الدین مولوی بزرگ‌ترین شاعر و عارف ایرانی سده هفتم هجری است که اندیشه‌هایش همواره محل توجه بوده است. در مقاله پیش رو، رهیافت‌های بحث از صفات خدا از دیدگاه مولوی و مقایسه آن با آرای متکلمان اسلامی بررسی و تحلیل شده است. مبحث یادشده از محوری‌ترین موضوعات مطرح در حوزه علم کلام است که تاریخ تفکر بشر مملو از اتخاذ مواضع اثباتی و نفیی در قبال آن است. در این پژوهش به روش توصیفی‌تحلیلی و با هدف تبیین رویکرد مولوی در موضوع مذکور و با تتبع و واکاوی در شش دفتر مثنوی، مهم‌ترین اثر مولوی، سخنان او درباره «تشبیه» و «تنزیه» خدا را تبیین کرده، با مواضع فرقه‌های مشهور کلامی سنجیده‌ایم. این تحقیق نشان می‌دهد که مولوی در باب خداشناسی، در عین باورمندی به تنزیه و تعالی حق از ادراک و توصیف، رؤیت، داشتن نظیر و ...، «تشبیه» را نیز پذیرفته، و جمع این دو را با شیوه‌های گوناگون در مثنوی تبیین می‌کند. در بحث از صفات خبری و آیات موهم معنای تشبیه، آرای مولوی گاه با اندیشه‌های ماتریدیه همسویی دارد و گاه حاصل استقلال رأی او در این مسئله است.

بحث صفات الهی یکی از مهمترین مباحث خداشناسی است که در شناخت ذات واجب تعالی سهم به سزایی دارد و در روایات خاندان عصمت و طهارت در شناخت ذات واجب زیاد بدان ها پرداخته شده است پژوهش حاضر در صدد تحلیل صفات الهی در خطبه توحیدیه امام رضا ع با تاکید بر دیدگاه ملا صدرا و قاضی سعید قمی و مباحث آن در چهار فصل تنظیم شده است. با توجه به اختلاف مبانی ملا صدرا و قاضی سعید صفاتی که در خطبه امام رضا علیه السلام هرکدام به نحوی تفسیر کرده است ملا صدرا قائل به عینیت صفات باذات واجب است و قاضی منکر زیادت همچنین عینیت صفات است، ملا صدرا معتقد است که صفاتی که خداوند را با مخلوق تشبیه می کنند نباید به کار برد بلکه با نقائص را از آن سلب کرده و مرتبه اعلی آنها را به خداوند نسبت داد اما قاضی آوردن صفات(ثبوتی)برای خداوند را تشبیه دانسته و معقد است که آن صفات را باید به سلب نقائض برگردان مانند اینکه عالم است یعنی جاهل نیست. در مورد صفاتی همچون موجود، قائم، واحد، ظاهر، باطن و عالم بودن نیز همین تفاوت دیگاه ها وجود دارد. درباره صفات ذاتی سلبی مانند نفی مشاعر، جوهر، غریزه، و مانند آن دیدگاه ملا صدرا این است که بخشی از یک طبیعت نمی تواند علت برای بخش دیگر باشد وگرنه علت برای خودش و معلول برای خودش خواهد بود وچون خداوند خالق مشاعر، جوهر وغیره است بنابراین نمی تواند این صفات داشته باشد و قاضی سعید قمی صفات سلبی را مبتنی بر یک قائده که عبارت است فاعلی که بذات خوداز هر شئ بی نیاز است موصوف به چیزی از معلولش نمی شود وگرنه خودش ناقص و کامل شونده به خلق خودش است که منافی غنای ذاتی اش است همچنین قاضی یک اصل را نیز برای صفات سلبی بیان می کند که عبارت است از فاعل چیزی باید خالی از معلول باشد و سنخی از معلول در آن وجود نداشته باشد بنابراین خداوند باید از مشعر و جوهر و مانند آن از صفات باید منزه باشد. اما ملا صدرا درباره صفات فعلی معتقد است که صفات فعلی که در باره خداوند از کمال خبر می دهند به صفات ذات برگشت دارند و همه اضافه ها به یک اضافه که اضافه قیومی است برمی گردند و می گوید که چون نسبت حق تعالی به همه امور زمانی و متجددات یک نسبت غیر متکثر است بنابراین رب خالق وغیره بودن او بدون مربوب و مخلوق منافاتی با معیت او با آنها نیست اما قاضی سعید می گوید که این صفات ازلا و ابدا برای خداوند ثابت هستند اما به نظر وی برگشت صفات فعلی و اضافی به یک اضافه قابل قبول نیست در صفات فعلی هم تفاوت مبانی ملا صدرا و قاضی سعید در مورد صفات الهی موجب تفاوت در تبیین صفات و زاویه نگاه آنها اثر جدی گذاشته است.

قاضی سعید قمی با نفی هر گونه سنخیتی میان خالق و مخلوق، و انکار هر گونه صفتی برای خداوند - اعمّ از صفات عینِ ذات یا زائد بر ذات - راه خود را هم از الهیات رایجِ ایجابی در جهان اسلام جدا می‌کند، و هم از الهیات مرسوم شیعی. از نظر وی، در عالم واقع، بین خداوند و مخلوقات هیچ گونه ما به الاشتراکی وجود ندارد، به همین دلیل ما هیچ گونه معرفت ایجابی‌یی به خداوند نمی‌توانیم داشته باشیم و صرفا می‌توانیم دریابیم که او از سنخ مخلوقات نیست (معرفت سلبی)، بر این اساس، در ساحت زبان نیز درباره‌ی او جز به سلب نمی‌توانیم سخن بگوییم، مگر آنکه تعابیر ایجابی را به کار ببریم و از آنها اراده‌ی سلب کنیم. این رساله در صدد است تا مقوّمات این الهیات سلبی، شواهد عقلی و نقلیِ دالّ بر آن، پاسخ‌هایش به معضل تعطیل، لوازم آن و نسبتش با الهیات کلامی، فلسفی و عرفانی را توصیف و بررسی کند. بر این اساس، نخست تصویری فشرده و جامع از الهیات سلبی قاضی سعید عرضه کرده‌ایم، سپس به ادله‌ی عقلی و نقلی وی پرداخته‌ایم، در بحث ادله‌ی عقلی، ادله‌ای همچون ملازمه‌ی صفت‌داشتنِ خداوند با تحقق ترکیب و اجتماع علیت و معلولیت در او، مساوی گرفتن وصف با محدودیت، ملازمه‌ی علم به شیء با احاطه بر آن، و... مورد نقد واقع شده‌اند. در مورد ادله‌ی نقلی، جمع میان ادله‌ی نقلی نشان می‌دهد که اهل بیت (ع) صرفا صفات زائد را از خداوند سلب نموده‌اند، نه مطلق صفت را. سپس به معضل تعطیل، که هر الهیات سلبی‌یی باید در صدد چاره‌جویی برای آن باشد، پرداخته‌ایم، قاضی سعید برای برون‌رفت از معضل تعطیل راهکارهایی همچون جانشینی معرفت سلبی به جای معرفت ایجابی، ارجاع صفات خداوند به خالقیت صفات، کفایت معرفت ایجابی به اسماء و صفات ایجابی، و... را مطرح نموده است، همه‌ی این راه‌حل‌ها را غیرقابل دفاع دانسته‌ایم. سپس پیامدها و لوازمِ نفی سنخیت در اندیشه‌ی توحیدی قاضی سعید قمی را مورد اشاره قرار داده‌ایم، پیامد‌هایی همچون عدم جریان نزاع اصالت وجود یا ماهیت در مورد خداوند، انتفاء موادّ ثلاث از او، حضوری و حصولی نبودنِ علم او، و... در فصل آخر نیز به ارزیابی نسبت الهیاتِ سلبی قاضی سعید با الهیات کلامی، فلسفی و عرفانی پرداخته‌ایم، به نظر ما، الهیات سلبی قاضی سعید قمی بیش از هر الهیات دیگری به الهیات عرفانی نزدیک است، هر چند در مواردی از آن فاصله نیز می‌گیرد.

پژوهش حاضر تلاشی است در جهت ارائه دیدگاه عرفای شیعی و حکما و فلاسفه مسلمان تحت عنوان مسأله عینیت صفات با ذات اقدس الهی. بر این اساس؛ اهمیت رابطۀ صفات و ذات الهی به گونه‌ای است که می‌توان بیان داشت از مهم‌ترین مباحث در متونِ عرفای شیعی به شمار می‌رود. حکما و فلاسفه مسلمان بر اساس حقیقت وجودِ بسیط و عارفان شیعه بر مبنای وحدت و اصالت وجود؛ قائل به وجودِ مطلق، کمال صِرف و خیر مَحض هستند که تمام صفات کمال از وجودِ صِرف او صادر شده و در وجودِ او مندرج‌اند. هدف اصلی این پژوهش؛ بررسی نظریه عینیت صفات و ذات حقّ تعالی از منظر عرفان شیعی است. روش انجام پژوهشِ مورد نظر، روش توصیفی – تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که می‌توان گفت؛ همۀ صفات حق تعالی بر مبنای سه محور مهم استوارند: محور اول؛ تمام صفات ذاتیه کمالیّه از وجود واجب تعالی انتزاع شده‌اند. محور دوم؛ در ذات او بوده و با او عینیت دارند. محور سوم؛ در ذات یگانه او مندمج‌اند

در نوشتار پیش رو از بحث کلیات و مفاهیم شروع کرده و سپس وارد فصل اول شده و در آن اعتقادات مسیحیت کاتولیک درباره صفات الهی و نقش آن در اخلاقیات بندگان سخن گفتیم. در مبحث اول اشاره ای به پیشینه تاریخی دین مسیحیت و گروه ها و طوائف بزرگ مسیحیت و کیفیت پژوهش دین مسیحی کرده و سپس به صورت مختصر عقائد دین مسیحیت کاتولیک و مهمترین اختلافات میان کاتولیک و ارتودکس به اعتبار اینکه از کلیساهای قدیمی می باشند را مطرح کردم. اما در مبحث از فصل دوم تمام اقسام صفات الهی در مسیحیت از جمله صفات الهی ذاتی و اخلاقی را مطرح کردیم. و نیز برخی از صفات الهی ذاتی مانند توحید و اینکه خدای متعال بسیط نبوده و بلکه مرکب از اقانیم سه گانه می باشد و نیز خدای کی قدرتمند بوده و خالق است و فرزندی به نام یسوع یا مسیح دارد را طرح کردیم. علاوه بر آن به این مطلب که روح القدس از نگاه کاتولیک از پدر و فرزند گرفته شده اشاره کردیم. در مبحث سوم که مهمترین موضوع بحث ما می باشد از اصول موضوعی سه گانه در منظومه اخلاقی و اینکه شریعت اخلاقی مسیحیت کاتولیک از جمله منظومه اخلاقی بوده و با آن همبستگی دارد سخن گفتیم. سپس به آثار صفات الهی بر مبادی اخلاقی بندگان در نزد مسیحیت کاتولیک اشاره کردیم. نتیجه این شد که اختیار انسان دلالت بر عدالت خدا دارد و اینکه حریت اختیار باعث می شود انسان در اعمال اختیاری خود تلاش کند تا به هدف مطلوب که سعادت ابدی است برسد. در سعادت ابدی، محبت خدای متعال و رحمت واسعه خداوند و نیز تلاش انسان در اینکه می خواهد مثل خداد گردد و نیز رابطه میان نگاه جهانی الهی مسیحیت و سعادت انسان که از رابطه میان مبدا و شناخت وحی و تلاش برای رسیدن به معاد و سعادت ابدی می باشد ظاهر می گردد. در مبدا سوم نیز این بحث که سعادت و شقاوت انسان در گرو اعمال اختیاری او می باشد و اینکه تنها راه رسیدن به آن تمسک به ارزش های اخلاقی و ممارست افعال اخلاقی است و نیز اینکه خدای متعال انسان را بر صورت و مثال خود آفریده تا مانند خدای متعال در اخلاقیات گردند مطرح شده است. همچنین اشاره کردیم که وجدان اخلاقی در مسیحیت کاتولیک ملاک اخلاقی است و برخی از أثار صفات الهی بر اخلاق افراد در مسیحیت کاتولیک مانند فضایل الهی سه موردند: ایمان، امید، عشق و اکتساب عشق به حضرت عیسی، در اینکه او موصوف به صفت الوهیت به عنوان پسر خدا می باشد، و نیز اکتساب سر تقوی در مسیحیت کاتولیک وهمچنین فضائل انسانی و بشری. تمام آنها را می توان در چهار فضیلت اصلی قدرت تشخیص، عدالت، قدرت و قناعت، و فضایل اجتماعی دسته بندی کرد که از عشق به دیگران، بخشش و بردباری، و عدالت اجتماعی ناشی می شود. فصل دوم در مورد عقاید اسلامی شیعه اثنی عشری درباره صفات الهی و نقش آنها در اخلاق مردم صحبت می کند. علاوه بر آن به صورت مختصر به دین اسلام و مهمترین فرقه های اسلامی اشاره شده و در نهایت به صورت گذرا به شیعیان اثنی عشری اشاره شده است. در مبحث دوم ، در مورد کلیه صفات خداوند از نظر شیعه اثنی عشری صحبت کردیم و صفات الهی به ذاتی و بالفعل تقسیم می شود، سپس در سوره اخلاص به برخی از صفات ذاتی پرداختیم. مانند توحید و بساطت نفس و با کثرت اسماء و صفات و اینکه صفات او عین خود اوست. و از حدیث رسول خدا (....خلق به اخلاق خدا...) نتیجه گرفتیم که صفات بالفعل آن چیزی است که اخلاق خداوند متعال نامیده می شود که عبارتند از عدل، رحمت، محبت خدا و آمرزش خداوند متعال. در مبحث سوم از تأثیرات صفات الهی بر مبانی عینی نظام اخلاقی اسلام در شیعیان اثنا عشری و تأثیر آن بر مبدا اول که همان رفتار و سلوک اختیاری انسان است که عدل الهی از آن ناشی می شود صحبت شد. اما مبدا دوم به انسان و تلاش او در اینکه می خواهد مانند خدال متعال گردد و نیز رابطه میان انسان با مبدا که دارای آثار متعددی چون شناخت خدای متعال و نیز دارای آثار نفسانی و سلوکی برای معرفت صفات اخلاقی الهی و نیز رابطه انسان با وحی و معاد است مطرح می گردد. در مبدا سوم این مطلب مطرح می گردد که تنها راه رسیدن به آن هدف تمسک به ارزشهای اخلاقی و نیز ممارت افعال اخلاقی است تا اینکه اخلاق انسان مانند اخلاق خدای متعال گردد. در این رابطه ملاکی در میان شیعیان است که تقوی نام دارد. در ادامه آثار صفات الهی بر اخلاق در نزد شیعیان مانند اینکه زندگی انسان باید میان خوف و رجا باشد و فضیلت خشوع و رقت قلب و عرفان و ... را کسب کند مطرح می گردد. در فصل سوم، در مبحث اول در مورد شناخت خدای حقیقی و صفات او و برخی از راه های این معرفت صحبت کردیم: از جمله سیر عقلی (الهیات نظری)، سیر عقل عملی (الهیات اخلاقی)، بررسی آفاق و انفس (الهیات فطری)، راه های نقلی و وحیانی (الهیات تاریخی) و کشف و شهود (الهیات الصوفی). و در مبحث دوم، از اشتراکات و تفاوتهای حاصل از این دو دیدگاه در مورد صفات الهی بر بندگان در هر کدام از دو دین صحبت کرده و در نهایت از تاثیر صفات الهی بر نظام اخلاقی و نیز تاثیر آن ر اخلاق بندگان در هر دو دین سخن گفته شد.

این رساله با عنوان صفات الهی بین امامیه و اشعری (بررسی اجزاء، عدد، معانی و نسبت با نفس) با رویکردی توصیفی- تحلیلی است که در چهار فصل خود به بررسی موضوعات زیر می‌پردازد: تقسیم بندی صفات الهی امامیه و اشعری به ایجابی و سلبی. اعتقاد هر دو مکتب به تعداد صفت و معانی آنها. نسبت صفات به ذات الهی نزد امامیه و اشعری. مهمترین نتایج این تحقیق: این بیان که صفات از ذات الهی بیشتر است، چنانکه اعتقاد اشعریان نیز چنین است، آموزه تفاوت و تقابل ذات و صفات اثباتی برگرفته از آن را می پذیرد و این یک اثر جدی عقیدتی و توحیدی است.