جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در این مقاله که بر مبنای کارکرد تمثیل در شرح رباعیّات جامی -که رساله ای در شرح وحدت وجود و آرای ابن عربی است- سامان یافته است، ابتدا دربارۀ تمثیل، وحدت وجود و تجلّی به کوتاهی توضیحاتی داده شده است. سپس تمثیل‌های موجود در متن، در ذیل هشت بخش جداگانه شامل تمثیل «نور و خورشید، آتش، آیینه، شیشه، جریان آب، دریا و بحر، حروف و اعداد» طبقه‌بندی و تشریح شده‌اند، تا به کمک آن‌ها «وحدت وجود و تجلّی» که موضوع ویژه رساله شرح رباعیات جامی در وحدت وجود به طور خاص و عرفان نظری مکتب ابن عربی به طور عام به شمار می‌روند، تفسیر و تحلیل شوند. در حقیقت جامی با توسّل به این تمثیل‌ها سعی کرده است، به تبیین نظریه وحدت وجود از طریق تجلّی در معنای جهان شناسی بپردازد. در جهان‌بینی عارفانِ وحدت وجودی، وجود حقیقی از نظر ذات و اطلاق واحد است و از نظر اسما و صفات متکثّر. بر این مبنا وجود حقیقی در مرتبه ذات و اطلاق غیرقابل ادراک و دست نایافتنی است، و در مرحله تجلّی در عالم اعیان است که قابل ادراک می‌شود.

رشیدالدین میبدی عارف قرن ششم، مؤلف کشف الاسرار و محمد بن غلام گهلوی در هند عارف قرن سیزدهم، دارای دیدگاه‌های عرفانی مشترکی هستند. گهلوی با دیدگاه عرفانی به شرح مثنوی یوسف و زلیخای جامی پرداخته است. یکی از موضوعاتی که جایگاه برجسته ای در قلمرو اندیشه عرفانی میبدی و گهلوی به خود اختصاص داده است عشق وهجران و وصال می باشد. هدف از این تحقیق احیای یکی از ذخایر مکتوب قرن سیزدهم و مقایسه آن با یکی از تفاسیر عرفانی قرن ششم است.در این مقاله کوشش شده است با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی، آموزه های عرفانی میبدی با دیدگاه گهلوی مقایسه و وجوه مشترک آنها بررسی شود. حاصل این پژوهش این است که بسیاری از آموزه های عرفانی میبدی، به شکل سنتی در عرفان اسلامی گهلوی وجود دارد.

نسخه خطی شرح محبت نامه جامی توسط محمد بن غلام گهلوی در قرن سیزدهم هجری به نگارش در آمده است. وی در دیباچه آن را شرح محبت نامه جامی نامیده است. بدیهی است که «جامی» از بزرگترین عرفایی است که در عالم عرفان و تصوف آثار زیادی دارد. گهلوی ضمن شرح و توضیح اشعار مثنوی یوسف و زلیخا به بیان اندیشه های خود پرداخته است. هر دو شخصیت معتقدند که مجموع جهان جلوه هایی از ذات خداوند است و زندگی منبع واحدی دارد و همه چیز از یک کل ازلی و ابدی سرچشمه می‌گیرد. هر دو عشق را عاملی مهم در سرنوشت و تکامل بشر و حرکت به سوی معبود ازلی می دانند.این پژوهش تلاشی برای فهم تطبیقی زبان عرفانی این دو عارف است که در این مقاله می توان به اندیشه های عرفانی آنان دست یافت.

نورالدین عبد الرحمن جامی از شاعران، محققان و عارفان نامدار قرن نهم هجری است که در میان متصوفه جایگاهی بس، عظیم دارد. هر چند در بسیاری از آثار جامی مباحث عرفانی وجود دارد؛ اما بیشتر دیدگاه‌های عرفانی او در مثنوی هفت اورنگ مطرح شده است. این مثنوی، در کنار بسیاری از قابلیت‌هایش، به مضامین و اندیشه‌ای نقشبندیه نیز آراسته شده که در این نوشتار به اختصار بدان پرداخته شده است. هدف این نگارش پردازش سیر و سلوک هشت‌گانه طریقه نقشبندیه در هفت اورنگ جامی است؛ زیرا که جامی خود، از پیروان این طریقت بوده است و از آثار و مشرب عرفانی نقشبندیه تأثیری بسیار پذیرفته و بهره‌گیری او از این طریقت در منظومه هفت‌گانه‌اش، نمونه‌ای از این تأثیرپذیری است. این پژوهش به روش توصیفی با استفاده از منابع کتابخانه‌ای است. نتایج به دست آمده در این تحقیق نشان می‌دهد که رویکرد جامی در منظومه هفت‌گانه(سلسله‌الذهب، تحفه‌الاحرار، سبحه‌الابرار، سلامان و ابسال، خردنامه اسکندری، لیلی و مجنون و یوسف و زلیخا) خود سیر و سلوک هشت‌گانه نقشبندیه(هوش در دم، نظر بر قدم، سفر در وطن، خلوت در انجمن، یادکردن، بازگشت، نگهداشت و یادداشت)را با تعابیر زیبای شاعرانه به تصویر کشیده و همان گزارش‌هایی را ارائه کرده، که در منابع این طریقت یافت می‌شود.

در این مقاله، به شیوۀ توصیفی- تحلیلی، کوشیده‌ایم که به بازخوانی دامنه اندیشۀ عشق الهی در عرفان و تصوّف بپردازیم و باتوجه به نگاه مولانا دربارۀ عشق، سرچشمه مفاهیم مربوط به عشق را در مثنوی­های جامی واکاوی کنیم و در نهایت، کیفیت بازتاب و تأثیر مفهوم عشق از دیدگاه مولانا را در مثنوی­های جامی بررسی نماییم. مطالعۀ هفت اورنگ نشان می‌دهد که بن‌مایۀ آرا و افکار عرفانی منعکس‌ شده در اشعار عبدالرحمن جامی، تلفیقی از آرای عرفای متقدّم، ازجمله جلال‌الدّین مولوی، است که در آثار این شاعر عارف قرن نهم، به‌ویژه در دو دفتر مثنوی سلسلـه‌‌الذّهب او، بازتاب یافته‌است. یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است که مضامینی همچون «برتری عشق بر عقل»، «عشق به‌ مثابه منشأ هستی»، «عشقِ مجازی پلی به عشق حقیقی»، «سریان و جریان عشق در همه هستی»، «فنای عاشق در معشوق و یگانگیِ آن‌دو» و «توجیه سجده نکردن شیطان بر آدم با غیرت عاشقانه» از اشتراکات نظام فکری جامی و مولانا درخصوص مفهوم عشق الهی است که ریشه در آشنایی و تعلّق خاطر جامی به آثار مولوی دارد..

در ادبیات عرفانی، یکی از مفاهیم کلیدی، تعالی و ارتقای انسان از مقام خاکی تا مرتبه افلاک است. در این مسیر، خاک، به‌عنوان نماد تحول و تجدید، در بسیاری از آیین‌های کهن و اساطیری نقش محوری ایفا می‌کند. این عنصر به دلیل قابلیت دگرگونی، به‌ویژه در فرآیندهای روحانی و عرفانی مورد توجه قرار می‌گیرد. در اساطیر نیز، خاک به‌عنوان نمادی از تغییر و تحول شناخته می‌شود، چراکه این گوهر مادی قادر است با کمک مراحل معنوی و هدایت پیر، به ویژگی‌های حقیقی و معنوی دست یابد. هدف اصلی این مقاله آن است که نشان دهیم چگونه عنصر مادی و بی‌ارزش خاک با عبور از مراحل سه‌گانه جدایی، گذار و الحاق قادر خواهد بود در قالب انسان کامل به تشرّف و بلوغ نهایی و روحانی دست یابد. مقاله حاضر با استفاده از رویکرد اسطوره‌شناسی و تحلیل اشعار دو تن از عرفا، به بررسی تحول خاک تا افلاک می‌پردازد. خاک، به عنوان نمادی مادی، از طریق این مسیر معنوی، به فناء فی‌الله و اوج کمال انسانی می‌رسد. روش این تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و بر دگردیسی روحانی خاک تمرکز دارد.

این مقاله به بررسی ماهیت فلسفه عرفان در مناطق ماوراءالنهر و خراسان و ویژگی های آن می پردازد. در این راستا، دین اسلام و آموزه های انسان گرایانه آن، مسئله انسان و جهان، وحدت و یگانگی وجود و فلسفه آن، بر اساس دیدگاه های اندیشمندان شرقی مورد مطالعه قرار گرفته اند. ماهیت انسان، ساختاری پیچیده و چند لایه دارد و نگاه دینی و سکولار به آن، مسئله اصلی در تعلیمات عرفانی است. نویسنده به صورت تطبیقی، آموزه «وحدت وجود»در فلسفه عرفان ابن عربی و عبدالرحمان جامی را بررسی کرده و دیدگاه های اندیشمندان شرقی را در این زمینه تحلیل نموده است. همچنین، مقاله حاضر به برخی از آموزه های تصوف و جنبش عرفانی-صوفیانه در ماوراءالنهر پرداخته و شخصیت های برجسته ای معرفی شده اند. همچنین، آموزه های فلسفی-عرفانی آنان بیان گردیده و مکاتب مختلف تصوف و جوهره جنبش عرفانی در ماوراءالنهر با مثال های روشن توصیف شده اند. تصوف به عنوان یکی از آموزه های اصلی اسلام، تأثیر و اعتبار گسترده ای در کشورهای اسلامی داشته است.

: صوفیان از بیم بدعت‌ها و انحرافات و یا برای آموزش دادن متصوفه، شروع به جمع آوری اقوال مشایخ بزرگِ تصوف کردند. این اقوال در کتاب‌های علمی تصوف مانند: قوت القلوب، اللمع، تهذیب الاسرار، طبقات الصوفیه سلمی، رساله قشیریه و... ثبت شده‌اند. اقوال صوفیه به لحاظ ماهوی به دو گروه تقسیم‌می‌شوند: 1-اقوال اخلاقی و عقلانی 2- شطحیات به ظاهر غیر عقلانی. در بررسی همهگفته‌های این طیف به وجوه مشترکی دست‌می‌یابیم که یا نشان از تأثیر پذیرفتن از همدیگر است و یا اگر همچون شطحیات حاصل تجربه عرفانی شخصی باشد همانندی در این گونه سخنان، شبیه به نوعی توارد است. اقوال مشترک صوفیه در گروه اول در زمینه تعاریف، احوال، مقامات و مستحسنات مشهور نتیجه اقتباس، الهام و یا بازآفرینی است؟ وجوه مشترک میان این متون تصور اقتباس، الهام و یا بازآفرینی را در ذهن تقویت‌می‌کند زیرا که هیچ متنی در خلأ و بدون تأثیرپذیری از متون پیش از خود ظهورنمی‌کند؛ هرچند که جایگاه استقلال هر متن برجسته ادبی و عرفانی محفوظ باشد. این رساله برمبنای شیوه تحلیل محتوای کیفی متن و تطبیق به بررسی اقوال نقل‌شده درین متون می‌پردازد. از آن جا که بررسی سیر تحول تمامی این سخنان از حوصله یک یا حتی چندین رساله و کتاب نیز خارج است، ما برای این منظور 40 سخن مشهور صوفیان را از منابعِ عربی و فارسی تصوف که به، کتاب‌های دستینه، معروف هستند انتخاب کردیم و درباره هر سخن از چهار زاویه به بررسی و تحلیل پرداختیم: 1- حتی الامکان منابعی که این اقوال در آن‌ها آمده را معرفی کردیم. 2- گویندگانی که برای یک سخن خاص مطرح شده را شناسایی کرده و درستی و نادرستی آن انتساب را مورد بحث قرار دادیم. 3- تفاوت‌ها و شباهت‌هایی که به لحاظ ظاهری در هر سخن، و در منابع مختلف، وجود دارد را نشان دهیم. 4- ترجمه‌هایی که از یک سخن در منابع فارسی تصوف وجود دارد را معرفی کرده و آن‌ها را از حیث صحیح یا غلط بودن بررسی کنیم. با این بررسی و پژوهش به این نتایج رسیدیم که اکثر منابع متاخر، قرون هشتم به بعد، بیشتر زیر نفوذ رساله قشیریه هستند. همچنین در حوزه گویندگان این نوع از سخنان، بیشترین اشتباهی که اتفاق افتاده، معرفی کردن راوی یک سخن به جای گوینده اصلی بوده است. همچنین در حوزه ساختارِ ظاهری یک سخن نیز اقوالی که کوتاه‌تر و از حیث بلاغت و فصاحت برتر بوده‌اند کمتر دچار تحول شده‌اند و بر عکس سخنان طولانی‌تر در طی قرون مختلف بیشتر تغییر یافته‌اند و کوتاه‌تر شده‌اند. همچنین بیشتر ترجمه‌ها با متن کتاب‌های اصلی تصوف چون اللمع و رساله قشیریه مطابقت دارند و بیشترین خطا در ترجمه، در کتابی چون تذکره الاولیاء اتفاق افتاده است. واژگان کلیدی: تصوف، اقوال صوفیه، گفتار پژوهی، اقتباس.

مجلسى در شهر اصفهان دیده به جهان گشود. وى چنان شهرتى در علوم مختلف اسلامى دارد كه محتاج هیچ بیان و توضیحى نیست. علامه مجلسى از جمله بزرگانى است كه از جامعیت خاصى برخوردار بود. او در علوم مختلف مانند تفسیر، حدیث، فقه، اصول، تاریخ، رجال و درایه سرآمد بود كه نگاهى اجمالى به مجموعه عظیم بحارالانوار این نكته را به خوبى آشكار مى سازد. تبحر در این علوم، در كنار آشنایى با علوم عقلى همچون: فلسفه، ریاضیات، ادبیات، لغت، جغرافیا، طب و علوم غریبه از او شخصیتى ممتاز و بى نظیر ساخت. برخى علامه مجلسى را در طول تاریخ اسلامى از حیث جامعیت بى نظیر دانسته اند. شاگرد گرانقدر او، سید نعمت اللّه جزائرى در مورد استاد خود گفته است: «علامه هیچ گاه از یاد خدا غافل نبود و تمام اعمالش را با قصد قربت انجام مى داد». گفته اند كه علامه روشى معتدل بین اخبارى و اصولى داشت. او در عین این كه محدث بزرگ بود به علوم عقلى هم توجه خاصى داشت. علامه مجلسى در سال 1098 از سوى شاه سلیمان صفوى به سمت شیخ الاسلام اصفهان منسوب گردید. شیخ الاسلام، بالاترین و مهم ترین منصب دینى و اجراى در آن عصر بود. علامه مجلسى در این رساله با استناد به آیات قرآن كریم و روایات معصومان علیهم السلام درصدد نشان دادن راه‌هاى نجات و رستگارى انسان برآمده است. اصل این كتاب، به عربى است و تاریخ نگارش آن در سال 1087 ق، پس از نگارش بحارالانوار بوده و متشكل از دو بخش است: در بخش اول، مبحث اصول عقاید شیعه مورد بررسى قرار گرفته است. بخش دوم، درباره وظایف عبادى مؤمنان است.

با رشد و تقویت نظریۀ ولایت در تصوف و عرفان اسلامی، پیرامون زندگی اولیاءالله، به ویژه دربارۀ نحوۀ زندگی قطب، سایه روشن هایی فراوان و حواشیی گوناگون نیز شکل گرفت. هرکدام از این سایه روشن ها، بخشی از کنجکاوی مردم برای آشنایی هرچه بیشتر با اولیاءالله و چگونگی زندگی ایشان را بیان می کنند. این حواشی، اموری متعدد نظیر نحوۀ زندگی اولیا، مسکن و مدفن اقطاب، مرگ قطب و چگونگی انتخاب جانشین، میزان قدرت اولیا در تصرف احوال و امور خارجی، سیر و سیاحت ایشان و مسائلی نظیر آن را شامل می شوند. در این مقاله سعی برآن خواهد بود تا ضمن تبیین مهمترین نمونه های این سایه روشن ها، معروفترین مسائل مرتبط با این مفاهیم، مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرند