جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

أصول‌الدين للرازي و هو الكتاب المسمی معالم أصول‌الدين، اثر فخرالدین محمد بن عمر رازی، معروف به فخر رازی (متوفی 606ق)، کتابی است کلامی در بحث پیرامون اصول دین که با تحقیق طه عبدالرئوف سعد به چاپ رسیده است.کتاب با مقدمه محقق آغاز و مطالب در ده باب و هر باب در چندین مسئله، ارائه شده است. در مقدمه، به شرح حال فخر رازی پرداخته شده و اطلاعاتی پیرامون ولادت، نسب و لقب، نظر علما درباره او، اساتید، برخورد وی با کرامیه، وصیت، وفات و آثار وی، در اختیار خواننده قرار گرفته است. باب نخست، به طرح مباحث مربوط به علم و نظر، اختصاص یافته است؛ ازاین‌رو ابتدا به تعریف تصور و تصدیق پرداخته شدهو سپس، ضمن اعتراف به وجود تصورات و تصدیقات بدیهی، مباحثی همچون تعریف نظر و فکر افاده علم توسط نظر، چگونگی رسیدن به مجهولات از طریق معلومات، رسیدن به علم یقینی، حالات مختلف مرکب بودن دلیل از مقدمات عقلی و نقلی و مفید یقین نبودن دلایل نقلی، مطرح گردیده است. در باب دوم، به بحث پیرامون احکام معلومات پرداخته شده است. مؤلف در این باب، ابتدا به حکم صریح عقل به موجود یا معدوم بودن معلوم اشاره نموده و سپس، مفهوم مشترک بودن مسمی وجود بین تمام موجودات را توضیح داده و در ادامه به موضوعاتی همچون زاید بودن وجود بر ماهیات شیء نبودن معدوم، حکم صریح عقل به اینکه هر موجودی یا واجب ذاتی است یا ممکن ذاتی، قائم به نفس بودن یا قائم به غیر بودن ممکن و... پرداخته است. باب سوم، درباره اثبات علم به صانع است و در آن، مسائلی همچون: جسم نبودن خدا، جوهر نبودن وی، مکان نداشتن او محال بودن حلول بر خداوند امتناع قیام حوادث به ذات او و... بررسی شده است. در باب چهارم و پنجم، مسائلی مورد بحث قرار گرفته است که به صفت قدرت، علم و سایر صفات خداوند مربوط می‌شود. از جمله این مسائل عبارتند از فاعل مختار یا موجب بالذات بودن خداوند، انکار علم خداوند به جزئیات توسط فلاسفه، علم خداوند به همه معلومات قدرت او به همه ممکناتو متکلم بودن خداوند. باب ششم، به بحث پیرامون جبر و قدر اختصاص یافته و در باب هفتم، مسئله نبوت، مورد بحث قرار گرفته است. مؤلف پیرامون دین پیامبر(ص)، پیش از بعثت، معتقد است که: «محمد(ص) پیش از نزول وحی پیرو هیچ‌یک از انبیا(ع) نبود؛ زیرا ادیان پیش از دین عیسی(ع)، به‌وسیله دین وی منسوخ شده بود و دین عیسی(ع) هم منقطع گردیده بود؛ چراکه ناقلین آن، به‌خاطر اعتقاد به تثلیث کافر شده بودند و نقلشان فاقد حجیت بود؛ تنها عده بسیار اندکی از مسیحیان بر شریعت حضرت عیسی(ع) باقی مانده و از تثلیث برائت جسته بودند که آنها هم به جهت قلت عدد، نقلشان حجیت نداشت؛ بنابراین پیامبر(ص) پیش از بعثت، بر دین هیچ‌کس نبوده است». در باب هشتم، از نفس ناطقه سخن به میان آمده و در باب نهم، احوال قیامت، مورد بحث قرار گرفته و آخرین باب، به مسئله مهم امامت و بررسی اقوال مختلف، پیرامون چگونگی نصب امام و وجوب یا عدم وجوب عصمت در او، اختصاص یافته است. از جمله مطالب مطرح‌شده در این باب، عبارت است از: جواز اثبات امامت به‌واسطه نص، اعتقاد امامیه به نص پیامبر(ص) بر امامت حضرت علی(ع) افضلیت ابوبکر پس از پیامبر(ص) دلیل امامت امام علی(ع) و اتفاق نظر اهل دین بر تعظیم طلحه، زبیر و عایشه.

أصول‌الدين کتابی است که اصول دین اشاعره را به معرض نمایش گذاشته است. این اثر، با نام «التبصرة البغدادية» نیز شناخته می‌شده است. در رساله «اصول دین‎»، محتوای این کتاب را در قالب اصل‎، به‌عنوان مذهب اهل سنت آورده است.

این اثر از کتاب های کلامی اشعری است که مولف آنرا نگاشته است. کتاب مذکور شامل پانزده اصل است که هر اصل راجع به موضوعی خاص صحبت می کند. برای مثال: اصل اول درباره علم و تعریف و بیان اقسام آن است. اصل دوم شامل در اثبات حدوث عالم است. اصل سوم با برهان حدوث وجود صانع را اثبات كرده و بعد به اثبات بعضى از صفات او مى‌پردازد.

این کتاب در موضوع الهيات، به معناى اخص؛ شامل بخش‌هاى واجب، صفات و افعال او و نبوّت و معاد مى‌باشد.

این کتاب به بررسی تطبيقى و مقايسه‌اى سه نظام حكومتى: دموكراسى، شورايى، و ولايت فقيه پرداخته است. نظام دموكراسى، مدل حكومتى اكثر كشورهاى غربى است و نظام شورايى، نظامى است كه از سوى اهل سنت پيشنهاد مى‌شود و ولايت فقيه نيز نظريه حكومتى شيعه در دوران معاصر است. مؤلف، جهان كنونى را غرق در ظلمت و عذاب مى‌بيند و معتقد است على‌رغم آن‌كه انديشمندان غربى همواره روش‌ها و اسلوب‌هاى مختلف حكومتى را براساس آخرين تجربه‌هاى اجتماعى مطرح مى‌كنند باز هم گرفتار مشكلات و معضلات زيادى هستند. مشكل اساسى آنان این است كه در مباحث فلسفه سياسى خود از دو عنصر اساسى غافل هستند: رسيدن به سعادت اخروى، و برآورده ساختن رضايت الهى. تجربه‌هاى طولانى بشر اثبات كرده است كه سعادت دنيوى تأمین نخواهد شد مگر آنكه مدل حكومتى مبتنى بر اصول وحيانى باشد.

كتاب «أربعة كتب إسماعيلية» به زبان عربى و از نسخ خطى در كتابخانه امبر و سيانه ميلانو أفست شده و تصحيح آن به دست رودولف اشتروتمان صورت گرفته است. «أربعة كتب إسماعيلية» از چهار مقاله گردآورى شده است: 1-«مسائل في الحقايق و جواباتها» 2-«رسالة الامم الاعظم»كه مؤلفين آنها مجهول هستند. 3-«تحفة المرتاد و غصة الاضداد» 4-«رسالة الايضاح و التبين في كيفية تسلسل الجسم و الدين» اثر راعى اسماعيلى على بن محمد بن الوليد(522-611 هجرى قمرى).

أحكام النساء تألیف شيخ مفيد، ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان (336 - 413 هجرى) می‌باشد که از چهره‌هاى برجسته فقها و روات شيعه در قرن چهارم هجرى است. در موضوع احکام بانوان و مسائل شرعى مربوط به آنان را مورد بررسى قرار داده است. شيخ مفيد این کتاب را به درخواست بانوى بزرگوار و سيده جليل القدر، مادر سيد‌ ‎مرتضى و سيد‌ ‎رضى، يعنى فاطمه دختر حسین بن احمد بن حسن ناصر كبير نگاشته است. وى از شيخ مفيد درخواست نمود کتابى مختصر و خلاصه درباره احكام بانوان بنویسد.ايشان نيز پذيرفت و این کتاب را به نگارش درآورد . کتاب با پیشگفتار و مقدمه آغاز و مطالب با تبویب بندی، تنظیم و ارائه شده است. اين کتاب درباره احكام بانوان مى‌باشد. شيخ مفيد در این کتاب خلاصه‌اى فشرده از مسائل عقيدتى را مطرح نموده، سپس به مباحث فقهى، از کتاب طهارت تا کتاب ديات - يعنى تمام ابواب فقه كه مربوط به بانوان مى‌باشد - پرداخته است. اين کتاب در نوع و سبک، نمونه و بى‌نظير است و اولین کتابى است كه به این سبک نگاشته شده است. کتاب حاضر یکى از منابع معتبر فقهى شيعه مى‌باشد كه از زمان نگارش تا این زمان، در طول هزار سال پيوسته مورد توجه علما و فقهاى شيعه قرار داشته و در منابع فقهى از آن نقل شده، مورد استناد قرار مى‌گیرد. أحكام النساء یکى از منابع ارزشمند فقهى برای شناخت فتاواى شيخ مفيد است و رساله عمليه ايشان برای بانوان و منبعى با ارزش برای شناخت ديدگاه فقهى و اصولى و شيوه استنباط و اجتهاد ايشان مى‌باشد. اين کتاب مرجعى مناسب برای شناخت نظريات فقهاى شيعه در آن دوران پيرامون احكام بانوان مى‌باشد. شيوه شيخ مفيد در این کتاب آن است كه به ترتيب کتاب‌هاى فقهى از طهارت تا ديات احكام شرعى مربوط به بانوان را آورده، سپس برای بهتر روشن شدن مباحث به احكام مردان نيز در همان موضوع اشاره‌اى دارند؛ خصوصا آنجا كه بحث درباره احكام بانوان در مسائلى باشد كه مرتبط به مردان مى‌شود، مثل ابواب نكاح و طلاق. شيخ مفيد در این کتاب هرگاه احكام زنان كنيز با زنان آزاده فرق داشته باشد، احكام كنيزان را هم بيان نموده. در آخر کتاب بخشى به نام «احكام بانوان در شريعت و واجبات و مستحبات بانوان» آمده كه ظاهرا این بخش در اول کتاب بعد از مقدمه بوده و اشتباها در آخر آمده است. مهم‌ترين موضوعات مطرح شده در کتاب احكام النساء عبارتند از: آنچه عقيده به آن بر همه واجب است، آنچه بر بانوان واجب است، باب حيض، احكام بانوان در نماز، احكام بانوان در روزه[۷]، احكام بانوان در زكات و صدقه، احكام بانوان در حج و عمره، احكام بانوان در نكاح و ازدواج، احكام بانوان در طلاق و درگذشت همسر، احكام بانوان در شهادات و بينات، احكام بانوان در قصاص و ديات، احكام بانوان در حدود و آداب، واجبات و مستحبات بانوان، احكام بانوان در احتضار و غسل و كفن و نماز بر آنها، و... کتاب دارای پاورقی بوده و فهرست مطالب و فهرست منابع و ماخدی برای آن تنظیم نشده است.

أبوالفرج ابن الجوزي؛ آراؤه الكلامية و الأخلاقية، نوشته بانوی دانشور معاصر و استاد فلسفه اسلامی دانشکده دختران دانشگاه الازهر آمنه محمد نصیر، دیدگاه‌های کلامی و اخلاقی محدث، مورخ، متکلم و فقیه حنبلی قرن ششم قمری، عبدالرحمن بن جوزی (510-‌597ق) را توضیح می‌دهد و موضع‌گیریدوگانه (مثبت و منفی) او را نسبت به تصوف ترسیم می‌کند و اشتباه برخی از اندیشوران را در نسبت دادن بعضی کتاب‌ها به او، آشکار می‌سازد. نویسنده، تأکید کرده است: عبدالرحمن بن جوزی را برای پژوهش برگزیدیم؛ زیرا بیش از دیگران روح علمی زمانه خودش را نشان می‌دهد و هیچ‌کسی در بغداد آن دوران، نام‌آورتر از او نبود و این تحقیق، گامی در مسیری طولانی است، نه آخرین گام کتاب حاضر، از مقدمه، 3 باب و خاتمه به‌ترتیب ذیل تشکیل شده است: مقدمه (هدف، اهمیت و موضوع تحقیق و معرفی اجمالی فصول کتاب). شرح‌ حال نویسنده (3 فصل). اندیشه‌های کلامی او (3 فصل). ارتباط ابن جوزی و تصوف (5 فصل). خاتمه (28 نتیجه). برخی از نتایج پژوهش حاضر عبارت است از: اشتباه «ابن عماد حنبلی» آشکار شد که خیال کرده: «ابن ناصر، دایی عبدالرحمن بن جوزی است»؛ زیرا صحیح این است: او نخستین استاد ابن جوزی است. به نظر عبدالرحمن بن جوزی درگاه اجتهاد برای کسانی که اهلیتش را دارند، گشوده است و اظهار نظر اجتهادی بعد از فقیهان چهارگانه نیز ممنوع نیست. کتاب «الجليس الصالح و الأنيس الناصح»، از آثار عبدالرحمن بن جوزی نیست، بلکه نوشته فرزندش ابوالمظفر است. همچنین کتاب «تجريد التوحيد المفيد»، نوشته او نیست، بلکه نگاشته مقریزی است. موضع‌گیریعبدالرحمن بن جوزی نسبت به تصوف، بر اساس پژوهشی جامع در باب ریشه‌ها و تغییر و تحولات این گرایش، انجام شده است. او در این زمینه، جانب انصاف را پاس داشته و حساب زاهدان و عابدان نخستین را از دیگرانی که با کتاب و سنت مخالفت کردند، جدا ساخته است. در نظر عبدالرحمن بن جوزی، ریشه همه بیماری‌های اخلاقی به پیروی از هوا و هوس نفسانی بازمی‌گردد و برای اجتناب از آن نیز باید راه اعتدال را برگزید