جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسئله متعه، به‌ویژه در ارتباط با آیه ۲۴ سوره نساء، همواره از مباحث مناقشه‌برانگیز در تفسیر و فقه اسلامی بوده و توجه گسترده مفسران و فقیهان مسلمان، به‌ویژه میان امامیه و اهل سنت را برانگیخته است. اهمیت این پژوهش در آن است که با وجود پژوهش‌های فراوان درباره حکم متعه، تحلیل تفسیری-اجتماعی آیه یادشده با تمرکز بر مفهوم «ضرورت» در دو سطح فردی و اجتماعی کمتر موردتوجه قرارگرفته است. هدف اصلی تحقیق، تبیین کارکردهای تفسیری آیه استمتاع در چارچوب ضرورت‌های نوپدید انسانی و اجتماعی و بازخوانی مفهومی حکم متعه در بسترهای مختلف اجتماعی است. روش تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای تنظیم‌شده است. در این راستا، تحلیل واژگانی و تفسیری آیه، همراه با بررسی دیدگاه‌های عالمان فریقین و تفسیرهای مبتنی بر شرایط اجتماعی صورت گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد در نگاه تفسیری امامیه، مشروعیت متعه مستند به ظاهر آیه، سنت نبوی و روایات اهل‌بیت (ع) است و تأکید بر واژه‌های «استمتاع» و «أُجورهن» دلالت بر ازدواج موقت دارد. همچنین مفهوم ضرورت در تبیین کارکرد اجتماعی متعه جایگاهی محوری دارد. نتایج بیانگر آن است که متعه در سطح فردی پاسخی به نیازهای غریزی و روانی به شمار می‌آید و در سطح اجتماعی می‌تواند ابزاری برای حفظ جامعه، به‌ویژه در شرایط بحرانی همچون جنگ یا کمبود امکانات باشد؛ ازاین‌رو ضرورت‌های جمعی می‌توانند ضرورت فردی ایجاد کنند. درنهایت، بازخوانی آیه استمتاع بر اساس نظریه ضرورت، افقی نوین برای فهم اجتماعی و تطبیقی احکام شرعی در دنیای معاصر می‌گشاید.

تبرک، توسل، بدعت، اثر آیت‌الله جعفر سبحانی (متولد 1308ش)، کتابی است پیرامون سه موضوع مهم «تبرک»، «توسل» و «بدعت» و پاسخ به شبهات مطرح‌شده پیرامون آن‌ها. کتاب دارای سه بخش اصلی است. نویسنده در بخش نخست، با استناد به قرآن و سنت نبوی به اثبات تبرک و انواع آن پرداخته است. وی معتقد است از آیات و احادیث اسلامی استفاده می‌شود که تبرک به آثار پیامبران(ع)، یک رسم رحمانی در میان پیروان شرایع پیشین بوده و پیوسته به آثار آنان تبرک می‌جستند و انتظار رحمت و خیر فراوان از خداوند متعال از طریق این وسایل داشته و آثار انبیا را وسیله‌هایی برای نزول رحمت از جانب خداوند می‌شمردند. در پایان این بخش، دلیل مخالفین تبرک همرا با پاسخ آن، نقل شده است؛ از جمله آنکه تبرک نوعی عبادت است و عبادات توقیفی است. در پاسخ، چنین بیان شده است که اولا تبرک مطلقا خواه در مورد مشروع و خواه در غیر مشروع، از مقوله عبادت به معنی پرستش نیست؛ ثانیا بر فرض که تبرک از مقوله عبادت باشد، ولی در صورتی بدعت شمرده می‌شود که دلیل بالخصوص یا به‌نحو عموم بر مشروعیت آن نباشد؛ آیا این همه آیات و روایات در اثبات مشروعیت آن کافی نیست؟. در بخش دوم، با استناد به نص قرآن و روایات شریف، به اثبات توسل و معرفی انواع توسل پرداخته شده است که عبارتند از: توسل به اسما و صفات خداوند، به قرآن کریم، به اعمال نیک خود انسان، به دعای برادر مؤمن، به دعای پیامبر(ص) در حال حیات و پس از درگذشت ایشان[۳]. این بخش با بیان ادله مخالفین و جواب مستدل به آن‌ها به پایان رسیده است. بخش سوم، به مبحث بدعت اختصاص یافته و در آن، به موضوعاتی همچون ارکان بدعت (افزودن یا کاستن احکام دینی، اشاعه در میان مردم و نبودن دلیل عام یا خاص)، بدعت حقیقی و نسبی، نمونه‌های بدعت و عوامل پیدایش بدعت پرداخته شده است. در انتهای این بخش، روش‌های بنیادین برای پیشگیری از بدعت توضیح داده شده است که عبارتند از: هشدار نسبت به بدعت و بدعت‌گذاران، گزارش از وجود دروغ‌پردازان در میان امت، تصمیم بر نگارش حدیث تاریخی، پیروی از اهل‌بیت(ع) و پی‌ریزی نظام امر به معروف و نهی از منکر

تاریخ علم کلام تألیف علاّمه شبلى نعمائى (1857-1914 ميلادى) که از علماى بزرگ هند در قرن اخير مى‌باشد. این کتاب توسط سيد محمدتقى فخر داعى گيلانى به فارسی ترجمه شده است. اين كتاب از دو بخش كه بخش اوّل به نام تاريخ علم كلام و بخش دوم آن‌كه قطورتر از بخش اوّل و مقصود اصلى از تدوين و تألیف كتاب همين بخش است به نام علم كلام جديد مى‌باشد. با توجه به اينكه آنچه از لفظ تاريخ در ذهن ما نقش مى‌بندد اختصاص به ممالك، اقوام و اشخاص دارد يعنى آنچه در اين زمينه نوشته مى‌شده است مربوط و راجع به آنها بوده است ولى امروزه فن تاريخ‌نويسى ترقى كرده علاوه بر اقوام و اشخاص براى علوم و فنون هم تاريخ مى‌نويسند و آن به اين معناست كه يك علم يا يك فن از كى ظاهر شده، علل و اسباب ظهور يا پيدايش آن‌چه بوده تا چگونه مراحل تكامل و ترقى را پيموده و بالاخره تحولات و تطورات كه در آن با گذشت زمان رويداده چه بوده است كتاب تاريخ علم كلام به همان روشى كه در بالا ذكر شد مى‌باشد كه آن روش انتقاد علمى مى‌باشد علاّمه كتاب خود را تألیف نموده است. البتّه منظور اساسى علاّمه شبلى نعمائى از تاريخ علم كلام همانا تاريخ علم كلام عقلى است كه در مقابل فلسفه يونان و براى مبارزه با آن تدوين يافته است نه علم كلام نقلى كه از مجادلات فرق اسلامى باهم ظاهر شده است. علاّمه شبلى هدف خود از تحرير اين كتاب را اينگونه توضيح ميدهد: امروز در عقائد و افكار مذهبى بواسطه ناسازگارى دانشها با آنچه در كتاب‌هاى دينى آمده است تزلزل و سستى يا دودلى پيدا شده و بزرگترين خطرى كه امروز به اسلام رو آورده همانا فلسفه مادى است و عناصر روشن‌فكر و تحصيل كرده‌هاى جديد مرعوب و علماى قديم هم بندرت وارد مباحث و سؤالات جديد شده بنابراین افق مذهب غبارآلود و تيره به نظر مى‌آيدبعضى از نويسندگان اسلامى معتقد شده‌اند كه علم كلام فعلى كه نتيجه افكار بيش از يك‌هزار سال قبل است كارى ساخته نيست و آن نمى‌تواند در برابر حملات فلسفه جديد پايدارى نموده اعتراضات و شكوك و شبهات وارده را جواب كافى دهد، دليل آنهم روشن است زيرا نحوه اعتراضاتى كه در دوره‌هاى پيشين بر اسلام وارد مى‌شده نوعيت آن امروزه بكلى تغيير كرده است و بيشتر مقابله با فلسفه يونان بوده است بنابراین براى صيانت و دفاع از مذهب در مقابل اعتراضات و شبهات مخالفين يا حملات فلسفه جديد احتياج مبرمى به كلام جديد است. ولى به نظر ما اين فكر صحيح نيست و علم كلام جديد بايد بر مبانى و اصول كلام قديم استوار باشد و سررشته اصول مقرّره بزرگان سلف در هيچ مورد از دست داده نشود و براى اين امر لازم است نشان داده شود كه ائمه اسلام در هر عهد چه مبادى و اصولى را اختيار نموده‌اند و نيز تغييراتى كه در آن روى داده‌اند از چه قسم و نوع آن‌چه بوده است.به عبارت ديگر و خلاصه اينكه مبادى و اصول كلام قديم را بايد گرفت و مطابق مشرب، ذوق و سليقه كنونى مرتب و مدون ساخت كه من با تألیف اين كتاب اينكار را تحقّق بخشيدم. از طرف ديگر هدف من از تحرير اين كتاب اين بوده كه در زبان اردو، عربى و فارسی چنين كتابى در رابطه با تاريخ علم كلام وجود نداشته و من با نوشتن اين كتاب از يك طرف يك نقيصه بزرگ ادبيات اسلامى را تدارک و جبران نموده و از طرف ديگر اين تألیف كه در حقيقت تألیف علم كلام است در دائره تاريخ آمده است. ساختار و گزارش محتوا: بخش اول: علاّمه شبلى در بخش اول كه بعد از مقدّمه مترجم آمده و به نام تاريخ علم كلام است مقدّمه‌اى در رابطه با انگيزه و هدف خود از تحرير اين كتاب را آورده است پس وارد مبحث تاريخ علم كلام كه تاريخچه‌اى از علم كلام نقلى است مى‌شود و منظور او تاريخچه مجادلات فرق اسلامى باهم مى‌باشد آورده شده است در اين مختصر بذكر عوامل واسباب بروز اختلاف عقائد و آراء و ازدياد فتاوى و ميل به بدعتها و بالاخره ظهور علم كلام پرداخته. مسئله بسيار مهمى كه در اينجا مطرح شده مسئله قضا و قدر و عوامل پديد آمدن آنست و در آخر اين بحث به اصول عقايد دو فرقه اشعرى و معتزلى و اختلافات شديد و سختى كه بين آنها جريان داشته مى‌پردازد. علاّمه شبلى بعد از اين وارد مرحله علم كلام عقلى مى‌شود كه مقصود اصلى كتاب است و از آن مبسوطا سخن ميراند.او علل و اسباب پيدايش، تاريخ ظهور كلام و وجه تسميه آن مى‌پردازد سپس بذكر اساسى مؤسسين و بانيان يا شخصيت‌هاى برجسته علم كلام و شرح حالات آنها كه از ابوالهذيل علاف شروع و به خاندان نوبختى پايان مى‌يابد مى‌پردازد. سپس وارد قرن چهارم و از متكلمين اين قرن مى‌نويسد و سپس ميرسد به قرن پنجم كه قرن انحطاط و زوال علم كلام است مى‌پردازد تا اينجا دور اول علم كلام به پايان ميرسد و دور دوم علم كلام يا دور دوم اشاعره است آغاز مى‌گردد و شرح احوال ابوالحسن اشعرى مؤسس طريقه اشعريه و سپس حالات غزالى و رازى دو مرد بزرگ علم كلام آمده و در آخر به ذكر احوال علاّمه آمرى پرداخته است.مؤلف پس از اين علم كلام اشاعره را تحت عنوان يك نظر اجمالى در علم كلام اشاعره زير دقت نظر گرفته و مسائل اختصاصى اشاعره مورد انتقاد قرار داده است. بعد از اين دوره سوم آغاز مى‌گردد در اين بحث علاوه بر شرح احوال ابن رشد، ابن تيميه و شاه ولى الله از ابتكارات و اختراعات آنها در علم كلام به تفصيل و مشروح بحث نموده است.مؤلف براى تكميل تاريخ علم كلام از اين پس دفترى از حكماى اسلامى كه در اثبات مسائل مذهبى روى اصول فلسفه و تطبيق شريعت با منطق و حكمت مقامى بلند و ارجمند دارند باز كرده از فارابى، ابن سينا و ابن مسكويه و در آخر از شيخ اشراق و خصوصيات و مميّزات او در فلسفه صحبت داشته در آخر اين بخش كتاب تاريخ علم كلام مؤلف يك بحث با عنوان يك نظر اجمالى در علم كلام‌دارد او اوّل از اينجا آغاز مى‌كند كه اين فكر سالها در اذهان رسوخ داشته كه بيشتر مسائل علم كلام مقتبس از يونانيان و از آنها گرفته شده و مسلمانان فاقد قوه ابتكار و اختراع بوده خطايى بزرگ است و با قلم خود چنان با دليل و برهان روشن مى‌سازد كه براى خواننده هيچ شك و شبهه‌اى باقى نمى‌گذارد كه مسلمانان در الهيّات فرسنگها از يونانيان جلو بوده‌اند و علامه شبلى در آخر اين بحث علم كلام را تشريح كرده كه علم كلام عبارت از دو چيز است يكى اثبات عقائد اسلامى و ديگر ردّ بر فلسفه ملاحده و ديگر مذاهب بخش دوم: بخش دوم كتاب كه به نام علم كلام جديد است با مقدّمه مترجم آغاز و سپس ديباچه مؤلف و بعد از آن بحث علوم جديده و مذهب، مذهب جزء فطرت انسانى، مذهب اسلام و در بحث عقل و مذهب مى‌آورد كه دليل منكرين مذاهب در غرب برپايه اين مسئله است كه مذاهب را برخلاف عقل يافته‌اند و الاّ اگر مذهبى مبتنى بر عقل و مطابق با تحقيقات عقلى باشد اين مخالفين را با آن هيچگونه مخالفت و نزاعى نخواهد بود و علاّمه در اينجا واضح و آشكار مى‌كند كه اسلام در ميان مذاهب تنها مذهبى است كه عقل را تاج افتخار انسانى قرار داده و تمام تعاليم آن هماهنگ با عقل و منطق است. بعد از اين بحث وارد مرحله الهيّات مى‌شود و در صانع عالم تحت عنوان وجود بارى سخن مى‌گويد و در رابطه با اثبات صانع فقط طريقه قرآن مجيد را در اين باب برگزيده و دلايل و براهین حكما و متكلمين را در اين باب رد مى‌كند سپس به ذكر اعتراضات عمده ملاحده فعلى اروپا پرداخته و يك‌يك را جواب و ردّ مى‌كند بعد از فراغت از بحث واجب به بحث از نبوت مى‌پردازد و در آخر اين بحث، نبوت محمد(ص) مورد بررسى قرار مى‌گيرد و براى اينكه اثبات نمايند كه پيامبر(ص) با منبع وحى اتصال داشته بعضى از مسائل مربوط به عقايد، عبادات، اخلاق و...آورده‌و آنها بقدرى كامل، متقن و بلندپايه‌اند كه در مخيله هيچ حكيم و فيلسوف و يا قانونگذارى خطور نكرده و آنها بدون وحى ممكن نيست به فكر كسى بيايند از جمله حقوق اجتماعى اسلام:حقوق انسانى، حقوق زن، حقوق عامه مردم و وراثت و...در اينجا مسئله تأويل را كه از مسائل مشكل و بسيارى از اختلافات مذهبى از اين مسئله سرچشمه گرفته مورد بحث قرار داده است پس از آن علاّمه شبلى وارد بحث در روحانیات شده ملائكه، وحى و الهام و سپس به مسئله ترقى و تمدن كه مورد توجّه فلاسفه امروز است پرداخته زيرا فلاسفه مذاهب را سد راه ترقى دانسته‌اند و ثابت مى‌كند كه اسلام دينى است جامع و كامل كه تمدن را با آغوش باز مى‌پذيرد و آنرا در دامن خود پرورش ميدهد آخرين بحث در اين مرحله بحث پيوستگى بين دين و دنيا آمده و بخش دوم با دو ضميمه كه عبارت از دو خطابه از امام رازى و آن ديگر از امام غزالى كه راجع به نبوّت و رسالت ايراد شده پايان مى‌يابد. در آخر اين قابل ذكر است كه در آغاز هر بخش، فهرست موضوعى کتاب‌ها به تفصيل آمده است و در آخر بخش کتاب‌ها فهرست اعلام و غلطنامه درج گرديده است. كتاب تاريخ علم كلام كه از دو بخش تشكيل شده و در يك مجلد منتشر شده است، تألیف علامه شبلى نعمائى هندى است كه بوسيله سيد محمدتقى فخر داعى گيلانى از زبان اردو (ظاهرا زبان اصلى كتاب باشد) به زبان فارسی ترجمه شده است چاپ اول،1386 توسط ليتوگرافى و چاپ ديبا (انتشارات اساطير)

تاریخ عصر غیبت: نگاهی تحلیلی به عصر غیبت امام دوازدهم(عج) به قلم سید مسعود پورسیدآقایی، محمدرضا جباری، حسن عاشوری، و سید منذر حکیم درباره امام زمان(عج) و نگاه تحلیلی به دو عصر غیبت صغرا و کبرای آن حضرت(عج). این نوشته، ابتدا به سفارش مركز جهانی علوم اسلامی(جامعة المصطفی العالمیة) برای تدریس تحت اشراف سید مسعود پور سید آقایی به سرانجام رسیده و طی سال‌های 76 و 77 در آن مركز، تدریس شده است. خلاصه آن نوشتار «درس نامه تاریخ عصر غیبت» نام گرفته و پس از گذشت چند سال، متن كامل كتاب با اصلاحات و اضافاتی برای استفاده عموم به گونة كمك درسی منتشر شده است. سید مسعودپور سید آقایی برای نگارش و تدوین فصل‌های یك تا چهار و نیز فصل نهم، حجة الاسلام و المسلمین دكتر رضا جباری، برای سامان‌دار بودن فصل‌های پنجم و ششم و گفتار‌های هفتم و هشتم از فصل هفتم، و حجج اسلام حسن عاشوری و سید منذر حكیم به ترتیب برای فصل‌های هفتم و هشتم این کتاب كوشیده‌اند. غیبت امام دوازدهم را كه بدون تردید از مهم‌ترین حوادث تاریخ تشیع به شمار می‌رود، از دو دیدگاه اعتقادی و تاریخی می‌توان بررسی كرد. این كتاب، می‌كوشد تا از منظر تاریخی «غیبت كبرا» و «غیبت صغرا» را بررسی كند. - نكاتی كه درباره غیبت صغرا (260 – 369 قمری) بررسی می‌شود ازاین‌قرار است: بررسی منابع و شناخت وضعیت سیاسی - اجتماعی و فكری عصر امام عصر(عج) در آستانه غیبت، و آشنایی با زمینه‌های تاریخی و تمهیدات ائمه(ع) به‌ویژه عسكریین(ع) برای ورود شیعه به این عصر، بررسی سازمان مخفی وكالت و تكوین و فرایند تكاملی آن و نقش آن در زمان غیبت صغرای امام(عج) و سپس كیفیت آغاز غیبت، دلایل آن، شرح‌حال «نواب اربعه»، و وظایف و نقش آنان در این عصر. نكاتی كه درباره غیبت كبرا (329 قمری) در این کتاب بررسی می‌شود، از این شمار است: تاریخ شیعه، نهضت‌ها و دولت‌های آن به همراه حركت‌های علمی و مبارزه‌های علما و دوره‌های مرجعیت فقها و مدارس آنان و در نهایت، بررسی آثار و سیرت امام مهدی(عج).

آنچه در این کتاب طرح می‌شود، حاصل کوشش ابوزید برای یافتن خاستگاه و پایگاهی برای نواندیشی درون خود تراث است؛ ابزار این کار هم قرائت‌هایی خاص از آنهاست تا درها را به سوی آینده باز کند و قفل ناگشودنی رکود فرهنگی عرب را بگشاید.

کتاب حاضر نخست با نگاهی به پیشینه‌ی ارتباط مسیحیت با دین یهودیت در دوره‌ی پیش از اسلام، به دوره‌های مواجهه‌ی اسلام و مسیحیت می‌پردازد. کتاب نگاهی تاریخی دارد و این مواجهه‌ها را در قالب کنش و واکنش‌های دو طرفه می‌بیند.

کتاب حاضر با یک مقدمه آغاز می‌شود. این مقدمه حاوی موضوعات؛ تقلید، طرق استحصال معرفت دینی، معانی اسلام و ایمان، معنی و مراتب معرفت، تعریف معرفت، مرتبه‌ی تقلید، مرتبه علم الیقین، مرتبه‌ی عین الیقین و مرتبه‌ی حق الیقین است. سپس وارد مباحث مطرح شده در این کتاب می‌شویم که شامل 4 مقام است: مقام اول؛ واجب الوجود جل شأنه العزیز است. در این مقام امور سه گانه‌ی اصول طریق های معرفت، اثبات وحدت و اصول مراتب چهارگانه‌ی توحید مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. توحید در مقام ذات، توحید در مقام صفات، توحید در مقام افعال و صفات ثبوتیه، همچنین توحید در مقام عبادت خدای متعال از جمله‌ی این مراتب است. مقام دوم؛ اثبات نبوت است. در این مقام پیرامون امور هفت گانه‌ی تفاوت دین و مذهب، قاعده لطف، معجزه و خوارق عادات، صفت انبیاء، عصمت، اثبات نبوت خاصه و اعجاز قرآن، مطالبی بیان شده است. مقام سوم؛ اثبات امامت است. تعریف امامت و امام، حاجت به امام و حجت، اوصاف و شرایط امام، وجوب دعوی امام، امتناع امامت زنان، اثبات امامت خاصه و خلافت بلافصل علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام همگی از جمله اموری است که دراین مقام آمده است. مقام چهارم؛ اثبات معاد است. مباحث اعاده‌ی معدوم، حقیقت انسان و حشر او، دلایل تجرد نفس، اتم بودن لذات و آلام خیالیه و عقلیه از لذات و آلام حسیه، معاد امثال و اشباه، کیفیت حشر اشباه و موجودات، تعریف لذت و الم، حجیت عقل در اثبات معاد، مذهب معاد، برخی شبهات معاد و پاسخ آن ها، در این مقام ارائه گردیده است.