جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

امیرمؤمنان، حضرت علی؟ع؟، امام و ولیّ الهی و دروازهٔ شهر علم نبوی؟ص؟ است. هرچند مقام امامت آن حضرت از سوی گروهی انکار شده، اما مرتبهٔ علمی ایشان مورد اتفاق و پذیرش خاصّه و عامّه است. فقه حنفی، همچون سایر مذاهب اربعهٔ اهل‌سنت، برای حضرت علی؟ع؟ احترام ویژه‌ای قائل است و به مقام والای علمی او اذعان دارد؛ از این‌رو در برخی فتاوا و نظریه‌پردازی‌های فقهی، از سیرهٔ علمی ایشان پیروی شده است. در این پژوهش، با تمرکز بر دو باب «قضاوت» و «شهادت» در فقه حنفی، میزان تبعیت این مذهب از سیرهٔ امیرمؤمنان؟ع؟ بررسی شده است؛ انتخاب این دو باب به‌عنوان نمونه‌ای برای تحلیل، می‌تواند نتایجی قابل تعمیم به سایر ابواب فقهی فراهم آورد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که در مسائل مختلف مرتبط با این دو باب، نشانه‌هایی از اقتباس یا تأثیرپذیری از سیرهٔ حضرت دیده می‌شود که با ضوابطی چندگانه مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. افزون‌بر آنکه این موضوع تاکنون به‌صورت مستقل بررسی نشده، پژوهش حاضر با تکیه بر مفاهیمی همچون عدم انحصار علت حکم، مکتوم‌بودن حکمت حکم، فقدان ترجیح در تعلیل دووجهی و نیز لزوم تبعیت از پیشوای دینی، تلاش می‌کند به تقویت نظریه‌ای در راستای تقریب مذاهب اسلامی یاری رساند. این عناصر به‌عنوان دستاوردهای نوآورانهٔ پژوهش، از دل جستارهای فقهی استخراج و استظهار شده‌اند.

احساسات خلاف‌واقع، همچون حسادت و پشیمانی، به‌دلیل نقش بنیادین آن‌ها در شکل‌دهی به رفتار انسانی، قضاوت اخلاقی، و سامان‌دهی تعاملات اجتماعی، از محورهای مهم پژوهش در حوزه هوش مصنوعی و سیستم‌های چندعاملی به‌شمار می‌آیند. این احساسات زمانی شکل می‌گیرند که فرد میان وضعیت واقعی و سناریوهای خیالیِ جایگزین مقایسه‌ای ذهنی برقرار می‌کند و از این طریق به بازاندیشی در تصمیم‌های پیشین، اصلاح رفتارهای نادرست و پیش‌بینی پیامدهای آتی سوق داده می‌شود. در این مقاله، به‌منظور صوری‌سازی دقیق و قابل‌محاسبه حسادت و پشیمانی، از چارچوب منطقی CFE (Counterfactual Emotions) استفاده شده است [2]. افزون بر این، با تکیه بر شاخص‌های کمی نظیر «درجه اهمیت»، «درجه ناکافی بودن» و «درجه اجتناب‌پذیری خلاف‌واقع» معرفی‌شده در [1]، شدت و درجه‌ی این احساسات مورد تحلیل قرار می‌گیرد. یافته‌های این پژوهش می‌تواند بنیانی نظری و کاربردی برای توسعه عامل‌های هوشمندی فراهم آورد که توانایی درک، بازنمایی، و انطباق با پیچیدگی‌های شناختی و اخلاقی احساسات انسانی را دارند.

خوانشِ کریپکی از ویتگنشتاین پارادوکسی شکاکانه طرح می‌کند: نه فکت عینی و نه نیت خصوصی، کاربردهای آیندۀ قاعده را تعیین نمی‌کند و داوری نهایی با اجتماع است. این مقاله بازسازی‌ای درونی و پسا‌کریپکی از راه‌حل شکاکانه ارائه می‌دهد: معیار اجتماعیِ درستی حفظ می‌شود، اما هدایت ذهنیِ فرد به‌مثابه بُعدی درونی از همان سازوکار اجتماعیِ معنا بازتعریف می‌گردد. چارچوب پیشنهادی، با عنوان «شبکۀ پویای باور جزئی»، گونه‌ای «گرایش‌گراییِ اجتماع‌پذیر » را بسط می‌دهد که در آن گرایش شباهت‌محورِ ذهن، استمرار درونیِ رفتار جمعی در سطح فرد است، نه افزوده‌ای بیرونی بر آن. معنا از درهم‌تنیدگی دو مؤلفه پدید می‌آید: (۱) شبکۀ باورهای جزئیِ فرد که از کاربردهای معتبر اجتماعی شکل گرفته، و (۲) گرایش طبیعی ذهن به گسترش شباهت، که موارد تازه را بدون نیاز به قواعد کلی یا چرخۀ تفسیر، به خوشه‌های آموخته‌شده می‌افزاید. اجتماع همچنان داور نهایی باقی می‌ماند و بدین‌سان هنجارمندی و اصلاح‌پذیری تضمین می‌شود. در امر هدایت زبان در لحظۀ کاربرد، حس شباهت عمل می‌کند؛ و باور جزئی ساختار تاریخیِ این هدایت را شکل می‌دهد. بدین‌ترتیب، نظریه از الگوی انتسابیِ کریپکی به مدلی باور‌محور گذر می‌کند و هدایت فردی و هنجار اجتماعی را در یک ساختار پویای واحد درمی‌آمیزد—ساختاری که در آن ایدۀ «شباهت خانوادگی» از نقشی توصیفی به سازوکاری تبیینی در هدایت زبانی ارتقا می‌یابد.

«مسألۀ شر» به ویژه «شرور طبیعی» یکی از مسائل مهم در حوزۀ کلام، فلسفه و عرفان است. برخی فلاسفۀ غربی با طرح این مسأله در اصل وجود خدا و صفات او تردید کرده­اند. این مقاله به بررسی این چالش با نگاه کلامی و نگاه کلامی – فلسفی پرداخته است. متکلّمان امامیه با توجّه به مبانی فکری­شان شر را تعریف کرده‌اند. متکلّمان شیعیِ پیش از خواجه نصیر نگاه وجودی و بعد از او نگاه عدمی به شرور طبیعی داشته­اند. نوع تعریف هرکدام از این اندیشمندان از شرور طبیعی و راه‌حل‌هایی که برای این چالش ارائه کرده‌اند مبتنی بر نوع نگاه­شان به هستی و مبانی فکری­شان است. پژوهش حاضر بر اساس روش توصیفی- تحلیلی، ضمن معناشناسی شرّ طبیعی از نگاه این دو گروه از متفکّران مسلمان و بیان چالش­های وارد شده در این زمینه، به تبیین راه­حل­های این متفکّران و بررسی تطبیقی این مسأله با تکیه بر مبانی فکری آن­ها پرداخته است که هر یک از این مبانی به گونه­ای متفاوت از دیگری، پاسخگوی حلّ این چالش است.

منطق {LP} یک منطق فراسازگار است که از نظر ساختاری و سمنتیکی شباهت زیادی با منطق LP معرفی‌شده توسط گراهام پریست دارد. این منطق در پی مطالعه مدلهای غیرنرمال کارنپ مورد مطالعه قرار گرفته شده است. {LP} برخلاف منطق پریست با استفاده از ماتریس‌های نامعین تعریف می‌شود؛ ابزاری که نقش مهمی در ارائه معناشناسی برای منطق‌های فراسازگار ایفا می‌کند و امکان بررسی گزاره‌های متناقض بدون فروپاشی کل نظام منطقی را فراهم می‌سازد. در این مقاله، ابتدا چارچوب سمنتیکی این منطق معرفی شده و سپس یک سیستم نظریه برهان بر پایه حساب رشته گنتزن برای آن ارائه می‌گردد. نشان داده خواهد شد که این سیستم استنتاجی نسبت به ماتریس نامعین معرفی شده صحیح و تمام است. سپس برخی ویژگی‌های خاص منطق {LP} بررسی می‌شود که تفاوت‌های بارزی نسبت به منطق LP دارد. به طور خاص، رفتار غیرمتعارف عملگر عطف در این منطق مورد بررسی قرار گرفته است، این عملگر به شیوه‌ای کاملا متفاوت از منطق‌های متداول عمل می‌کند، طوری که به سختی نام عطف را به آن می‌توان داد.

کتاب فلسفۀ ریاضی تألیف لینبو یکی از کتاب‌های جدید و مفید در این زمینه است.‌ این کتاب برای دانشجویان کارشناسی و‌کارشناسی ارشد فلسفه و ریاضی نوشته شده است. یکی از جنبه‌های قابل‌توجه این کتاب، توجه هم‌زمان به دیدگاه‌های فلسفی کلاسیک و جدید به ریاضیات است. متأسفانه ترجمۀ فارسی این کتاب حاوی اشتباهات و نارسایی‌های فراوانی است که فهم موضوع از طریق آن را تقریباً ناممکن می‌کند. در این نوشته به بررسی گزینشی این ترجمه می‌پردازیم تا تنها برخی از نارسایی‌های یادشده را نشان دهیم. به نظر می‌رسد که جامعۀ علمی و فلسفی می‌بایست مسئولیت‌پذیری بیشتری در نقد ترجمه‌های موجود و فراهم آوردن زمینۀ ترجمه‌های مناسب از خود نشان دهد. در کنار بررسی ترجمه، نگاهی هم‌ به برخی از مطالب کتاب خواهیم‌ داشت. آدرس کتاب اصلی و ترجمۀ آن به قرار زیر است: لینبو، اویستان (1399). فلسفۀ ریاضیات، ترجمۀ محمد حسین وقار، انتشارات اطلاعات. Linnebo, Øystein (2017). Philosophy of Mathematics (Princeton Foundations of Contemporary Philosophy), Princeton University Press.

برای فهم دقیق یک کلام و رسیدن به اغرض و معلومات گویندۀ آن نیاز به قواعد و اصولی خاص است. بعد از رسیدن به آن معلومات برای تفکر و استفاده آنها در استدلالها باید معلومات به صورت منطقی تحلیل شوند. این تحلیل در منطق با تحلیل قضایا انجام می‌گیرد. «قضیه» ابعاد و اجزاء مختلفی دارد که برای تفسیر آنها پای فلسفه پیش می‌آید. تفاسیر فیلسوفان اهمیت فراوانی دارد و می‌تواند علاوه بر استفاده در علومی مانند معرفت شناسی، در تحلیل‌ها و ساختارهای منطقی از معلومات تصدیقی نیز تاثیر گذار باشد. با روش تحلیل محتوا وقتی آثار ابن سینا در این زمینه بررسی می‌شود به دست می‌آید که در اینجا سه گونه قضیه با احکام اختصاصی وجود دارد: قضیه ملفوظه (جمله)، قضیه معقوله (قضیه) و قضیه مقبوله (علم تصدیقی). «رابطه» بنیادی‌ترین جزء در جمله است که دلالت بر «نسبت حکمیه» در قضیه می‌کند نسبتی که حاصل از اضافه‌ای ذهنی بوده و صفت برای موضوع است. در علم تصدیقی «حکم» عارض بر این نسبت می‌شود که نحوۀ عروضش جای بحث دارد.

مقالة حاضر یکی از نخستین مقالاتی است که در جهان غرب دربارة رابطة منطق و هستی‌شناسی (به طور خاص و متافیزیک به طور عام) نوشته شده است. بوخنسکی نشان می‌دهد که فرگه، پدر منطق ریاضی، با قرار دادن صدق و نه استنتاج به عنوان موضوع منطق سبب شد تا منطق به هستی‌شناسی و متافیزیک بسیار نزدیک شود تا آنجا که برخی پیروان فرگه مانند هاینریش شولتز منطق و هستی‌شناسی را یکی بپندارند. در مقابل البته گروهی مانند ارنست ناگل هم به سنت وفادار مانده و منطق و هستی‌شناسی را کاملاً متمایز از یک‌دیگر می‌شمردند. بوخنسکی در تبیین تاریخی این اختلافِ دیدگاه‌ها در رابطة منطق و هستی‌شناسی، اشاره می‌کند که ریشة این اختلاف دو کتاب قیاس و جدل ارسطو است (که نام اصلی آنها تحلیل اول و مواضع (یا جایگاه‌ها) بوده است). در کتاب قیاس، ارسطو احکام منطقی (یعنی ضرب‌های قیاس) را در قالب صدق‌ها و قوانین بیان می‌کند در حالی که در کتاب جدل منطق را در قالب قواعد مناظره و گفتگو میان دو خصم (سائل و مجیب) طرح کرده بود. بوخنسکی مدعی است که سنت منطقی پس از ارسطو، از رواقیان گرفته تا پیش از منطق جدید، همگی منطق را در قالب جدل ارسطویی و قواعد مناظره و گفتگو می‌دیده‌اند، بر خلاف منطق‌دانان ریاضی مانند لایب‌نیتس، جرج بول و فرگه که منطق را در قالب قیاس ارسطویی و اصول موضوعه و قوانین می‌دیدند و در واقع از کتاب تحلیل اول ارسطو پیروی می‌کردند.

یکی از پرسش‌های پیش روی تکثرگرایی وجودشناختی، پذیرش یا عدم پذیرش سور عام است. اما اگر بنا به دلایلی که له پذیرش سور عام هستند، تکثرگرایی سور عام را بپذیرد، آن‌گاه بنا به دلایلی دیگر با دشواری‌هایی مواجه خواهد شد، مثلاً این‌که گویی تکثرگرایی و وحدت‌گرایی صرفاً در نمادها مغایر یک‌دیگرند و تفاوتی اصیل و مهم میانشان برقرار نیست. به عبارت دیگر، پذیرش سور عام نوعی همتای وحدت‌انگار را برای تکثرگرایی متصوَر می‌شود و این همتای وحدت‌انگار، تکثرگرایی را به سه دشواری اساسی دچار می‌کند. این سه دشواری البته از مهم‌ترین نقدها به خود رویکرد تکثرگرایی وجودشناختی نیز محسوب می‌شوند. در مقالۀ پیش رو، این سه دشواری مورد بحث قرار گرفته‌اند. پس از روشن کردن هر یک از آن‌ها و تحریر محل نزاع، آن‌ها را نقد و ردّ کرده-ایم. کلید ما در مواجهه با این سه دشواری، این فرض است که سور عام، سوری ممتاز و بنیادین نیست و صرفاً بر اساس سورهای مقید قابل تعریف خواهد بود. از این رو، نشان داده شده که تکثرگرایی وجودشناختی، اگر سور عام را بپذیرد و اگر این سور عام را ممتاز تلقی نکند، با دشواری‌ای مواجه نخواهد بود.

گونه‌هایی از جملات شرطی که علاوه بر غیر استاندارد بودن، معمولا ماهیت وجهی دارند در منطق‌های شرطی یا منطق‌های دو وجهی بررسی می‌شوند. دسته‌ی مهمی از ساختارهای معنایی برای این منطق‌ها، مدل‌های رجحانی می‌باشند. شرطی‌های تکلیفی و شرطی‌های فسخ‌پذیر، دو گونه از ‌این شرطی‌های غیراستاندارد هستند، که مدل‌های رجحانی به‌عنوان ساختار معنایی آنها در نظر گرفته و بررسی شده‌اند. دراین مقاله ضمن معرفی انواع مدل‌‌های رجحانی و اصول موضوعه نظیر، ادبیات شکل گرفته حول آن‌ها را در پیشینه منطق تکلیف و منطق غیریکنوا مختصرا مرور می کنیم و به مقایسه مدل‌های رجحانی به کار رفته برای‌این دو نوع شرطی، هم‌چنین توجیه و تحلیل اصول موضوعه برای هریک از دو گونه شرطی غیرکلاسیک می‌پردازیم. در ادامه با بیان مثال‌هایی در هر دو پیش‌زمینه نشان می‌دهیم مدل‌های رجحانی کارایی لازم برای بیان استدلال درست در برخی ازاستدلال‌های تکلیفی و هم‌چنین در برخی از استدلال‌های غیریکنوا را ندارند و تعمیم‌ هایی که برای این مدل‌ها در ادبیات منطق غیریکنوا وجود دارد را به عنوان گزینه هایی برای رفع این ناکارایی‌ها معرفی می‌کنیم.

این پژوهش با هدف تبیین عوامل و موانع مؤثر بر تحقق «زندگی معنوی» از منظر اسلامی و ارائه راهکارهایی برای تقویت آن در زندگی فردی و اجتماعی انجام شده است. این تحقیق به روش کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی-تحلیلی، با استناد به آیات قرآن کریم، روایات معصومین و متون اسلامی صورت پذیرفته است. یافته‌ها حاکی از آن است که عوامل معنویت‌آفرین در دو سطح فردی (مانند ایمان، خودشناسی، عبودیت، توکل و دعا) و اجتماعی (مانند تقویت باورهای دینی، اجرای قوانین الهی، ترویج ارزش‌های اخلاقی، امر به معروف و نهی از منکر و هم‌نشینی با خوبان) دسته‌بندی می‌شوند. در مقابل، موانع معنویت نیز شامل موانع فردی (کفر، گناه، پیروی از شیطان، سهل‌انگاری در انجام وظایف، غفلت و رذایل اخلاقی) و اجتماعی (حاکمیت غیردینی، مدیریت نالایق، عدم اجرای احکام شرعی، هم‌نشینی با بدان، ناهنجاری‌های اجتماعی، فردگرایی افراطی و رسانه‌های اجتماعی) است. نتیجه اینکه دستیابی به زندگی معنوی مستلزم شناخت و تقویت عوامل فردی و اجتماعی است و مقابله با موانع نیز نیازمند بازنگری در رویکردهای فرهنگی و آموزشی است.