جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

با توجّه به حجم قابل توجّه آثار ترجمه در ادبیات کودک و نوجوان ایران (حدود نیمی از انتشارات از سال ۱۳۹۷)، نقد محتوایی این آثار برای پاسداشت هویّت فرهنگی و باورهای نسل آینده ضروری است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی شاخصه‌های کلیدی و مسئله‌ساز اومانیسم سکولار در این آثار و ارائه چارچوبی برای ناقدان ادبیات کودک از منظر تربیت اسلامی، انجام شده است. مؤلّفه‌های اصلی اومانیسم سکولار شامل «انسان‌محوری»، «لذّت‌محوری»، «منفعت‌طلبی»، «خودمحوری»، «اعتقاد به خدای بدون مداخله»، «انکار ماوراءالطبیعه» و «آزادی بی‌قید و شرط» از طریق بررسی بیانیه‌های اومانیستی استخراج گردید. سپس با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی، نمونه‌هایی از کتاب‌های پرفروش ترجمه‌شده، ویژۀ گروه سنی ۹ تا ۱۲ سال، از جمله مجموعه خانه‌درختی، جودی دمدمی، ماتیلدا و داستان‏های خوب برای دختران بلندپرواز بررسی گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد که تأکید افراطی بر توانایی‌های فردی و خودبسندگی، حذف یا کم‏رنگ‌سازی نقش خداوند و امور معنوی، عادی‌سازی لذّت‌جویی و منفعت‌طلبی حتّی به قیمت زیرپا گذاشتن اصول اخلاقی و ترویج آزادی نامحدود فردی، از مضامین رایج در این آثار است. این پژوهش ضمن تبیین این شاخصه‌ها، به دنبال آگاهی‌بخشی به ناقدان، ناشران، مربیان و والدین برای انتخاب آگاهانه‌تر آثار برای کودکان و نوجوانان و پیشگیری از تأثیرهای نامطلوب این جهان‌بینی بر هویت دینی آنان است.

پژوهش حاضر به بررسی انتقادی ممیّزات سحر و معجزه از دیدگاه متکلّمان می‌پردازد. در این پژوهش با استفاده از روش تحلیلی و منابع کتابخانه‌ای، نشان داده می‌شود که معیارهای سنّتی مطرح‌‌شده از سوی متکلّمان برای تشخیص معجزه ناکافی هستند. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که حتّی اگر معجزه و سحر در مقام ثبوت تفاوت ماهوی داشته‌ باشند، امّا در مقام اثبات و از منظر معرفت‌شناختی، راهی قطعی برای تمایز میان آن‌ها وجود ندارد. در این راستا، مقاله، قاعده «قبح اضلال» را به‌‌عنوان مبنایی عقلانی برای اعتماد به ادّعای نبوّت معرّفی می‌کند. بر اساس این نظریّه، اگر مدّعی نبوّت دروغگو باشد، حکمت الهی اقتضا می‌کند که خداوند مانع از گمراهی مردم شود. این مفهوم می‌تواند به‌‌عنوان تضمینی الهی برای باور به انبیا مورد استناد قرار گیرد؛ هر چند نیازمند بسط بیشتر در حوزه معرفت دینی است. پژوهش حاضر از یک‌سو، نقدی بر دیدگاه‌های سنّتی در تمایز سحر و معجزه محسوب می‌شود و از سوی دیگر، راهکاری معرفتی برای حلّ این معضل ارائه می‌دهد.

برهان امکان و وجوب، از دیرباز نقشی محوری در منظومه خدایابی فلسفی و کلامی ایفا کرده است. این استدلال، با تکیه بر تمایز میان «امکان» و «وجوب» وجود، درصدد تبیین ضرورت وجود واجب‌الوجود است. مقاله حاضر، ضمن بررسی سیر تحول این برهان در تاریخ اندیشه فلسفی تا دوره معاصر، به تحلیل دیدگاه‌های اندیشمندانی از فارابی، ابن‌سینا، شیخ اشراق، خواجه نصیرالدین طوسی، ملاصدرا، حکیم سبزواری و علامه طباطبایی می‌پردازد. در این پژوهش، تقریرهای مختلف این برهان به ‌صورت تحلیلی و مقایسه‌ ای بررسی شده و نوآوری‌های و ظرایف فکری هر یک از فلاسفه تحلیل گردیده است. افزون بر این، با رویکردی تطبیقی، نسبت این برهان با برخی آیات قرآن‌‌کریم تبیین می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر یک از فلاسفه با تقریری خاص، در تبیین و غنای این برهان سهمی شایان ایفا کرده‌اند و تطبیق قرآنی، زوایای تازه‌ای از آن را آشکار ساخته و بر جایگاه آن در نظام اندیشه اسلامی تأکید می‌‌ورزد.

سکولاریزم خطری برای دین‌زدایی مردم دیندار و دنیاگرا کردن انسان‌هاست. ظهور و گسترش جریان سکولاریزم درپی شکل‌گیری عواملی است. با شناخت این عوامل می‌توان از شکل‌گیری یا حداقل از گسترش آن در میان جوامع دینی جلوگیری کرد. مسئله این نوشتار بررسی و شناخت عوامل شکل‌گیری سکولاریزم در مسیحیت است که می‌تواند همین عوامل در سایر جوامع نقش‌آفرینی کند. یافته‌ها حاکی از آن است که دو عامل اصلی الهیات و آموزه‌های مسیحیت و رخدادهای تاریخی و اجتماعی کلیسا در ظهور و گسترش سکولاریزم نقش مهمی را ایفا کرده است؛ گرچه علم‌گرایی و انسان‌محوری نیز زمینه‌ساز در شکل‌گیری سکولاریزم بوده است. این نوشتار یک تحقیق بنیادی، با رویکرد توصیفی و تحلیلی که با روش اسنادی (منابع مکتوب) به رشته تحریر درآمده است

«تحریم حلال» از نگاه بسیاری از فقها، گناهی کبیره و نقطه مقابل روایت نبوی «حلال محمد حلالٌ إلی یوم القیامة» است. ادلّه نقلی متعدّد نیز بر حرمت تکلیفی و بطلان وضعی این عمل دلالت دارند. با وجود این، در قرآن کریم و روایات تفسیری، این عمل به برخی معصومان نسبت داده شده است. حضرت اسراییل (یعقوب) در آیه 93 آل‌عمران، پیامبر اکرمJ در آیه اول سوره تحریم و بنا بر روایات شأن نزول آیه 87 مائده، امیر مؤمنان علی علیه السلام نیز از جمله کسانی بودند که برخی حلال‌ها را بر خود حرام کردند. این تعارض بدوی میان نهی شدید از تحریم حلال و انتساب آن به معصومان، مسئله اصلی پژوهش حاضر است. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی، ضمن گردآوری آرای مفسران و فقیهان، چهار توجیه اصلی را بررسی و نقد کرده است: 1- تحریم به معنای نذر و سوگند؛ 2- تحریم به معنای امتناع عملی؛ 3- حمل نهی قرآنی بر شفقت نه عتاب و 4- مأذون بودن معصومان. نقدها نشان می‌دهد که این توجیهات با اشکالاتی چون خلاف ظاهر بودن، ناسازگاری با روایات، یا فقدان مستند کافی مواجه‌اند. یافته پژوهش حاکی از آن است که تفاوت اساسی میان تحریم معصومان و تحریم کافران و مشرکان، در عنصر «افترا بر خدا» نهفته است. در تمامی آیات مربوط به مشرکان، عتاب الهی با اتهام افتراء همراه است؛ در حالی که در آیات مربوط به معصومان و مؤمنان، هیچ‌گاه سخن از افترا به میان نیامده است. بنابراین تحریم منسوب به معصومان از سنخ «تحریم عرفی» بوده است، نه «تحریم تشریعی» که ویژه مشرکان و همراه با افتراء بر خدا می‌باشد. این نظریّه ضمن حل تعارض یادشده، با ظاهر آیات و مبانی کلامی شیعه در باب عصمت سازگار است.

فضای گفتمانی حاکم بر آیات طلاق در قرآن، به‌ویژه مخاطب عبارت« فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ » در آیه232 سوره بقره حاکی از نوع مخاطب‌شناسی است؛ عده‌ای از قرآن‌پژوهان و مفسران قرآن، مخاطب را همسرانِ زنانِ مطلقه، گروهی دیگر، اولیای زنانِ مطلقه و برخی از آنان خطاب را همگانی می‌دانند. نوشتار حاضر با روش توصیفی- تحلیلی با توجه به گفتمان آیه منظور، مخاطب را نه‌تنها همسرانِ زنانِ مطلقه، اولیای آنان و عموم جامعه می‌داند، بلکه ضمن ارائه تفسیری فرهنگی و اجتماعی؛ هدف اصلی گفتمان مذکور را زدودن فرهنگ و تفکر جاهلی نسبت به جایگاه زن و تبیین مراتب احیای کرامت و منزلت اجتماعی زنان در جامعه دانسته است. به‌عبارت دیگر خطاب در این گفتمان؛ امری هشداری و وجوبی نسبت به ایجاد شرایطی است در خصوص حق انتخاب و تعیین سرنوشت زنان در ارتباط با پیوند زوجین در زندگی مشترک؛ که این امر باید به وسیله همسران و اولیای زنان به‌طور خاص حاصل گردد و نیز از طرف حکمرانی فرهنگی و اجتماعی، قانون‌گذار باید با وضع قوانین، ضوابط و برنامه‌های راهبردی، آگاهی‌بخشی و تبیین ابعاد زندگی مشترک، زمینه ایجاد فضایی آکنده از آرامش روحی و فکری را برای زوجین، در جهت تحکیم بنیان خانواده و شکل‌گیری جامعه‌ای متعالی فراهم سازد.

پیشرفت سریع فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی، الگوهای تعامل اجتماعی، تصمیم‌گیری‌های انسانی و ساختارهای اخلاقی جوامع را به چالش کشیده است. در حالی که قابلیت‌های هوش مصنوعی در حل مسائل پیچیده، چشمگیر است، نبود دستورالعمل‌های اخلاقی روشن می‌تواند منجر به بروز تعارض‌های اجتماعی و نابرابری‌های جدید شود. مقاله‌ی حاضربا روش تحلیلی-توصیفی، با بهره‌گیری از "تز تأخر فرهنگی" ویلیام اوگبرن، به بررسی شکاف بین توسعه فناوری‌های نو و واکنش‌های فرهنگی-اخلاقی می‌پردازد و بر لزوم پرداختن به ابعاد اخلاقی در طراحی و استفاده از هوش مصنوعی تأکید می‌کند. در این راستا، دو رویکرد اصلی در پیاده‌سازی اخلاق در هوش مصنوعی بررسی می‌شود: رویکردهای قاعده‌محور که بر اصول و قواعد اخلاقی از پیش‌تعریف‌شده تکیه دارند، و رویکردهای داده‌محور که بر استخراج و یادگیری تدریجی ارزش‌ها و هنجارهای اخلاقی از داده‌ها و ترجیحات انسانی استوارند. مقاله با تمرکز بر مفهوم « اخلاق انتخاب اجتماعی»، به بررسی چگونگی درگیرکردن دیدگاه‌های اخلاقی جامعه در طراحی هوش مصنوعی می‌پردازد. در نهایت، این مقاله پیشنهاد می‌کند که برای کاهش تحمیل دیدگاه‌های محدود طراحان، از مکانیزم‌های مشارکتی همچون انتخاب اجتماعی استفاده شده و سه مؤلفه کلیدی آن یعنی جایگاه، اندازه‌گیری و تجمیع دیدگاه‌ها در فرآیند طراحی، لحاظ گردد.

تمدن‌سازی یکی از مسائل محوری اندیشۀ اسلامی معاصر است که در گفتمان انقلاب اسلامی با عنوان «تمدن نوین اسلامی» برجسته شده است. این مفهوم، تمدن را صرفاً در پیشرفت‌های مادی و فناورانه خلاصه نمی‌کند، بلکه آن را نظامی مبتنی بر جهان‌بینی توحیدی، ارزش‌های اخلاقی و عدالت اجتماعی می‌داند. در این میان، باور به مهدویت به‌عنوان یکی از ارکان اساسی تفکر شیعی، نقش مهمی در جهت‌دهی به این نگاه تمدنی ایفا می‌کند. این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی و با استفاده از منابع اسلامی و بیانات رهبران فکری انقلاب اسلامی، به تبیین مفهوم مهدویت و بررسی نقش آن در شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اندیشۀ مهدوی، با تأکید بر انتظار آگاهانه و مسئولیت‌محور، زمینه‌ساز کنشگری اجتماعی و تلاش مستمر برای تحقق عدالت اجتماعی است. عدالت، در آموزه‌های مهدوی، نه‌تنها هدف نهایی ظهور منجی الهی، بلکه شرط بنیادین تحقق مدنیت و شکل‌گیری تمدن اصیل اسلامی به شمار می‌آید. بر اساس نتایج تحقیق، گفتمان انقلاب اسلامی با ارائۀ قرائتی پویا از انتظار، تلاش کرده است باور به مهدویت را به نیرویی فعال در مسیر عدالت‌خواهی و تمدن‌سازی تبدیل کند. از این رو، مهدویت می‌تواند به‌عنوان پشتوانه‌ای فکری و انگیزشی، نقش مؤثری در شکل‌گیری و پیشبرد تمدن نوین اسلامی ایفا نماید.

در عصر صفوی هنرهای مختلفی در جامعه ایران گسترش یافت و هنر موسیقی نیز با وجود آن‌که در برهه‌ای از این حکومت مورد بی‌مهری قرار گرفت، در بسیاری از آیین‌های مختلف درباری و مردمی ایران عصر صفوی به اشکال گوناگون نقشی روشن داشت. این آیین‌ها شامل برخی مراسم حکومتی همچون استقبال و بدرقه، تاج‌گذاری و خلعت دادن، جشن شاطر، فتح شهرها، تولد نوزادان، جشن‌های مردمی همچون عروسی و عزاداری و آیین‌های مذهبی مانند تعزیه و سوگواری ائمه در میان شیعیان و موسیقی آیینی در میان ادیان دیگر همچون مسیحیان بود. نگارنده این پژوهش بر آن است تا با استفاده از منابع کتابخانه‌ای از آن عصر به روش توصیفی- تحلیلی جایگاه موسیقی آیینی و انواع آن در ایران عصر صفوی را بررسی کرده و به این سوال پاسخ دهد که هنر موسیقی چه جایگاه، چه کاربرد و چه انواعی در آیین‌های مختلف ایران آن عصر داشته و چگونه اجرا می‌شده است؟

کتاب سپیده دمان، اثری نوشته ی فردریش نیچه است که اولین بار در سال 1881 به انتشار رسید. جملات قصار و نثر شعرگونه ی نیچه در این کتاب که نشان دهنده ی ظهور فلسفه ی به بلوغ رسیده ی اوست، به تکانه هایی می پردازد که انسان ها را وادار می کنند تا در دین، اخلاقیات، متافیزیک، و هنر به دنبال تسلی باشند. نیچه در کتاب سپیده دمان، فردگرایی شدیدتر و رشد شخصیتی را چاره ی کار می داند، به مسائل اجتماع و خانواده می پردازد و از ضمیرهایی آزاد سخن به میان می آورد که شجاعت رهایی از تبعیضات آرمان گرایانه را دارند. این اثر ارزشمند که با سبک متمایز و گاها متناقض نیچه نوشته شده، تقریبا به همه ی موضوعاتی که در آثار بعدی او مورد بررسی قرار گرفته اند، می پردازد.