جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

هدف این مقاله آن است که علم سیاست مبتنی بر حکمت متعالیه را تحت عنوان علم سیاست وجودی معرفی کند. برای این منظور مدعای مقاله حاضر این است که علم سیاست وجودی با تغذیه از حکمت متعالیه، گونه جدیدی از علم سیاست را عرضه می‌کند که از علم سیاست برخاسته از مکاتب «ماهیت‌گرایی اجتماعی» و «نام‌گرایی اجتماعی» متمایز است. علم سیاست وجودی مبتنی بر رهیافت اصالت وجود بوده و امکان تأسیس علم سیاست برگرفته از این آموزه را نشان می‌دهد. برای بررسی این مدعا از نحوه ارتباط امور برساختی با امور حقیقی استفاده شده است و نشان داده شده است که علم سیاست وجودی از منظر ارتباط مورد اشاره، به بررسی مسائل سیاسی می‌پردازد. برای این منظور از شیوه رایج بحث‌های فلسفه اسلامی در امور اعتباری بهره گرفته شده است. از دستاوردهای این مقاله می‌توان به بسط حکمت متعالیه در علم سیاست اشاره کرد. از نتایج مقاله حاضر می‌توان برای نظریه‌پردازی در علوم انسانی اسلامی و علم سیاست بومی استفاده کرد.

امروزه گروهی از دانشمندان با استناد بر تبیین‌های علمی از نحوه شکل‌گیری جهان و اکتفا بر علل طبیعی، موجب گسترش خداناباوری شده‌اند. از طرفی بر اساس همین شواهد علمی، برخی الهی‌دانان نیزبه هدف تأیید آموزه خلق از عدم، تبیینی با عنوان مه‌بانگ را نقطه‌ای برای خلقت اولیه جهان معرفی می‌کنند. بدین سان در دو گروه خداباور و خداناباور، باوری با عنوان «خلق از عدم» وجود دارد؛ درحالی‌که با بررسی مبانی فلسفی علم، به این نتیجه می‌رسیم که آموزه «خلق از عدم» مسیحی و به طور کلی آفرینش‌باوری در متون مقدس، دلالتی بر «یک» نقطه آغاز ندارند. براین‌اساس مه‌بانگ، تنها مقطعی از حدوث زمانی عالم را تبیین می‌کند. بدین‌سان نه در نگاه توحیدی و نه در نگاه الحادی، خلق از عدم محض امکان‌پذیر نیست. در نهایت، التزام به مبانی فلسفی علم می‌تواند راهی به سوی تبیین توحیدی جهان و ابطال تبیین‌های الحادی محسوب شود و روشن می‌شود که مسئله «آغاز» نمی‌تواند دلیلی برای اثبات علتی ماورائی باشد. لذا ضرورتی ندارد تا الهی‌دانان به دنبال اثبات آغازمندی جهان برای تبیین آموزه خلق از عدم باشند. از طرفی با حل شبهه آغازمندی جهان، خداناباوران مجاز به بهره گیری از مدل‌های ناکرانمند جهان به عنوان دلیلی بر عدم وجود خدا نیستند. در نهایت، با التزام به مبانی فلسفی علم می‌توان راهی برای رفع این شبهه معرفی کرد و با التزام به روشمند بودن علوم راه بروز چنین شبهاتی را در علم و الهیات بست.

بحث از جایگاه پیامبر و حضرت علی در نظام تکوین، یکی از مباحث مهم هستی‌شناسی فلسفی و عرفانی است. روایات بسیاری نور محمدی را مخلوق نخستین معرفی نموده و احادیثی، از وحدت نور نبوی و علوی سخن گفته‌اند. این پژوهش درصدد آن است که دیدگاه حکمت متعالیه پیرامون جایگاه این ذوات قدسی در بدو و ختم دایره هستی و در هنگام تعلق به ماده را تبیین نموده و سازگاری مبانی فلسفی را با منابع نقلی شیعه به اثبات رساند. بنابر مهم‌ترین یافته‌های این تحقیق، حکمت صدرایی (برخلاف مشّاء و اشراق) توانسته است این جایگاه را با مبانی عقلانی خود تحلیل کرده و میان عقل و نقل آشتی برقرار کند. از نظر صدرالمتألهین، صادر نخست، روح پیامبر و حضرت علی است که در مرتبه عقل اول متحدند. میان جسمانی‌الحدوث بودن نفس جزئی پیامبر و امیرالمؤمنین در عالم ماده و تقدم روحشان در ابتدای آفرینش، منافاتی وجود ندارد؛ زیرا روح قدسی، غیر از نفس و مربوط به عالم امر ‌است. این دو ذات مقدس با وجود اینکه در بدن جسمانی از هم جدا شدند، اما با پیمودن مسیر تکامل در سیر صعودی، به اصل خویش بازگشته و محاذی جایگاه خود در قوس نزول با یکدیگر متحد می‌شوند.

موفقیت در هرگونه تلاش علمی برای هر جویای حقیقتی، مرهون داشتن توجه درست به حقیقت است. یک متفکر باید ابتدا دنبال اموری بگردد که او را در دستیابی به این توجه صحیح کمک می‌کنند و در مقابل، از اموری که مانع توجه صحیح می‌شوند دوری کند. انسان اگر بتواند به مسئله خوب توجه کند، پیدا کردن راه حل برایش آسان است. لغزشگاه بسیاری از محققین همین‌جاست و اکثر اشتباهات، ایرادها، اشکال‌ها، شک‌ها و شبهه‌های افراد از توجه ناصحیح به مسئله است؛ چراکه فاعل شناسا پیش از آنکه اقدامی در جهت رسیدن به مطلوب خویش کند، همواره در معرض تأثیر و تأثر از عوامل و زمینه‌هایی است که توجه او را متناسب با خود سمت‌وسو می‌دهند. اساساً فاعل شناسا فقط با ذهنِ خود با امور گوناگون مواجه نمی‌شود؛ بلکه ذهن به همراه تمامی شئون نفس با اشیاء مواجه می‌شود. به عبارت دیگر توجه، ماحصل و عصارۀ وجودی شخص است که به میدان آمده، درصدد طلب برمی‌آید. لذا عوامل مختلفی ممکن است در این میان مؤثر باشند. این عوامل و زمینه‌ها گاه به ساختار دستگاه ادراکی بشر برمی‌گردند و گاه از جنس کنش‌های درونی فاعل شناسا هستند و گاه از جنس موانع و زمینه‌های بیرونی.

شیخ شهاب‌الدّین سهروردی، فیلسوف قرن ششم، فلسفه پیش از خود را نقد کرد و اندیشه نو در انداخت. او حکمت اشراقی را پدید آورد که هم به لحاظ مبانی و هم به لحاظ نتایج با فلسفه سینوی تفاوت دارد. وی افزون به ایندست از نوآوری‌های کلان، ابداعات مسئله‌محورانه نیز دارد؛ از جمله آنها نفی دیدگاه مشّائی درباره خیال و متخیّله و سپس خلق عالم جدیدی با نام عالم مثال است. این عالم که تحت تعلیمات نوافلاطونی است به این هدف شکل می‌گیرد که بتواند هم از معضلات پیشآمده برای مشائیان در قلمرو صُور خیالی وارهد و هم بتواند به مسائل کلامی مطرح از جانب دین پاسخ گوید. این جستار برآن است با روش تحلیلی - تبیینی دیدگاه شیخ اشراق را مبتنی بر آثار او بررسی کند، مواضع تقابل او با مشائیان را در مسئله خیال‌شناسی مشخص سازد و نهایتاً مسئله نوپدید عالم مثال و جوانب آن را بیان نماید.

موضوع الهیات فلسفه بی‌تردید وجود یا موجود مطلق است؛ اما درباره موضوع علم کلام دیدگاه‌های گوناگونی وجود دارد. متقدمان از متکلمان، موضوع کلام را موجود بماهو موجود دانسته و برای تمایز آن از موضوع علم الهی قید حیثیتِ مطابقت با قانون شرع را به آن افزوده‌اند. صاحب مواقف نسبت به اصل موضوع، یعنی موجود مطلق و نیز قید حیثیت، ایراداتی را مطرح کرده است؛ چنانکه صاحب شوارق نیز به قید مذکور اشکالی اساسی وارد ساخته است. این اشکال موجب عدم کارایی لازم علم کلام می‌گردد. پژوهش حاضر درصدد دفاع از اصل موجود مطلق به عنوان موضوع کلام است و هم‌سو با شارح مقاصد، به پاسخ از اشکالات مواقف می‌پردازد، ولی در خصوص قید حیثیت با منتفی دانستن آن، به اشتراک کامل دو علم کلام و فلسفه الهی در موضوع باور دارد. نقش معاضدتی فلسفه در تعمیق مسائل کلامی به جای نگاه تقابلی به آن دو، از نتایج این پژوهش می‌باشد.

رئالیسم انتقادی رویکردی جدید در فلسفه علم و فلسفه علوم اجتماعی است که بهدست «بَسکار» بنیانگذاری شد. این رویکرد در فلسفه علم در تقابل با رئالیسم تجربی پوزیتویستها و ایدئالیسم استعلایی کانت شکل گرفت که براساس آن برخلاف دیدگاه کانت، واقعیتی عینی خارج از ذهن وجود دارد و برخلاف دیدگاه پوزیتویستها، این واقعیت منحصر به سطح قابل مشاهده و تجربه نیست. در فلسفه علوم اجتماعی نیز این رویکرد در تقابل با رئالیسم تجربی و تفسیرگرایی به وجود آمد که براساس آن، واقعیتهای اجتماعی هر چند بهخاطر هدفمند بودن انسان، با واقعیتهای طبیعی متفاوت است؛ ولی به دلیل وجود مکانیسمهای علّی در هر دو، اصول و روش جاری در آنها یکسان است. انحصار هستی در سطح مادی، جایگزینی کفایت عملی به جای صدق، محصولِ اجتماع دانستن معرفت و غفلت از عوامل تأثیرگذار بر کنش، از جمله نقدهای حکمت متعالیه بر رئالیسم انتقادی است. در این تحقیق که به روش کتابخانهای انجام و به روش توصیفی ـ تحلیلی ارائه میشود برآنیم که در گام اول اصول تفکر رئالیسم انتقادی را در فلسفه علم و علوم اجتماعی تحلیل نماییم و سپس در گام دوم به روش انتقادی، آن را براساس مبانی حکمت متعالیه مورد نقد و بررسی قرار دهیم.

تبیین صحیح نظریه شیعه در مسئله جبر و اختیار همواره مورد نزاع دانشمندان شیعی قرار گرفته است. عدهای تبیین صحیح این نظریه را متوقف بر انکار قاعده ضرورت علّی- معلولی و اثبات مقدمهای فعلی دانسته‌اند و از آن به طلب یا سلطه نفس بر فعل تعبیر نمودند. معتقدین به این نظریه در میان اصولیین عمدتاً متأثر از مدرسه میرزای نائینی می‌باشند. برخی دیگر نیز ضمن تحفّظ بر صحت قاعده ضرورت و امتناع ترجیح بلامرجح، با توسعه در مفهوم اختیار به گونهای که مراتب اختیار از فاعل بالقصد تا فاعل بالتجلی را دربرگیرد، بر این باورند که مناط اختیار، سبق اراده نبوده تا دچار محذور جبر شده بلکه تقوّم اختیار به صدور فعل از مَبدأ علمی ‌است، اگرچه ارادهای در میان نباشد و بدین معنا اراده، خود فعلی اختیاری است اگرچه مسبوق به اراده دیگر نیست. لکن بر اساس یافته‌های این تحقیق، به نظر میرسد مناسب‌ترین تقریری که می‌توان در تبیین نظریه اختیار بر آن اعتماد نمود، تبیین علامه طباطبایی است که از قرابت بسیاری به نظریه میرزای نائینی برخوردار است.

فیلسوفان اسلامی براساس مبانی مقبول خود به چگونگی ادراک کلیات عقلی و نحوه دستیابی به آنها پرداختهاند. صدرالمتألهین نیز براساس مبانی قویم حکمت متعالیه و با کاربست آنها به تحلیل و تبیین ادراک کلیات عقلی و نحوه دستیابی به آنها پرداخته است. ما برآنیم تا براساس روش توصیفی تحلیلی و با هدف دستیابی به کیفیت ادراک کلیات عقلی، دیدگاه صدرالمتألهین را مشخص نماییم که صدرالمتألهین چه طرحی برای دستیابی به ادراک کلیات عقلی را فراروی ما قرار داده است؟ البته در این بین گاه نظر او را به نقد نشستهایم. او ادراک کلیات عقلی را براساس سه مبنا توضیح میدهد. گاه اتحاد با عقل فعال را شرط ادراکات کلیات میداند که بیشتر با مبانی حکمای مشاء هماهنگ است و زمانی براساس مشاهده حقایق نوری کیفیت ادراک کلیات عقلی را توضیح میدهد که نگاهی اشراقی به مسئله دارد، و در برخی از آثارش وصول و شهود به حق را سبب ادراک کلیات عقلی معرفی میکند و معتقد است که نفس با فنا در حق میتواند حقیقت همه اشیاء را در آن موطن مشاهده نماید و به ادراک کلیات نائل گردد که این تبیین با مبانی عرفا دمسازتر است.

از منظر آموزه‌های قرآنی و معارف اسلامی، همه هستی رو به‌سوی خداوند متعال داشته و همه اشیاء صیرورت‌الی‌اللّه دارند. در این صیرورت که از آن به تقرب‌الی‌اللّه یاد می‌شود، هر موجودی به تناسب ظرفیت وجودی خود به خداوند تقرّب جسته و با او ملاقات می‌نماید. ازاین‌رو قرب الهی والاترین هدف سیر تکامل انسانی است که برای آن، لوازم و مبانی‌ای در حکمت متعالیه و عرفان اسلامی بیان می‌شود. بنابر تلقی تشکیکی حقیقت هستی در حکمت متعالیه، قرب‌الی‌اللّه، همان صیرورت وجودی انسان درمراتب و مدارج هستی و استکمال وجودی از حیث ترفّع و تحلّی به کمالات حضرت حق است که پایانی برای آن نیست؛ اما بنابر وحدت شخصیه وجود، که دستاورد نهایی حکمت متعالیه و مطابق با اندیشه وحدت وجود عرفانی است؛ تقرب وجودی، معنای محصّلی نداشته بلکه تقربالیاللّه در واقع، کسب مراتب عالیتر و جامعتری از مظهریت اسماء و صفات خداوند متعال است؛ چون خداوند، اصل حقیقت وجود است و هستی، منحصر به وجود او و سایر موجودات، مجالی و مظاهر او هستند. برایناساس، میزان قرب هر موجودی به خداوند به میزان مظهریت او از اسماء، صفات، ذات و افعال حضرت حق است که آغاز آن، معرفت نفس و پایان آن، در شهود فنای افعال، اوصاف و ذات سالک الی اللّه است.