جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کتاب «تاریخ تحلیلی اسلام: از آغاز تا نیمه نخست سده چهارم» اثر دکتر جعفر شهیدی، اثری است که با نگاهی سنجیده و تحلیلی، به روایت تاریخ اسلام از دوران پیش از بعثت تا حدود سال ۳۳۰ هجری می‌پردازد. نویسنده در این اثر، نه به گردآوری صرف روایات تاریخی پرداخته و نه به شرح جزئیات بی‌هدف دل بسته، بلکه با رویکردی تحلیلی و با اتکا به منابع موثق اسلامی، کوشیده است مسیر تحولات سیاسی، اجتماعی و دینی جهان اسلام را در سه سده نخست روشن سازد. آغاز کتاب با توصیفی از اوضاع عربستان پیش از اسلام همراه است؛ جایی که نویسنده به‌دقت به بررسی ساختار اجتماعی، نظام قبیله‌ای، باورهای دینی، وضعیت اقتصادی و فرهنگی جزیره‌العرب می‌پردازد. این بخش، در حکم مقدمه‌ای است بر فهم ظهور اسلام، چرا که بدون شناخت زمینه‌های اجتماعی و دینی پیش از بعثت، فهم تأثیر دعوت پیامبر اسلام ممکن نخواهد بود. در فصل‌های بعدی، بعثت پیامبر، دعوت پنهانی و آشکار، هجرت، و تشکیل نخستین حکومت اسلامی در مدینه با نظمی تاریخی و نگاهی تحلیلی بررسی شده‌اند. تفاوت این اثر با بسیاری از کتاب‌های تاریخ اسلام در آن است که نویسنده صرفا به نقل وقایع بسنده نمی‌کند، بلکه به چرایی و چگونگی رخدادها توجه دارد. برای نمونه، در بررسی جنگ‌های صدر اسلام، آنچه برجسته می‌شود نه فقط تعداد کشته‌ها یا نتیجه نهایی، بلکه تحلیل اهداف، زمینه‌های وقوع، و پیامدهای سیاسی و اعتقادی این نبردهاست. پس از رحلت پیامبر، نویسنده وارد دوره خلافت خلفای راشدین می‌شود و در این بخش نیز، با پرهیز از داوری‌های متعصبانه، به بررسی دقیق اختلافات سیاسی، نحوه انتخاب خلفا، چالش‌های داخلی و فتوحات خارجی می‌پردازد. واقعه سقیفه، قتل عثمان، جنگ جمل و صفین، و در نهایت شهادت امام علی (ع)، در بستر تحلیل قدرت و سیاست مورد بررسی قرار گرفته‌اند. فصل‌های بعدی کتاب، به دوران بنی‌امیه و سپس عباسیان اختصاص دارد. در این بخش‌ها، تحول خلافت به سلطنت، ظهور گرایش‌های مذهبی، شکل‌گیری فرقه‌های کلامی و نیز تلاش‌های فرهنگی و علمی جهان اسلام، از جمله ترجمه متون یونانی، تأسیس دارالحکمه و ظهور متکلمان و محدثان بزرگ، بررسی شده‌اند. نویسنده با نگاهی دقیق، نشان می‌دهد که چگونه سیاست، مذهب و فرهنگ در این دوران در هم تنیده شدند و چه تأثیری بر آینده تمدن اسلامی گذاشتند. کتاب «تاریخ تحلیلی اسلام» اثری است که هم برای دانشجوی تاریخ و علوم اسلامی مفید است و هم برای خواننده‌ای که می‌خواهد نگاهی جامع از آغاز اسلام تا تثبیت خلافت عباسی به‌دست آورد. جعفر شهیدی در این اثر، با زبانی سنجیده، تحلیل را با روایت درآمیخته و تصویری تاریخی_‌تحلیلی از دینی جهانی ترسیم کرده که در دل تحولات سیاسی و اجتماعی، ریشه‌دار شد و گسترش یافت. محتوای کتاب موقعیت جغرافیایی عربستان و اوضاع اجتماعی - سیاسی آن پیش از اسلام، ظهور اسلام، آغاز درگیری‌ها، خلافت پس از محمد بن عبدالله، حوزه اسلامی پس از علی بن ابیطالب، امویان، مروانیان و سقوط امویان و به قدرت رسیدن عباسیان است. کتاب شامل هفت فصل است: فصل اوّل و دوّم؛ ظهور اسلام، فصل سوم؛ آغاز درگیری‌ها و جنگ‌های پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ و رحلت آن حضرت، فصل چهارم؛ خلافت پس از پیامبر، ابوبکر و خلافت او، فصل پنجم؛ حوزه اسلامی پس از شهادت، حضرت علی ـ علیه السّلام ـ، فصل ششم؛ امویان، فصل هفتم؛ مروانیان. نویسنده دربارهٔ نحوه شکل‌گیری این کتاب در مقدمه آورده است: سال‌ها پیش کتابی مختصر در تاریخ اسلام نوشتم تا علاقه‌مندان به این فن، خاصه دانشجویان را راهنمایی باشد. آنچه در آن کتاب فراهم آمد تحلیل حادثه‌هایی بود که از زمان مبعوث شدن رسول اکرم (ص) تا پایان حکومت امویان پدید آمد، از آن پس تتبع و بحث ادامه یافت تا به سالیانی چند پس از سده سوم (عصر نخستین دولت عباسیان) کشید.

«اعلام الوری باعلام الهدی» کتابی به زبان عربی، نوشته أمین الاسلام فضل بن حسن طبرسی می باشد. طبرسی در این کتاب، مختصری از دیدگاه تاریخی شیعه درباره سیره رسول خدا (ص)، و تاریخچه زندگی امامان معصوم (ع) به همراه بحث امامت را عرضه کرده است. بیشتر نویسندگان بزرگی که درباره زندگانی معصومان(ع) نوشته‌ اند، در بسیاری از ابواب کتاب‌ هایشان، نام إعلام الوری و طبرسی را به عنوان منبع ذکر کرده‌ اند. طبرسی در این کتاب بر آن بوده است تا مختصری از دیدگاه تاریخی شیعه را درباره سیره رسول خدا (ص), و تاریخچه زندگی امامان معصوم (ع), به همراه بحث امامت آنها عرضه کند. قاعدتا چنین متنی می‌ توانسته برای توده‌ های شیعی نگاشته شده باشد که در آن زمان در ایران بسیار گسترده بوده‌ اند. او معمولا در پایان هر بحثی, بدین نکته اشاره می‌ کند. در این کتاب از سیره رسول اکرم (ص) به تفصیل سخن گفته شده است. همچنین از امام علی (ع) و به طور عمده از فضایل آن حضرت سخن رفته است. در زندگی امام حسین (ع) نیز این تفصیل رعایت شده و بحث عمده مقتل امام حسین (ع) است.

تاریخ و فرهنگ غنی ایران همیشه مانند مرواریدی درخشان در تمامی عرصه‌ها، پایداری خود را حفظ نموده است؛ اما متأسفانه گاهی با تجاوز بیگانگان در معرض خطر قرار گرفته است. از جمله مغول که با تاخت‌وتازهای خود، بناهای بسیاری را ویران کردند و به خاکستر نشاندند؛ اما به ‌برکت حضور بزرگان بسیاری در گسترۀ زمانی تاریخ ایران و با نقش‌آفرینی‌شان خاکستر این ویرانی‌ها را پربارتر از همیشه بهبود بخشیدند. خواجۀ طوس و رشیدالدین همدانی از جمله دانشمندانی هستند که پا به عرصۀ ویران‌شدۀ ایران نهادند و به‌برکت آثار اخلاقی‌شان که درنتیجۀ تربیت اسلامی ایشان حاصل شده بود، خدمات ارزنده‌ای به تمدن ایران اسلامی عرضه کردند. با عنایت به این موضوع، پژوهش حاضر درصدد است تا با بررسی تطبیقی عملکرد خواجه نصیرالدین طوسی و خواجه رشیدالدین همدانی در عرصۀ اخلاق و تأثیر آن‌ها بر ایران اسلامی، نقش ایشان را به‌صورت توصیفی‌تحلیلی در حفظ تمدن ایرانی‌اسلامی تبیین کند و با معرفی آثار اخلاقی آن‌ها، به بیان شباهت‌ها و تفاوت‌های موجود در این آثار و نتایج به‌دست‌آمده از آن بپردازد.