مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

پس از مواجهۀ مسلمین با دنیای مدرنِ غربی، بعضی از متفکرین معاصر متاثر از حکمت متعالیۀ صدرالمتالهین شیرازی، مشهور به ‌متفکرین نوصدرایی، مواجهه‌ای انتقادی با فلسفه‌های تاریخ و نظریات علوم اجتماعی غربیِ معاصر، از جمله هگل، مارکس، کنت، دورکیم و نظایر آنها بر اساس مبانی حکمت اسلامی داشته‌اند. از خلالِ این مواجهۀ انتقادی، حکمت متعالیه، بسط یافته و مجموعه تأملاتی از این حکمای معاصر، صورت‌بندی شده است که می‌توان آنها را حکمت جامعه و تاریخ نامید. هرچند تحقیقات دیگری در این موضوع انجام شده است، اما اغلب آنها به رابطۀ فرد و جامعه پرداخته‌اند و در موارد اندکی قلمرو حکمت تاریخ را بررسی نموده‌اند. در این مقاله با هدف صورت‌بندی بسط حکمت متعالیه در جامعه و تاریخ و با بهره‌گیری از روش‌شناسی تطبیقی، در بخش اول، با تاکید بر آراء مرحوم علامۀ طباطبائی (ره)، به اصل استخدام، استقلال جامعه از افراد، اعتباریات، تاریخ تکاملی بشر، تاریخ حق و باطل، دوره‌بندی تاریخی پرداخته شده است. در بخش دوم نیز با دیدگاهی مقایسه‌ای، به چیستی جامعه، اختیار فرد و جبر اجتماعی، علیت در تاریخ، اصالت فطرت، عامل محرک تاریخ، تکامل مجموعی تاریخ و سازوکارهای تحقق تاریخ بر اساس دیدگاه شهید مطهری اشاره شده است. در پایان مقاله، پس از نتیجه‌گیری، به دو محور اصلی برای پژوهش‌های بعدی اشاره شده است: 1) تحقیق در رابطۀ جزئی-کلی و کل، رابطۀ فرد، جامعه و تاریخ و اصالت همزمان آنها، واقعیت تکاملی تشکیکی تاریخ، رابطۀ آگاهی و اراده؛ 2) نقد نظریات جامعه‌شناسی معاصر نظیر بر اساس حکمت اسلامی.

انسان دارای دو بعد مادّی و معنوی است که بعد معنویِ آن اَصالت دارد. بر همین اساس است که انسان به‌واسطه‌ی دارا بودن اختیار در زندگی خویش، دو حیات را تجربه می کند: بدیهی‌ترین حیات که افراد انسان آن را درک می‌کنند، حیات مادّی است که با عناصر دنیای فانی همراه است؛ و حیات دیگر که در مقابل انسان قرار دارد حیات معنوی اوست که مطابق ارزش‌های الهی و ملکوتی سامان می‌یابد و حیاتی جاویدان است. این پژوهش با هدف بررسی تأثیر حکمت نظری و حکمت عملی بر حیات معنوی از دیدگاه علامه طباطبایی انجام پذیرفته است. بررسی‌های انجام گرفته نشان می‌دهد که حیات معنوی در مقابل فعالیت حیوانی قرار دارد و با هدایت و راهنمایی عقل و بر اساس فضیلت اخلاقی و برخلاف میل و غریزه حیوانی عمل می‌کند. در این حیات، آگاهی و دانش در فعالیت او تأثیرگذار است، و ارتباط این دو آنقدر وثیق است که علامه عمل انسان را منبعث از علم او دانسته و آن را معنای حیات می‌داند. اخلاق نیز که جزء حکمت عملی است به انسان کمک می کند که در بعد رفتاری، تابع غرایز نباشد و حکمت عملی هم از این طریق بر حیات معنوی تأثیرگذار است. همچنین بررسی‌ها نشان داد مبادی ریاست و سیاست در حکمت عملی هرکدام بر بخش‌هایی از ویژگی‌های حیات معنوی از جمله سعادت، تأثیر دارد.

اندیشه اسلامی با وحی آغاز شد. فلسفه اسلامی با نهضت تر جمه آغاز شد. این ترجمه از هفت مرحله اول کتاب الحکمه است. کتاب نهایه الحکمت از کتاب های درسی فلسفه در حوزه علمیه به شمار می رود. این کتاب شامل یک مقدمه و دوازده مرحله است. هر مرحله از چندین فصل تشکیل شده است. تعریف، موضوع و هدف فلسفه بیان شده است. مرحله اول: احکام کلی وجود شامل پنج فصل؛مرحله دوم: وجود مستقل و رابط شامل سه فصل؛مرحله سوم: انقسام وجود به ذهنی و خارجی شامل یک فصل؛مرحله چهارم: موادّ قضایا: وجوب، امتناع و امکان شامل هشت فصل)؛مرحله پنجم: ماهیت و احکامش شامل هفت فصل؛مرحله ششم: مقولات دهگانه شامل بیست و یک فصل؛مرحله هفتم: واحد و کثیر شامل نُه فصل در اقسام واحد، اقسام حمل و غیریت و اقسام تقابل.

اندیشه اسلامی با وحی آغاز شد. فلسفه اسلامی با نهضت تر جمه آغاز شد. این ترجمه از مرحله هشتم تا آخرین مرحله کتاب نهایه الحکمه است. کتاب نهایه الحکمت از کتاب های درسی فلسفه در حوزه علمیه به شمار می رود. این کتاب شامل یک مقدمه و دوازده مرحله است. هر مرحله از چندین فصل تشکیل شده است. مرحله هشتم: علّت و معلول شامل پانزده فصل در اثبات علیت و اقسام علل؛مرحله نهم: قوه و فعل شامل چهارده فصل از حرکت و سکون و...؛مرحله دهم: سبق، لحوق، قدم و حدوث شامل هشت فصل؛مرحله یازدهم: عقل و عاقل و معقول شامل پانزده فصل در تبیین علم و عقل و اقسام آنها؛ مرحله دوازدهم: مباحثی که اختصاص به واجب‌الوجود دارد. شامل بیست و چهار فصل از اثبات وجود تا دوام فیض آن.

ملاصدرا فلسفه را علمی برای استکمال همه نفوس انسانی معرفی می‌کند و آن را مختص گروه خاصی نمی‌داند. اما پیچیدگی مسائل فلسفی و دشواری فهم آن به دلیل انتزاعی بودن بر کسی پوشیده نیست. این درحالیست که از نظر ملاصدرا قوه خیال و قدرت سخن، دو موهبت الهی هستند که امکان فهم و انتقال اینگونه مسائل را برای مخاطبین مختلف ایجاد می‌کنند. قوه خیال به کمک تجزیه و ترکیب صور و معانی، مدام در حال ایجاد صور و معانی جدید است و زبان با گستره‌ای که به پهنای خلاقیت ذهن دارد، با تغییرات مداوم در فرم و محتوا، ابزاری در خدمت ذهن گوینده برای انتقال معانی به ذهن مخاطب است. داستان قالبی است که سخنِ خیال انگیزِ منثور، فصل ممیّز آن از سایر متون است. در این پایان نامه با روش توصیفی-تحلیلی درصدد تبیین عناصر داستان از نظر حکمت صدرایی و نیز بررسی ظرفیت‌های داستانی شدن آن هستیم. وجود تمثیلات و نیز قرار گرفتن حکمت صدرایی در چهار سفر، امکان خوانشی داستانی از آن را با بهره‌گیری از کهن الگوی «سفر قهرمان» برای ما فراهم می‌نماید

با مراجعه به آثار ملاصدرا می توان دریافت حکمت در دیدگاه او از منبع الهی و عالم تجرد و عالم ملائکه بر انسان افاضه می‌شود. دریافت حکمت، مشروط به تحقق شروطی در ابعاد عاطفی، کنشی و معرفتی انسان است. شروط عاطفی از جمله شرح صدر، سلامت فطرت و حُسن خلق و شروط معرفتی مانند تیزی ذهن، سرعت فهم و سلامت اندیشه و شروط کنشی نیز مواردی از جمله تبعیت تام از شریعت و زهد و تقوی را دربرمی‌گیرد. رسیدن به حکمت، آثار خاصی را در حوزۀ معرفتی و رفتاری انسان دارد. در حوزۀ معرفتی سبب رسیدن انسان به یقین و خارج شدن از ظرف شک و تردید و... می‌شود. در حوزۀ رفتاری نیز رسیدن به اعتدال و تبعیت تام از شریعت نیز از آثار و غایات مترتب بر آن است. ملاصدرا از چنین حکمتی با اوصافی از قبیل حکمت شرعی، نقی و خالص و حکمت مشرقی و ... نیز یاد می‌کند.

ترجمه ماشینی: این مجموعه از مطالعات در موضوعات کلاسیک الهیات و فلسفه اسلامی که عمدتاً توسط دانشمندان جوان اسلامی تألیف شده است، به طور یکسان برای خوانندگان اسلامی و غربی ارائه شده است. در حالی که سؤالاتی که در اینجا مورد بررسی قرار می‌گیرند کلاسیک هستند، این مطالعات قطعاً به طور محدود بر موضوعات تاریخی یا ترسیم پیوند ایده‌ها متمرکز نیستند. بلکه از جست‌وجوی شخصی هر یک از نویسندگان، که با توجه به دغدغه‌های معاصر به‌دنبال درک دوباره موضوعات قدیمی هستند، سرچشمه می‌گیرند. آنها ضمن قدردانی از مزایای پیشرفت تکنولوژیک مدرن بشریت، اهمیت حکمت موروثی اسلامی را در پرداختن به مشکلاتی که با این پیشرفت همراه است به خوبی تشخیص می دهند. با جذب این مطالعات، دو نتیجه قابل توجه به دست می آید. اولاً، چرخش فناورانه-پراگماتیک تمدن امروزی، که هسته متافیزیکی اندیشه اسلامی و مسیحی را تخریب می‌کند و جست‌وجوی حقیقت را خاموش می‌کند، در حال سست کردن چنگال آن است. دغدغه‌های جهانی بشریت خواستار یک درک اصیل احیا شده از متافیزیک است که باید از طریق تکامل نوع بشر غنی شود. در این روشنگری جدید، که می درخشد و اشاره می کند، حکمت اسلامی اکنون وارد شده و مشارکت دارد. ثانیاً، جست‌وجوی روشنایی نوین اسلامی در مورد دغدغه‌های همیشگی روح‌های بشری در به اشتراک گذاشتن بینش‌ها و دیدگاه‌های فلسفی نویسندگان ما در فراسوی مرزهای فرهنگی در مواجهه با متفکران گذشته و حال غرب تجلی می‌یابد. این اثر پیوندهای گرانبهای متفکران اسلامی و غربی را که در قرون وسطی شکل گرفت و سپس بر هم خورد، تجدید می کند.

جلسه ا تا 49 درسگفتار حاضر، حاوی درس اول تا بیستم کتاب آموزش فلسفه یعنی مباحث معرفت شناسی جلد اول کتاب آموزش فلسفه است.