جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

عطار نیشابوری(540 – 618 هه. ق)، در آثار خویش به موضوع انسان، کمال و سعادت او و راه‌های رسیدن به آن پرداخته است. این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی، تلاش دارد تا وجوه اشتراک کمال‌گرایی را در آثار عطار براساس آرای نل نادینگز (قرن بیستم) ـ مفسر تعلیم و تربیت ـ در خصوص اخلاق مراقبت و همدلی به مثابۀ نظام ِ ارزشی انسانی تبیین سازد. محور معنویت، در زندگی آدمی، در جهت کمال و ارتقای روحانی انسان، اهمیت وافری دارد. براساس باور نل نادینگز، مراقبت، اساس روابط انسانی را تشکیل‌ می‌دهد. براساس ماحصل تحقیق، روابط مراقبتی، همدلی و توجه به دیگری دارای اهمیت ویژه‌ای در اخلاق مراقبت است؛ به نحوی که کل زندگی شخص را تحت تأثیر قرار می‌دهد. تمام فعالیت‌های ما و ارزش­های زندگی، حول مراقبت نظم پیدا می‌کند. آثار عطار نیز مؤلفه‌های اخلاق مراقبت را بازنمایی می‌کنند و دارای تمامی ویژگی‌های اخلاق مراقبت هستند. اخلاق مراقبت در آثار عطار، نگرشی اخلاقی مبنی بر انسجام‌بخشی مطلوب به جامعه است و به عنوان ارزشی انسانی، مدّ نظر قرار می‌گیرد و می­تواند در جامعه ترویج شود تا در کنار سایر رویکردهای اخلاقی، پاسخگوی بخشی از نیاز امروزی جامعه باشد.

مصطفی مستور، داستان‌نویس نامدار معاصر در بیشتر آثار داستانی‌خود رویکردی معناگرا دارد و بیشتر شخصیّت‌های داستانی‌اش درگیر موضوعات و مسائل معنایی، دینی و هستی‌شناسانه‌اند. درک و شناختِ نوعِ دین‌ورزیِ شخصیت‌های آثار داستانی مستور و بررسی تأثیر این دین‌ورزی و معناگرایی بر کنش‌های داستانیِ آن‌ها، هدف اصلی این پژوهش است. ما، برای نتیجه‌گیری دقیقتر و گریز از کلّی‌گویی در بررسی و توصیف یافته‌ها، از روش پژوهشیِ«داده‌بنیاد»(Grounded theory)‌ که بیشتر در مطالعات علوم اجتماعی به کار می‌رود، استفاده کرده‌ایم. پژوهشگر در این شیوه، داده‌ها را از جزء به کل رصد می‌کند تا در نهایت به یک نظریه برسد. در پژوهش حاضر پس از آنکه داده‌های برآمده از خود متن را در انگاره‌ی پیشنهادیِ داده‌بنیاد اعمال کردیم این نتیجه به دست آمد که گفتمانِ مسلط بر ذهن و زبانِ شخصیّت‌های آثار مستور، معناگرایانه و اغلب برآمده از تجربه‌ی دینیِ آنها است؛ به‌علاوه، از میانِ شاخص‌های مختلف جهتِ بازشناختِ جنس و نوعِ ارتباط انسان و خدا در جهانِ داستانی این آثار، توجه به فردیتِ هر شخصیت، نکته‌ای محوری و کلیدی است؛ بدین معنی که نوعِ دین‌ورزی در آثار مستور از بالا به پایین و مبتنی بر بایدها و نبایدهای ازلی نیست یلکه باید گفت به‌واقع هر شخصیتِ داستانی، خدای‌ خود را - که از متنِ آثار، گفت‌وگوها و جهت‌گیری‌های داستانی کشف و دریافت می‌شود - در تجربه‌ی زیسته‌ی خویش مشاهده می‌کند. در این نگره، نوعی تطابق میان نگاهِ فردی و معنایی که جهانِ بیرون از وجود خدا به ما می‌دهد، وجود دارد. آگاهی مهمترین متغیّر در تحلیل موضوع رساله‌ی حاضر است. این آگاهی که دستاوردِ جهانِ مدرن است، شخصیت‌ها را از وضعیتِ ثبات خارج می‌کند و طیِ روندی علّی و معلولی با کنش‌های داستانی به نوعی از روشن‌نگری منجر می‌شود. مستور در آثارِ آغازینِ خود از جمله رمان روی ماه خداوند را ببوس به تعریف مشخصی از جنسِ دین‌ورزیِ شخصیت‌های داستانی رسیده است و در آثار بعدی نیز به گونه‌‌های مختلف بر آن تأکید دارد. برابرِ یافته‌های این رساله مستور در ادبیات معاصرِ ایران، روایتگرِ جانِ ناآرام است، این جانِ ناآرام در فرایند آگاهی به آرام می‌رسد. سیرِ مفاهیم مرتبط با نوعِ دین‌ورزیِ شخصیت‌های داستانی مستور عبارتند از: آگاهی، جانِ ناآرام، برزخِ سنت و مدرنیست، عمل‌گرایی، تغییرِ نگرش و بینش.

امیر نجم‌الدین حسن بن علاء سجزی دهلوی، از شاعران برجسته قرون هفتم و هشتم هجری، تأثیرپذیری عمیقی از قرآن کریم و معارف اسلامی در اشعار خود نشان داده است. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیلی، به بررسی مضامین دینی و عرفانی در اشعار وی پرداخته و تلمیحات قرآنی و اصطلاحات عرفانی را از آثارش استخراج و تحلیل کرده است. بررسی موضوع نشان میدهد که در دیوان وی، تلمیحات گسترده‌ای به مفاهیم و قصص قرآنی، از جمله داستان‌های حضرت یوسف و حضرت نوح... مشاهده می‌شود. علاوه بر بهره‌گیری از آموزه‌های دینی همچون ایمان به خداوند، ایمان به معاد، ایمان به نبوت، دعوت به نماز و دعوت به وحدت... امیر حسن دهلوی در آثار خود به مبانی عرفانی و تصوف، به‌ویژه تحت تأثیر فرقه چشتیه، پرداخته است. وی با استفاده از تعبیرات و اصطلاحات عرفانی مانند بندگی، پارسایی، پاکبازی، تجرید، تجلی، تقدیر و دُرد... مفاهیم عرفانی را تبیین و آموزش داده است.

ضرب المثل‌، عصاره فرهنگ ملّت‌هاست که در عباراتی کوتاه و رسا، حاوی نکات فرهنگی، اجتماعی و تعلیمی و تربیتی فراوان و سرشار از موعظه و پند است. یکی از روش‌های خداوند برای تربیت انسان‌ها نیز، استفاده از نصیحت و اندرز است. پیشینه امثال و حکم، قدمتی دیرینه‌تر از نویسندگی و سرایندگی دارد و قبل از ابداع خط نیز وجود داشته است. به سبب این‌که این عناصر، در طول زمان همواره متولّد می‌شود و پس از مقبولیّت و پذیرشِ عامّه مردم به کار گرفته می‌شود، قطعاً تعدادی از آن‌ها تا زمان کتابت به صورت شفاهی و دهان به دهان نقل می‌شود تا اینکه علاقه‌مندانی به فکر گردآوری و تدوین آن افتاده و این سرمایه گرانمایه را به صورت مکتوب برای آیندگان باقی بگذارند. امثال و حکم همانند آیینه‌ای شفاف، وقایع، آیین‌ها، باورها و فرهنگ ملّت را بازتاب داده و نه تنها از این جهت، بلکه از حیث حفظ و ضبط برخی لغات و اصطلاحات زبان و معانی آن، عامل قوی و مؤثری در زنده نگه‌داشتن زبان فارسی در کنار منابع نظم و نثر فارسی است. در مجموعه امثال فارسی می‌توان انعکاس آیات قرآن و احادیث ائمه معصوم (ع) و مفاهیمی چون امثال عربی، عرفان، تصوّف و فقه اسلامی را مشاهده کرد و به پیوستگی و تأثیر دو ثِقل اکبر که ودیعه رسول رحمت (ص) است، در زندگی و گفتار و کردار مسلمانان، پی برد. در پژوهش حاضر با بررسی کتاب امثال و حکم دهخدا، فرهنگ جامع ضرب المثلهای فارسی بهمن دهگان، فرهنگ عوام امیرقلی امینی، کتاب کوچه احمد شاملو و برخی کتب دیگر همچون داستان‌نامه بهمنیاری و غیره، نزدیک به 4500 ضرب المثل و کنایه گردآوری و با احادیث و بعضاً با آیات مطابقت داده شد. مواردی چون نگرش به هستی، تعلیم و تربیت، قضا و قدر، ارزش‌های اخلاقی، زمان و فرصت، ثروت و فقر، عدل و ظلم، قناعت، مدارا، مشورت، اتّحاد و امیدواری در بستر این امثال نمود پیدا کرده است. لازم به ذکر است که باب این نوع پژوهش‌ها از سده‌های پیش گشوده است. شیوه کار بر بررسی کامل چهار منبع ذکرشده و سپس تطبیق حدیث یا آیه‌ای متناسب با مفهوم ضرب المثل و کنایه بوده است.

شیخ محمود شبستری از عرفای برجسته ی ایرانی با خلق آثاری چون گلشن راز جایگاه فاخری در ادبیات عرفانی یافته و گاه دیدگاه‌های تازه‌ای در این حوزه مطرح نموده‌است . نظریه ی اعیان ثابته یکی از همین دیدگاه‌هاست که در آثار شبستری تحت عنوان « عدم» از آن یاد شده است. اصطلاح «اعیان ثابته» از برساخته‌های ذهن وقّاد محی الدین بن عربی است و پس از او در میان پیروان وی ازجمله شیخ محمود شبستری مورد توجه قرارگرفته است. البته نظریه ی اعیان ثابته یا معانی شبیه به آن در کلام معتزله، عالم مثل افلاطون، فروهر زرتشتی و عقل اول در فلسفه ی فلوطین، صور مرتسمه در فلسفه ی مشاء و هیولی در فلسفه‌ی ارسطو نمود یافته است. منظور از اعیان ثابته صورتهای معقول اسماء الهی و حقایق اعیان خارجی است و به تعبیری، واسطه ی میان خدا و جهان محسوس است؛ با این توضیح کهوقتیمشیت الهی بر آفرینش جهان وخلقت موجودات عالم قرارگرفت، ابتدا بر اعیان ثابته تجلی نمود که از این رهگذر کاینات و موجودات ازعالم علم الهی به جهان مادی قدم گذاشتند. نوشتار حاضر ناظر به آثار شبستری و پنج شارح گلشن راز در پی تبیین جایگاه اعیان ثابته و بازتاب آن در آرای شبستری است. تطبیق نظرات شیخبا آرای ابن عربی نیز گام دیگر تحقیق پیش رو است. از بررسی سخنان شارحان منظومه ی گلشن راز این نتیجه حاصل می‌شود که شبستری در اعتقاد به اعیان ثابته و شیوه هایبیانی این نظریه تا حدود زیادی متأثر از ابن عربی است؛ چراکه او ضمن استفاده از ابزارهای بیانی ابن عربی از قبیل تشبیهات و تمثیل های گوناگون نظیر عدد، آینه،شراب و جام، به تبیین ماهیت اعیان می پردازد.

شهاب الدین سهروردی از میراث عرفانی ایران باستان و حکمت خسروانی آن در طرح عظیم فلسفه اشراق خود استفاده کرده است. دو قرن پس از او، خواجه حافظ شیرازی نیز از عبارات متعددی بهره گرفت که به همان فرهنگ تعلق دارد. نویسنده این مقاله واژه‌های متعددی از نظام فکری این دو متفکر را، بررسی نموده است تا میزان تأثیر پذیری حافظ از شیخ اشراق را نشان دهد. در این بررسی، مراجعه به کتب دینی مربوط به فرهنگ ایران باستان، آثار شیخ اشراق و دیوان اشعار حافظ مورد توجه بوده است. نویسنده با استفاده از چگونگی کاربرد آن واژه‌ها، رابطه‌ی جانشینی (paradigmatic) و رابطه‌ی هم‌نشینی (syntagmatic) و در نهایت معرفی درون متنی این کلمات و کلمات وابسته طرحی کلّی از حکمت خسروانی در اندیشه‌ی حافظ ارائه کرده و نشان داده است که حکمت خسروانی او، با وجود مشترکاتی که با اندیشه‌های شیخ اشراق دارد، از استقلال و استحکام ویژه‌ای برخوردار است.

با توجه به این نکته که شعر و ادبیات معاصر، هم‌زمان با دیگر حوادث و تحولات سیاسی و اجتماعی، رشد و پیشرفت چشمگیری داشته¬است؛ ولی گروهی از شاعران معاصر، همگام با پدیده‌های جامعه، از دانش و بینش گذشتگان خود غافل¬نماندند و در سروده‌های خود به¬انحای گوناگون، از اندوخته‌های علمی آنان بهره¬بردند. محمد بیابانی، یکی از شاعران سخن‌سرای معاصر است که هم در زمینۀ شعر سنتی و هم در شعرِ نو، طبع‌آزمایی کرده¬است. بیابانی در سروده‌های خود، اعم از سنتی و نو، به شکل بارز از اصطلاحات و تعبیرات عرفانی و نمادین، برای بیان مطلب و اندیشه‌های خاص خود استفاده نموده و در بیشتر موارد با توجه به موضوع سروده¬هایش به‌صورت نمادین آن را جلوه‌گر ساخته¬است. این پژوهش درصدد است تا به شیوۀ توصیفی- تحلیلی و ابزار کتابخانه‌ای، به بررسی اصطلاحات و تعبیرات عرفانی در مجموعه اشعار محمد بیابانی بپردازد و به این پرسش پاسخ¬دهد که انگیزۀ اصلی بیابانی از کاربرد اصطلاحات عرفانی در سروده‌های سیاسی و اجتماعی خود چیست؟ نتایج پژوهش بیانگر آن است که بیابانی برای بیان اندیشه و افکار خاصِ خود به مخاطب و همچنین غنی و پربار نمودن شعرش، از اصطلاحات و تعبیرات عرفانی بهره¬برده-است.