مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

در این مقاله ضمن ارائه ساختاری نو با رویکرد میان‌رشته‌ای شناختی، باورهای دینی را به سه سطح کلی باورهای شهودی، باورهای شهودی-الاهیاتی و باورهای الاهیاتی تقسیم و برای تبیین هر کدام از روش‌های مختلف در علوم شناختی استفاده کرده‌ایم. سطح اول شامل سه باور اصلی شهودی یعنی باور به موجود فراطبیعی، باور به غایت‌انگاری و باور به دوگانگی نفس و بدن است. سطح دوم بر روی بسط و توسعه باورهای شهودی سوار می‌شوند و شامل باور به خدای شخص‌وار، باور به خدای عالم مطلق و قادر مطلق و خلقت‌باوری یا باور به جهان پس از مرگ می‌شود. این سطح اگرچه به فرهنگ و زمینه وابسته است، زمینه شهودی نیز دارد. سطح سوم اما باورهای کلامی و تاریخی خاص ادیان مثل باور به تثلیث، توحید در ادیان ابراهیمی، باور به معاد یا تناسخ و مانند آن را در‌بر می‌گیرد که از محیط و زمینه اجتماعی ناشی می‌شود و با استفاده از شناخت اجتماعی تبیین‌شدنی هستند. این نوشتار با ارائه چارچوبی سه‌سطحی مبتنی بر علوم شناختی دین (CSR)، به ‌طور روشمند می‌تواند تبیینی برای پیدایش، تکامل و نهادینه‌شدن باورهای دینی در سطوح مختلف ارائه دهد.

در دهه‌های اخیر، نظریه‌ی دلبستگی به‌عنوان الگویی نوین در تبیین تجربه‌ی دینی و رابطه‌ی فرد با خداوند مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با تکیه بر رویکرد تحلیل کیفی استنتاجی و نظریه‌ی دلبستگی، به بررسی سیر تحول دلبستگی حضرت موسی(ع) در روایت قرآنی پرداخته است. هدف اصلی پژوهش، تحلیل رابطه‌ی حضرت موسی(ع) با خداوند در قالب مفاهیم دلبستگی همچون «پایگاه ایمن»، «پناهگاه امن» و «نگاره‌ی دلبستگی جایگزین» بوده و تلاش شده است که سیر گذار احتمالی ایشان از سبک دلبستگی ناایمن به ایمنی معنوی، در بافت تحولات زندگی وی تحلیل شود. روش پژوهش تحلیل کیفی استنتاجی بوده که بر مبنای متون مقدس، با تمرکز بر سوره‌های قرآن که به زندگی حضرت موسی(ع) پرداخته‌اند و کدگذاری نظری داده‌ها انجام شده است. داده‌ها در شش مرحله‌ی کلیدی از زندگی حضرت موسی، شامل تولد تا فرار از مصر، آشنایی با همسر، وادی ایمن، دعوت فرعون، رفتن به طور سینا و ملاقات با خضر بررسی شده‌اند. یافته‌ها حاکی از آن است که در زندگی حضرت موسی(ع)، می‌توان مؤلفه‌هایی از دلبستگی ناایمن را در مراحل اولیه، نظیر جدایی از مادر، تنش و فرار، یافت؛ اما با گذر از مراحل بحرانی، به‌ویژه تجربه‌ی مواجهه با خداوند در وادی ایمن و در ادامه‌ی گفت‌وگوهای مستقیم با خداوند، الگوهای دلبستگی ایمن‌تر شکل گرفته‌اند. گفت‌وگوی صمیمانه، درخواست معجزه، تجربه‌ی پذیرش و حمایت الهی، نشانه‌هایی از شکل‌گیری پایگاه ایمن معنوی‌اند. تحلیل کلی نشان می‌دهد که موسی(ع) الگویی از دلبستگان ناایمن به ایمنی رسیده است و روایت قرآنی می‌تواند به‌مثابه‌ی الگویی تحولی برای تربیت دینی و رشد معنوی بازخوانی شود. نتایج پژوهش از مدل‌های نظریه‌ی دلبستگی به‌ویژه مدل «جبران» و مدل «روابط پیچیده» در تبیین تحول رابطه‌ی دینی پشتیبانی می‌کند و نشان می‌دهد که رابطه‌ی انسان با خدا می‌تواند در بستر زندگی و تجربه‌ی زیسته، به‌ویژه در شرایط بحرانی، دچار تحول کیفی شود. این پژوهش با ترکیب تحلیل روان‌شناختی و تفسیر دینی، الگویی مفهومی برای خوانش معنوی-تحولی رابطه‌ی انسان و خدا ارائه می‌دهد که در تربیت دینی، روان‌درمانی معنوی و الهیات روان‌شناختی قابل استفاده است.

در این پژوهش به بررسی منشأ دین بر اساس نظریه فطرت وپاسخ به شبهات آن پرداخته خواهد شد. مسئله اصلی پژوهش این است که آیا خدا دین را از طریق وحی در اختیار انسان نهاده است، یا آیا گرایش انسان به دین صرفا محصول عوامل اجتماعی و فرهنگی است یا ریشه‌ای طبیعی در ساختار انسانی دارد. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و کتابخانه‌ای است و داده‌ها از منابع علمی معتبر، کتاب‌ها و مقالات پژوهشی گردآوری شده‌اند. یافته‌ها حاکی از این است که گرایش به دین بخشی از طبیعت انسان است هرچند در جوامع و فرهنگ‌های مختلف به شیوه‌های متفاوت ظهور یافته است. علامه طباطبایی و شهید مطهری بر نقش فطرت در باور‌های دینی تاکید داشته اند. این پژوهش چارچوبی علمی برای درک ریشه‌های دین ارائه خواهد داد که شناخت دین محدود به عوامل محیطی و اجتماعی نیست و بعد فطری انسان نیز نقش اساسی دارد. مخالفین این نظریه الحاد و بی دینی برخی افراد و نیز کثرت و تنوع ادیان و نقش تعیین کننده تربیت در جوامع مختلف را دلیل فطری نبودن دین عنوان کرده‌اند. که طرفداران نظریه فطرت در پاسخ آن‌ها به موانع رشد فطرت و علل افول آن اشاره کرده‌اند.

همراهی علم و دین با گذر زمان و بنابه دلایلی دچار دگرگونی و تعارض گردیده‌ است یکی از روش‌هایی که برای حل تعارض میان متون دینی و علم مطرح شده تحول فهم دینی است. که بررسی و نقدهای نظریه قبض و بسط که مایه اصلی آن از این روش اخذ گردیده، بحث مورد نظر ما در این رساله می‌باشد. زمانی که تعارض میان پیشرفت‌های علمی و نتایج تحقیقات تجربی با ظواهر کتاب مقدس انجیل و تورات معلوم شد، کسانی درصدد برآمدند که راهی برای حل این تعارض پیدا کنند، برخی این دیدگاه را بیان کردند که باید فهممان را درباره دین و کتاب مقدس اصلاح کنیم، یا عالم چیزهایی را اثبات کرده است که قابل نقض نیست پس آنچه ما از کتاب مقدس می‌فهمیم درست نبوده است. این نظریه به روش‌ها و گونه‌های مختلف جلوه‌گر شد و بالاخره موج آن به سایر مناطق و ادیان از جمله کشورهای اسلامی رسید و روشنفکران مسلمان هم به تبعیت از آنان به این باور رسیدند که ما هم باید فهممان را در مورد دین عوض کنیم و نظریه قبض و بسط شریعت یکی از نظریه‌هایی است که در این زمینه بیان شده است. این نظریه توسط عبدالکریم سروش بیان شده که موج وسیعی در فضای روشنفکری ایران ایجاد کرده است، اما حاصل این مدعا این است که اساساً فهم ما نسبت به همه چیز در حال تحول و دگرگونی است و هیچ چیز از این قاعده مستثنا نیست حتی خود این مطلب، اما منتقدانی همچون آیت الله جوادی آملی و مصطفی ملکیان و آیت‌الله جعفر سبحانی و سید محمد حسینِ حسینی طهرانی، نسبت به این تئوری به مخالفت برخاستند و به ذکر علوم ثابت، چه در معارف بشری و چه در معارف دینی پرداختند تا نقض این تئوری را آشکار کنند که ما در فصل سوم و چهارم این رساله به تفصیل به بیان آن‌ها خواهیم پرداخت.

این تحقیق به تحلیل و بررسی نظریه لوییس پویمن در خصوص اراده‌گرایی معرفتی و عقلانیت باور دینی می‌پردازد. اراده‌گرایی معرفتی به نظریه‌ای اطلاق می‌شود که بر اساس آن، فرد می‌تواند در حوزه معرفتی بااراده خود در پذیرش یا رد باورها و حقیقت‌ها دخالت کند و در اخلاق باور به این معناست که آیا شخص انسانی مجاز است که بدون توجه به شواهد و بااراده خود یک گزاره دیگر را قبول کند. در این راستا، هدف اصلی این پایان‌نامه بررسی صحت‌وسقم دلایل پویمن در ارزیابی اراده‌گرایی و همچنین تحلیل نظرات او در خصوص چگونگی استفاده از اراده در امور باورهای دینی و اخلاق باور است. پویمن در تحقیقات خود به تحلیل این موضوع می‌پردازد که چگونه انسان‌ها در انتخاب باورهای خود دخالت دارند و چه نقشی برای اراده در این انتخاب‌ها می توان قائل شد. در این تحقیق دو موضوع به طور خاص مورد توجه قرار گرفته‌ است. یکی اینکه ادله پویمن در ارزیابی تأثیر اراده بر معرفت و اخلاق باور چگونه است و دیگراینکه نسبت عقل و ایمان و حقیقت ایمان از دیدگاه لوئیس پویمن چیست. روش تحقیق در این پایان‌نامه، تحلیلی است. این بدان معناست که در ابتدا استدلال‌های پویمن بررسی و تحلیل می‌شوند و سپس نقدهایی به این استدلال‌ها وارد می‌شود. باتوجه‌به ماهیت تحقیق، ما بر تحلیل مفهومی و فلسفی نظرات پویمن تمرکز کرده ایم تا ایرادات و کاستی‌های نظریه وی و ارتباط آن با باورهای دینی مشخص شود. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که پویمن در برخی از استدلال‌های خود نسبت به اراده‌گرایی معرفتی و رابطه آن با باورهای دینی، درست عما نکرده است. این تحقیق به‌نقد و بررسی این ایده می‌پردازد که صرف اراده برای پذیرش یا رد باورهای دینی کافی نیست و باید شواهد و دلایل عقلی و تجربی برای تبیین و اثبات باور دینی وجود داشته باشد. اهمیت این تحقیق در این است که موضوع اراده‌گرایی معرفتی در باورهای دینی را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که این دیدگاه به‌تنهایی نمی‌تواند تبیین‌کننده کامل و معقولی برای پذیرش باورهای دینی باشد. ازاین‌رو، تحقیق به این نتیجه می‌رسد که در کنار اراده فردی، شواهد، دلایل عقلی و اصول منطقی باید به‌عنوان مبنای باورهای دینی در نظر گرفته شوند. این تحقیق می‌تواند گامی مهم در نقد و اصلاح نظریه‌های معرفتی و دینی باشد و به فلسفه دین و اخلاق کمک کند تا درک بهتری از ارتباط بین اراده و عقلانیت در فرایندپذیرش باورهای دینی ارائه دهد.

این پایان نامه به تحلیل و ارزیابی دیدگاه‌های ابونصر فارابی درباره انتظارات بشر از دین می‌پردازد. فارابی، یکی از فیلسوفان مسلمان، دین را یک نظام جامع و فراگیر می‌داند که باید به تمام ابعاد زندگی انسان، از نیازهای فردی و معنوی تا مسائل اجتماعی پاسخ دهد. او بر این باور است که دین و فلسفه مکمل یکدیگرند و انسان ها را به زبان های متفاوتی به سعادت حقیقی می رسانند. در این پایان نامه، با تکیه بر تعاریف ویلیام آلستون و نینیان اسمارت از دین و نظریه مزلو درباره هرم نیازهای بشر نشان داده شده است که با وجود وابستگی فارابی به پارادایم سنتی، مولفه های اساسی فلسفی فارابی قابلیت بازنگری و ارائه خوانشی مدرن از انتظارات بشر از دین را دارد. به باور وی، سعادت در سطح فردی به معنای کمال و تجرد عقلانی و در سطح اجتماعی به معنای جامعه بافضیلت و عادل، انتظار اساسی بشر از دین است و انتظاری از دین داشت که بتواند جامعه‌ای آرمانی و اخلاقی ایجاد کند. ارائه نظام فلسفی متناسب با نیازهای جامعه خویش و تأکید فارابی بر نقش اجتماعی دین از زمره نکات مثبت دیدگاه او است. دیدگاه فارابی درباره جامعیت دین، لوازم غیرقابل دفاع نظریه وی درباره سعادت مانند آرمانی بودن دیدگاه‌های او درباره سعادت عقلانی و مدینه فاضله، ناسازگاری نگاه فراتاریخی او به انسان با نگاه جامعه شناختی وی، عدم تناسب دیدگاه وی با انتظارات بشر معاصر از دین، تأکید زیاد وی بر نقش دین که می‌تواند فرصت‌ دستیابی به سعادت از راه‌های عقلانی و فلسفی را نادیده بگیرد یا کاهش دهد، برداشت او درباره نسبت میان دین و فلسفه، دین و عقلانیت و سازگاری عقل و دین و تاثیر بستر تاریخی بر مفهوم مدینه فاضله از زمره کاستی ها دیدگاه فارابی است.

دین هرچند از نظر غایت فردگراست، از حیث وسایل و ابزار و از جهت نظری جامع‎ نگر است. قرآن تلاش انسان برای اصلاح اجتماع را منشأ بالندگی فردی خود انسان می‎داند. دین علاوه بر داشتن نظام اخلاقی، از دستورالعمل‎ها و نظام‎های حقوقی و اجتماعی که انسان را به سوی هدف غایی خلقت یعنی سعادت و فلاح برساند، برخوردار است. فیلسوفان ‎دین، افعال الهی را دارای هدف‎های تشکیکی مقدماتی، میانی و غایی می‎دانند و تفکیک‌نشدن آنها را سبب خلط دین‌شناسی می‎دانند. این مقال به مثابه یک مبنا در معرفت دینی ارزیابی می‌شود که در معناشناسی قرآن کاربرد دارد. روش تحقیق آن اسنادی و تجزیه و تحلیل در آن به شیوۀ تحلیل محتواست. دستاورد تحقیق، کشف حقیقت‎ و غایت‎ دین است ‌که‎ جهت‌بخش ارزش‌ها و انگیزه‌ها و رفتار دینی در شریعت محمدی (ص) و بستر رستگاری موحدان قرآن‌باور است. بنابراین ‎پژوهش ‎حاضر، قرائتی نو از غایات دین و قلمرو رسالت پیامبر اکرم (ص) را شرح می‎دهد.

از کلان‌مسائل فلسفه دین، علم دینی است. در این زمینه مسائل مختلفی مطرح است؛ از جمله اینکه: علم دینی به چه معناست؟ معیار دینی‌بودن هر علم چیست؟ آیا علم دینی امکان دارد؟ چه علومی ظرفیت دینی‌شدن دارند؟ ملاک و معیار دینی‌بودن علوم چیست؟ این علوم باید واجد چه اوصاف و ویژگی‌هایی باشند تا بتوان آنها را دینی دانست؟ این ویژگی‌ها را در چه عوامل و مؤلفه‌هایی می‌توان جست‌وجوکرد؟ این مسائل از سنخ مسائل فراعلمی است. در این زمینه، دیدگاه‌ها و نظریه‌های مختلفی شکل گرفته است که از جمله آن، دیدگاه «علم توحیدمحور» است. این دیدگاه هم به علمیت علم اهتمام دارد و هم به دینی‌بودن آن. مقاله حاضر سعی دارد با روش تبیینی و عقلی، ضمن بیان چارچوب نظری و مفهومی بحث، معیار دینی‌بودن علم و همچنین مبانی مختلف آن را توضیح دهد. یافته‌های مقاله عبارت‌اند از: وحدت معیار و تکثر عوامل و مؤلفه‌ها به مثابه شاخصه‌ها، تشکیکی‌بودن معیار هر علم به حسب ماهیت و قابلیت‌های آن ظرفیت دیدگاه در تولید، تهذیب و تکمیل علوم.

یکی از مباحث مهم که در کلام جدید مطرح است موضوع قلمروی دین می‌باشد که با تبین تعریف دین و علم و رابطه این دو می‌توان بـه دیدگاه‌های مختلف در ایـن زمینه پرداخته شود. بحث قلمروی دین در غرب ریشه در تفکرات فلسفی متکلمان و فیلسوفان آنان دارد و بـا توجه بـه مبانی دیدگاه‌های مختلفی را مطرح نموده‌اند و در جهـان اسلام هم‌اندیشمندان بـا توجه به مبانی عقلی و نقلی دیدگاه‌های مختلفی را بیان نموده‌اند و بـر همین اساس قائل به دین حداقلی و حداکثری در امور مختلف شده‌اند که نتیجه آن را می‌توان در مباحثی همچون علم دینی و تمدن اسلامی مشاهد نمود.

موضوع پروپوزال بررسی نظریه عقل گرایی برتراند راسل درارتباط با دین می باشد و اینجانب توضیح خواهم داد هدف من از بررسی نظریات عقل گرایانه در ارتباط با دین چه مسائلی میباشد. شناخت و تحلیل انتقادی باورهای دینی از منظرراسل عقلانی است وبررسی نظریات راسل ارزیابی باورها و با استفاده از معیارهای عقلانی و منطقی است و راسل به عقلانیت تاکید داشت و معتقد بود که تفکر انتقادی به انسان کمک میکند تا به حقیقت دست یابد وجامعه ای بهتر بسازد. برتراند راسل یکی از برجسته ترین چهره های عقل گرایی واز فیلسوفان قرن بیستم بود،اودر طول زندگی خود آثار متعددی درزمینه های مختلف فلسفه از خود بر جای گذاشت و تاثیر عمیقی بر اندیشه های قرن بیستم و پس از آن داشت و مهمترین آثار راسل در حوزه دین (چرا مسیحی نیستم؟)،(دین  وعلم)،(تاریخ فلسفه غرب) می باشد.و راسل در18 مه 1872 در ولز بدنیا آمد ودر سال 1970 درگذشت. راسل به عنوان یک عقل گرا شناخته میشود ویکی از بنیان گذاران فلسفه تحلیلی بود و به قدرت منطق واستدلال در دستیابی به حقیقت باور داشت و بدنبال یافتن مبانی یقینی برای معرفت بود . بحث عقل و عقل گرایی از مباحث مهم در فلسفه دین و دین شناسی است که از محل نزاع اندیشمندان دینی و غیردینی بوده است و مفهموم عقل گرایی دربرابر اصطلاح تجربه گرایی قرار می گیرد به این معنا که هرامری در مورد حقایق اساسی عالم را میتوان بوسیله عقل تبیین نمود عقل گرایی درفلسفه دین دربرابر ایمان گرایی قرار دارد وبه معنای آن است که عقل برایمان مقدم داشته میشود وکلیه اصول و حقایق دینی برمبنای عقل اثبات میشود نه آنکه بر مبنای ایمان استوار باشد واین نوع عقل گرایی به عقل گرایی حداکثری و عقل گرایی معتدل تقسیم میشود بر اساس نظریه عقل گرایی حداکثری یا افراطی برای آنکه نظام اعتقادات دینی واقعا و عقلا مقبول باشد یا بتوان صدق آنرا اثبات کرد.(پیترسون،1383: 71) درنظریه عقل گرایی حداکثری تنها میتوان قضیه ای را عقلا پذیرفت که صدق آن برای همه ی عاقلان در همه ی زمان ها و مکان ها  به اثبات برسد و بر اساس دیدگاه ایمان گرایی نظام های اعتقادات دینی موضوع ارزیابی و سنجش عقلانی قرار نمی گیرد .(پیترسون،1383: 78)،عقل گرایی انتقادی این دیدگاه که حد فاصل بین ایمان گرایی و عقل گرایی حداکثری است و ارزیابی و بررسی عقلانی وباور دینی امری است ممکن و شدنی بلکه هیچ راه گریزی از آن وجود ندارد ونظر ایمان گرایان درباره عدم امکان ارزیابی عقلانی باور های دینی نظری ناصواب است ولی این ارزیابی و بررسی عقلانی ممکن و بلکه مطلوب نمی تواند ما را به اثبات صدق قطعی و کلی به باور خاص برساند بنابراین در عقل گرایی انتقادی بجای آنکه به اثبات قطعی اعتقادات دینی تاکید شود برنقش عقل در نقد اعتقادات دینی تاکید میشود (پترسون ،1403 : 248) ،ونمیتوان بطور مطلق راسل را در دسته عقل گرایان افراطی و یا انتقادی قرارداد ودر این پژوهش مشخص خواهم کرد که راسل در کدام دسته عقل گرایی قرار دارد . راسل دین را نوعی اشتیاق برای همگون شدن یا نیکی یا خیرو آرمانی وابدی تعریف میکند،ومسئله حقیقت مذهب یک امر است لیکن مسئله مفید بودن آن امر دیگری است وبه شدت با این عقیده متقاعد هستم که مذاهب مضرمیباشد و نیز معتقدم که حقیقتی ندارد .ضررناشی از مذهب بر دوقسم میباشد یکی ارتباط دارد با نوع عقیده اینکه تصور میشود باید تسلیم آن عقیده بود ودیگری مربوط است به اصول خاص عقاید بطور کلی در خصوص نوع عقیده این فکر وجود دارد که شخص پرهیزگار دارای ایمان ودیانت است یعنی باید گفته شود که ایمان و عقیده ای در شخص بوجود می آید که با روبرو شدن با مدارک مخالف آن ایمان هرگز نمی ارزد و چنانچه مدارک مخالف موجب ایجاد شک و تردید گردد و بایستی آن مدارک نابود گردد(راسل،1927: 12_11) ، و(ترس اساس دیانت را تشکیل میدهد) و راسل بر این باور است که قبل از هرچیزی اساسا بر مبنای ترس استوار گردیده است وازطریق ناآگاهی بوجود می آید و همچنین ترس ناشناخته از راه احساسی بوجود می آید که هر کسی تصور میکند در مشکلات پشتیبانی دارد ترس پدر ظلم است و بنابراین عجیب نیست اگر ظلم و مذهب بدست هم داده و باهم پیش بروند(راسل،1927 : 37)، وقبل از هرچیز باید بندانیم مذهب یک پدیده اجتماعی است و عقلا و اخلاقا مذهب زیان آور است ودین بر پایه خرافات و توهمات بنا شده است و از نهاد های دینی اغلب از دین برای کنترل مردم و حفظ قدرت خود استفاده میکنند وبه برخی از آموزه های اخلاقی دین مانند جهنم و گناه نخستین اعتقاد داشت وبه این عقیده بود که آموزه ها با اصول اخلاقی انسان سازگار نیستند.(راسل ،1927 :43). راسل به آزادی مذهبی اعتقاد داشت و معتقد بود افراد باید حق داشته باشند که به هردینی که میخواهند ایمان داشته باشند به شرطی که این ایمان به دیگران آسیب نرساند و راسل با استدلال های منطقی و فلسفی به نقد باورهای دینی می پرداخت اما این به معنای نادیده گرفتن نقش ایمان در زندگی انسانها نبود وایمان باید مبتنی بر عقل و استدلال باشد نه به باورهای غیر منطقی ، و راسل با طرح دیدگاه های انتقادی خود به چالش کشیدن باور های سنتی وترویج تفکر عقلانی موجب تحولاتی در این حوزه شد .راسل بر اهمیت عقل و تفکر انتقادی در تمام زمینه های زندگی از جمله دین تاکید میکرد واومعتقد بود انسان باید باورهای خود را با استفاده از عقل و شواهد مورد بررسی قرار دهند واز پذیرش باور های غیر مستند خود داری میکند او با نقد باورهای دینی _سنتی به ترویج تفکر انتقادی در مورد دین کمک کرد و موجب شد تا افراد بطور عمیق تری درمورد باور خود تامل کنند و  همچنین به عقیده او عقل و ایمان دو حوزه جداگانه هستند واستدلال  میکرد ایمان بر پایه احساسات و باورهای شخصی استوار است درحالی که عقل بر پایه استدلال های منطقی و شواهد تجربی بنا شده است و معتقد است انسان باید در مسائل مربوط  به دین از عقل خود استفاده کنند واز پذیرش باور های دینی بدون بررسی انتقادی خود داری کنند و بسیاری از ادعاهای دینی بر اساس ا