جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

نجف به عنوان یکی از مهم­ترین مراکز تمدن اسلامی ، در دوازده کیلومتری غرب رودخانه فرات بنا شده، ولی مکان نامطلوبی برای زندگی بسیاری از مردم بوده است. با این حال، پس از دفن حضرت علی(ع) این بیابان متروک به تدریج مورد توجه مشتاقان و ارادتمندان آن حضرت قرار گرفت. به تدریج و طی قرن­ها، مدارس و کتابخانه‌های متعددی در اطراف مقبره ساخته شد و نجف به مرکز آموزش الهیات و عقاید شیعه در تمدن اسلامی تبدیل شد. امروزه این شهر محل استقرار یکی از مهم­ترین مراکز آموزشی- مذهبی تمدن اسلامی به نام «حوزه علمیه نجف» می باشد. مقاله پیش­رو حول دو بحث است: اول به مبادی و وجوه پیدایش نجف در تمدن اسلامی پرداخته شده و به شکل­گیری آرامگاه امام علی(ع) در راستای بافت اولیه شهر نجف تمرکز دارد. بحث مهم­تر مقاله؛ تحول و تاثیرگذاری بافت حرم امام علی(ع) به مثابه دگرگونی بافت شهری نجف در تمدن اسلامی از زمان پیدایش تا دوره معاصر را مورد بررسی قرار می­دهد. مقاله حاضر بر این مسأله تاکید دارد که حرم و بارگاه امام علی(ع) تأثیر زیادی در دگرگونی تاریخی بافت شهری نجف داشته است. براین اساس، مقاله با رویکرد توصیفی- تحلیلی به دنبال پاسخی مستدل به این پرسش است که چه نسبتی بین بافت حرم امام علی(ع) با تحولات و تغییر بافت شهری نجف وجود دارد؟ به عبارت بهتر، بررسی تاریخی دگرگونی بافت کالبدی نجف - حرم و تاثیرگذاری حرم بر بافت شهری نجف در تمدن اسلامی(تا قبل از دوره معاصر) مسأله اصلی پژوهش حاضر است. رهیافت نهایی پژوهش آن­که ؛یکی از مهم­ترین عوامل رشد و درخشش نجف در تمدن اسلامی؛ مدنیت و مناسبات اجتماعی- فرهنگی واقع شده در آن متأثر از شکل­ گیری حرم می باشد.

بنابر نقل سیدرضی امام علی(ع) در ضمن چهار خطبۀ 36 ،58، 122 و 127 خوارج را مورد خطاب قرار داده است. از آنجا که حضرت، خوارج را افرادی گمراه می‌دانست، پیوسته می‌کوشید اندیشۀ انحرافی آنان را از راه گفتگو و منـاظره اصـلاح کنـد.پژوهش حاضر درصدد است با پرداختن به گفتگوی امام علی(ع) با خوارج وبا بهره‌گیری ازنظریۀ کنش گفتار «جان سرل»، تحلیلی ازانواع کنش‌های گفتاری پنجگانه؛کنش گفتاری اظهاری، اعلامی، ترغیبی، عاطفی و تعهّدی، ارائه نموده و با تحلیل داده‌های به دست آمده، خوانشی نو از این گفتگو-ها ارائه نماید. نویسندگان در پژوهش حاضر بر آن هستند انواع کنش‌های گفتاری موجود در این گفتگوها و نوع بسامد و نتایح آن ها را شناسایی نماید .یافتۀپژوهش نشان می‌دهد در مجموع 71 پاره گفتار، کنش‌گفتاری اظهاری از بیش‌ترین و کنش‌گفتاری اعلامی از کم‌ترین بسامد برخوردار بوده است. به نظر می‌رسد مهم‌ترین عامل موثر بر فزونی کنش‌گفتاری اظهاری، شبهه افکنی و تشویش اذهان عمومی از سوی خوارج و لزوم پاسخ‌گویی به شبهات آنان بوده است.امام (ع) قصد داشت با پاسخ‌هاى بسیار روشن و منطقى، اشتباهات خوارج را آشکار سازد. بنابراین کنش گفتاری اظهاری با هدف و مقصود گویندة سخن در خطبه‌ها متناسب و همگون است.

یکی از مهم‌ترین مباحث انسان‌شناسی و اخلاق، مسئله‌ی "خشونت" است. زیرا، از یک‌طرف دشمنان دین همواره سعی در معرفی چهره‌ای خشن و ناخوشایند از دین و پیشوایان آن داشته و از طرفی، در تعالیم دینی، گاه انسان حق إعمال خشونت را ندارد و گاهی هم، باید ابراز خشم و خشونت کند. این روی‌کَرد دوگانه‌ی دین و آموزه‌های اسلامی به مبحث خشونت و ترسیم چهره‌ای خشن از دین توسط مخالفان و اسلام‌ستیزان در سال‌های اخیر، نویسندگان مقاله را بر آن داشت تا به بررسی مبحث خشونت در نهج‌البلاغه بپردازند. پژوهش حاضر، به هدف بررسی معنا و مفهوم خشونت در کلام امام علی(ع) با تأکید بر گستره‌ی معنایی آن در نهج‌البلاغه، با روش توصیفی-تحلیلی سامان پذیرفته و به این نتایج دست یافت که أولاً؛ خشونت با تعدادی واژگان دیگر در این کتاب شریف ارتباط و ترادف معنایی آشکار دارد که هر یک، معنا و کارکردهای خاص خود را دارند و با وجود داشتن اتّحاد موضوعی، کاربردهای متفاوتی می‌یابند و ثانیاً؛ مراتب، کاربردها و بالتّبع کارکردهای متفاوت خشونت، شناخت دقیق و کاربست صحیح آنها را ضرورتی اجتناب‌ناپذیر ساخته و ثالثاً؛ می‌توان با شناخت هرچه دقیق‌تر و کامل‌تر آن مفاهیم، ضمن رفع اتهامِ خشونت‌گرایی از دین اسلام، کاربردها و کارکردهای درست آن-از جمله: دفع و رفع ظلم از جامعه و دفاع از مظلوم- را در ساحت جامعه‌ی دینی و انسانی به نظاره نشست.

مسألۀ امامت یا خلافت، بر خلاف مدعای برخی دگراندیشان صرفا یک مسئلۀ تاریخی، به تاریخ سپرده شده نیست؛ بلکه یک جریان مستمری است که بر اخلاق، فقه، عقائد و حتی نیات و گرایشات(سبک زندگی) طرفین مخاصمه تأثیر گسترده دارد. اثبات حقانیت امام علی(علیه‌السلام) از طرق مختلف وظیفه هر شیعه‌ای است. از جمله این طُرُق، بیان مطاعن خلفاء در مقابل انبوه فضائل امام علی(علیه‌السلام) است. یکی از این مطاعن، تخلف صحابه از جیش اسامۀ و لوازم و تبعات آن است. هدف این مقاله که به روش کتابخانه‌ای مستند و به روش تحلیلی- تبیینی ارائه می‌شود، بررسی و تبیین دلالت تخلف صحابه از جیش اسامه، بر مطاعن خلفاء و افضلیت امام علی می‌باشد. حاصل اینکه این جریان، ریشه در بینش و گرایش متخلفان از یک‌سو و اغراض و اهداف ایشان از سوی دیگر دارد. اجتهاد مقابل نص برای تخلف از جیش اسامه، سبب مراجعت ایشان به مدینه، منع اعطاء لوح و و تشکیل سقیفه برای غصب خلافت شد. این پِیجِ تاریخی خاص سبب تشتت میان مسلمین و انحراف خلافت گردید. این عملکرد از این حیث مطاعن خلفاء محسوب می‌شود که به دلالت تضمنی، دال بر تخلف از دستور صریح قرآن کریم بر اطاعت مطلق از نبی بوده، خود این امر مستلزم سلب عنوان خلیفه نبی است، زیرا مشروعیت خلافت، مسبوق به اطاعت محض نسبت به مستخلف‌عنه است. در حالی‌که امام علی ین سرسپردگی را در همه مواضع به اثبات رسانیده و در این جریان نیز از اول ایشان مستثنی شده و بر خلاف شیوخ صحابه، تحت رایت اسامه جوان قرار نگرفته است.

«دابّة من الأرض» در آیه 82 سوره نمل ذکر شده است. عموم مفسران اهل‌سنت آن را حیوانی خارق‌العاده دانسته‌اند که در آستانه قیامت خروج خواهد کرد و برخی از ایشان تنها جنبه حیوانی دابّه را پذیرفته و درباره جزئیات آن توقف کرده‌اند. اما در تفاسیر شیعه، اغلب امام علی، مصداق دابّة و زمان خروج او آستانه قیامت یا رجعت ذکر شده است. طبق هر دو نظر، دابّة با مردم گفت‌وگو نموده، یا آنان را مجروح و یا به نسبت ایمان و کفرشان علامت‌گذاری می‌کند. این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر شواهد درون‌متنی، شامل سیاق و آیات هم‌موضوع و نیز شواهد روایی و تاریخی، به نتایجی نو در چگونگی اثبات مفهوم و مصداق «دابّة الأرض» دست یافته است. بر این اساس، نتیجه پژوهش این است که مصداق مفهوم دابّه، امام علی و زمان خروج او نیز جنگ بدر بوده است که ایشان نقش تعیین‌کننده در آن نبرد داشته و موجب هلاکت ده‌ها تن از سران مشرک گردیده است.

مسئله امامت امام علی(ع) به عنوان یکی از نزدیکترین یاران پیامبر(ص) و کسی که در واقعه غدیر به عنوان مولی و سرپرست مؤمنان معرفی شد، همواره مورد بحث و جدل بوده است. در طول تاریخ، دلایل متعددی برای رد جانشینی امام علی(ع) از سوی گروه‌های مختلفی همچون اصحاب سقیفه، اهل سنت، مستشرقان و خوارج مطرح شده است که هرچند در این زمینه تحقیقاتی صورت گرفته، اما به تفصیل و به صورت مستقل به نقد جامع این دلایل پرداخته نشده است. از این رو پژوهش حاضر با هدف بررسی و نقد دقیق دلایل مخالفان جانشینی امام علی(ع) انجام شده و با رویکردی نقادانه، به تحلیل این دلایل می‌پردازد. دلایل مخالفان را می‌توان در چند دسته کلی تقسیم کرد: دلایل عقلی مانند جواز تقدیم مفضول بر فاضل و عدم تحقق مردم‌سالاری با امامت حضرت؛ دلایل تاریخی مانند کینه عرب نسبت به ایشان، مشارکت در قتل عثمان و سکوت حضرت؛ دلایل فرهنگی مانند جوان بودن، شوخ‌طبعی و علاقه به قبیله بنی عبدالمطلب و دلائل قرآنی و روایی. هر یک از این دلایل با استناد به منابع معتبر قرآنی، روایی، تاریخی و عقلی مورد نقد قرار گرفته‌اند. در نهایت، این پژوهش اثبات می‌کند که دلایل مخالفان امامت حضرت علی(ع) از پشتوانه محکمی برخوردار نبوده و بیشتر ناشی از منافع سیاسی، تعصبات قبیله‌ای یا سوءبرداشت از متون دینی است. در مقابل، حقانیت امامت حضرت علی(ع) با دلایل قرآنی، روایی و تاریخی به روشنی قابل اثبات است.

امیر‌مؤمنان علی (علیه السلام) مانند هر حاکمی موافقان و مخالفانی داشته است. برخی مخالفان از معتقدان همراه و برخی از دشمنان لجوج و سرسخت هستند. شناخت نگاه و سیره و روش برخورد امام (علیه السلام) با اندیشه‌های غیر‌همسو برای پیروان آن حضرت که بر مسند مدیریت جزئی و کلان نشسته‌اند، می‌تواند به عنوان اسوه و الگو قرار گیرد. آنچه از سیره و فرمایش‌های بر جای مانده از آن حضرت استفاده می‌شود، نگاه هدایت‌بخشی به آحاد جامعه است. بر این پایه امام علی (علیه السلام) هیچ‌گاه در پی نابودی و حذف مخالفان و دشمنانش به مفهوم رایج آن برنیامد بلکه همواره سعی بر آن داشت که ابتدا از طریق مواجهه ایجابی، به راهنمایی آنان بپردازد تا در مسیر حق و صراط مستقیم قرار‌گیرند اما هنگام بی‌ثمر بودن این شیوه، به ناچار مسیر برخورد سلبی را در پیش می‌گرفتند. در این تحقیق به روش توصیفی تحلیلی و مطالعه اسناد کتاب‌خانه‌ای و در پاسخ به چگوگی شیوه مواجهه حضرت با اندیشه‌های غیر‌همسو، از بررسی کلام امیر‌مؤمنان (علیه السلام) نتیجه می‌شود: شیوه‌های ایجابی برخورد با اندیشه‌های غیر‌همسو بر حسب نوع شخصیت متغیر بوده و حضرت برای هر کدام از این اشخاص و گروه‌ها راهکاری متفاوت ارائه فرموده که اغلب با مدارا، بصیرت‌افزایی، ارشاد و ... همراه است. همچنین مهمترین شیوه آن حضرت (علیه السلام) در مواجهه سلبی با اندیشه‌های غیر‌همسو، عدم مماشات، افشاگری و تقابل است.

صفات چهارگانه تاریک شخصیتی به عنوان ویژگی‌های منفی و مخرب در روابط بین فردی و عملکرد اجتماعی شناخته شده‌اند. هدف پژوهش حاضر بررسی تأثیر چهار صفت تاریک شخصیتی (خودشیفتگی، جامعه‌ستیزی، ماکیاولیسم و دیگرآزاری) بر رفتار و سرنوشت انسان و تجلی آن در کلام امام علی (علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه می‌باشد. روش تحقیق در این پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی بود. روش جمع‌آوری داده‌ها به صورت کتابخانه‌ای و اسنادی بود. مهم‌ترین ابزار جمع‌آوری داده‌ها استفاده از فیش‌برداری بود. نتایج نشان داد که امام علی (علیه‌السلام) با بینش عمیق خود، به خوبی آثار و پیامدهای منفی این صفات را بر فرد و جامعه شناسایی و تبیین کرده است. ایشان با استفاده از تمثیل‌ها و حکمت‌های بلیغ، راهکارهایی برای مقابله با این صفات و دستیابی به فضایل اخلاقی ارائه داده‌اند. در نتیجه این پژوهش می‌تواند در حوزه‌های روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و اخلاق کاربردی مورد استفاده قرار گیرد و به درک بهتر رابطه میان صفات شخصیتی و سرنوشت انسان کمک کند.

انگیزه نگارش این نوشتار، خلأیی بود که در شناخت اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام احساس کردم، روشن است که نورانیت گونه وفادار از آنها، کاملا ناشی از، نور وجود امیرالمومنین علی علیه السلام است که بر جهان می تابد، و پرتوهای آن سراسر هستی را فرا گرفته است، از این رو، معرفی این گونه از یاران امیرالمؤمنین علیه السلام برای شناخت آن امام علیه السلام بزرگوار نیست. همچنین معرفی آنان فضیلتی به امام نمی افزاید ، زیرا خود آن حضرت سرچشمه همه فضایل و کمالات است و نورانیت این یاران برگرفته از آن امام همام است. ما در این نوشتار تنها به گونه شناسی اصحاب، کارگزار و والیان آن حضرت نپرداخته ایم. بلکه خصوصیات، رفتار سیاسی و عقیدتی آنها بخشی از بحث ما بوده است. این تحقیق اصحاب را به سه گونه تقسم کرده است: گونه نخست: اصحاب وفادار به امام علی علیه السلام، گونه دوم : اصحابی که زمانی با آن حضرت بودند اما به دلایلی از حضرت جدا شدند، گونه سوم: اصحابی که به دلایل فریب دنیا خوردند وعلیه امام (ع) شوریدند. همچنین اصحاب امام از لحاظ عقیده به سه گروه تقسیم شده اند: دسته اول : اصحابی که به امامت امام(ع) از طریق نص و وصایت اعتقاد دارند، دسته دوم: اصحابی که نسبت به امام مبتلا به غلو شدند. دسته سوم : اصحابی که معتقد به امامت امام (ع) از طریق شورا و بیعت بودند. این تحقیق دارای چهار فصل و یک خاتمه است. در فصل اول، کلیات ، ادبیات موضوع و تعریف برخی از مفاهیم کلیدی بیان شده است؛ در فصل دوم، جریان شناسی تاریخی عصر خلافت امیرالمومنین(ع) به صورت مبسوط بیان شده است؛ در فصل سوم، گونه شناسی سیاسی یاران امام علی (ع) بیان شده است؛ در فصل چهارم، گونه شناسی عقایدی یاران امام علی بیان شده است؛ و در خاتمه جمع بندی نهایی دسته بندی شده است.

ظهور و انحطاط نظام اسلامی از مهم‌ترین حوادث بزرگ تاریخی است که از همان صدر اسلام و تشکیل حکومت اسلامی توسط پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلّم شاهد ظهور آن بوده و پس از مدتی به دلایل متعددی اعم از بی‌کفایتی امرای مسلمان و جهل عظیم مردم و دسایس دشمنان موجب انحطاط آن گردید. این انحطاط باعث شد تا دشمنان اسلام، بتوانند پس از پنج قرن (حدود سال 597 هـ. ق) به‌آسانی دستاوردهای تمدّن اسلامی را به نفع خود مصادره کنند و با کمال ناجوانمردی، نقش مسلمانان را به فراموشی بسپارند و یا حتی آن را وارونه جلوه دهند. نظام اسلامی‌ بی‌تردید مهم‌ترین نقش اصلی و بنیادینش ایجاد قسط و عدالت اجتماعی، تأمین رفاه و آسایش عمومی، امنیت و آرامش جامعه، فراگیر نمودن اخلاق و معنویت میان مردم، حاکمیت قوانین و شریعت اسلامی و آخرت‌گرایی و معاد محوری است؛ و دراین‌راستا می‌بایست تک‌تک مسلمانان از مردم عوام گرفته تا حاکمان نظام اسلامی را برای رسیدن به آن اهداف گسیل نماید تا این گروه‌ها نیز با رفتارهای ناصحیح خود باعث رکود و انحطاط جامعه و نظام اسلامی نشوند. توجه نمودن به علل و آثار انحطاط و رکود نظام اسلامی در کلام و سیره بزرگان دین می‌تواند در جلوگیری از رکود و انحطاط نظام اسلامی نقش بسزایی ایفا نماید؛ ازاین‌رو پایان‌نامه پیش‌رو با روش توصیفی-تحلیلی و با ‌بهره‌گیری از منابع معتبر به بررسی عوامل درونی و بیرونی در ایجاد رکود و انحطاط نظام اسلامی و نیز آثار رکود و انحطاط نظام اسلامی از منظره کلام و سیره امام علی علیه‌السلام می‌پردازد. مهم‌ترین عوامل درونی رکود و انحطاط نظام اسلامی از منظر امام علی علیه‌السلام در دو حیطه‌ی عملکرد عموم مسلمین و عملکرد حاکمان نظام اسلامی در ایجاد انحطاط نظام اسلامی بررسی گردیده و در بخش عوامل بیرونی به مواردی که بیشتر نشئت گرفته از تلاش‌ها و اقدامات دشمنان نظام اسلامی و پیروانشان است، ازجمله اتحاد و انسجام دشمن، اطاعت از امام جور، ایجاد تفرقه و نزاع در بین مسلمانان، ترور و شایعه‌پراکنی اشاره می‌گردد. قاعدتاً هر نظامی که با علل و عوامل مذکور دچار رکود و انحطاط شود، آثاری زیان‌باری را در تمامی ابعاد و حوزه‌ها اعم از آثار اقتصادی، آثار فرهنگی، آثار سیاسی و آثار نظامی هم بر مردم و هم بر حاکمانشان متحمل خواهد شد.