جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

قرآن کریم منبع اصلی دانش در اسلام است. این منبع در طول اعصار، کانون تفکر، تأمل و تفسیر برای دانشمندان مسلمان بوده و همچنان هست. از همان دوران اولیه، تفسیر جایگاه برجسته‌ای در میان علوم اسلامی داشته است و مکاتب و گرایش‌های آن بر اساس تنوع رویکردها و روش‌های معرفت‌شناختی، متنوع شده‌اند. از جمله رویکردهای اصلی که توجه مفسران را به خود جلب کرده است، رویکرد عقلی و رویکرد نقلی است. رویکرد اول بر عقل، مشاهده و تأمل متکی است، در حالی که رویکرد دوم بر روایات و سنت‌های منتقل شده از نسل‌های اولیه، از جمله صحابه و تابعین، تکیه دارد. در قرن چهاردهم هجری، دو مفسر برجسته معاصر ظهور کردند: یکی از اهل سنت، محقق محمد الطاهر بن عاشور، و دیگری از شیعه، محقق سید محمد حسین طباطبایی. آنها از طریق دو تفسیر خود، «التحریر و التنویر» (آزادی و روشنایی) و «المیزان فی تفسیر القرآن»، سهم عمیقی در توسعه اندیشه تفسیری داشتند. این دو تفسیر از مهمترین تفاسیر معاصر محسوب می‌شوند، زیرا عمق علمی، گشودگی به مسائل معاصر و تعهد به اصالت قرآنی را با هم ترکیب می‌کنند. اگرچه آنها از عقل و نقل بهره می‌برند، اما روش به‌کارگیری آنها، میزان اتکا به هر یک و مکانیسم برخورد با آیات اساساً متفاوت است و منعکس‌کننده تفاوت در پیشینه اعتقادی، اصول روش‌شناختی و محیط فرهنگی و فکری است که هر یک از آنها در آن ظهور کرده‌اند. 1. رویکرد تطبیقی بین دو مفسر برجسته از دو مکتب فکری مختلف (شیعه و سنی): در حالی که اکثر مطالعات قبلی به رویکرد هر مفسر به‌طور مستقل پرداخته‌اند، این مطالعه در پی انجام یک تحلیل تطبیقی بین دو تفسیر، «التحریر و التنویر» و «المیزان»، برای آشکار کردن شباهت‌ها و تفاوت‌ها در به‌کارگیری رویکردهای عقلی و نقلی است. 2. تلفیق تحلیل نظری و کاربردی: این مطالعه محدود به پرداختن به مبانی نظری رویکردهای عقلی و نقلی نیست، بلکه به کاربردهای عملی آنها در تفسیر انواع آیات، مانند آیات متشابهات، احکام و آیات وجودی نیز می‌پردازد. 3. تمرکز بر رابطه ذهن فلسفی و نقل روایی: این مطالعه، به ویژه در بررسی تفسیر «المیزان»، با هدف تحلیل چگونگی تلفیق ذهن فلسفی با خرد روایی مبتنی بر احادیث اهل بیت (علیهم السلام) و مقایسه آن با گرایش عقل‌گرایی معتدل ابن عاشور انجام شده است.

بررسی آیات قرآن‌ و تفاسیر‌، بیانگر‌ آن است که برخی از آیات دربردارنده مفاهیمی عمیق‌تر و گسترده‌تر و محل بحث بیشتر در تفسیر‌ است. از جمله آیات مورد بحث مفسران آیات 1 تا 5 سوره نسا می باشد. هدف از انجام پژوهش حاضر بررسی بررسی تطبیقی 5 آیه اول سوره نساء از منظر علامه طباطبایی، جوادی آملی، آلوسی، تفسیر المنار، ابن عاشور، سید عبدالحسین طیب با روش توصیفی-تحلیلی است. یافته های این پژوهش نشان می دهد؛ آیه اول سوره نساء با خطاب عموم مردم بر لزوم تقوای الهی هم رابطه انسان با خدا را تنظیم می‌کند و هم پیوند آنان با یکدیگر را در آیه اشاره به خلقت همه انسان‌ها از نفس واحد شده که همه مردان و زنان حتی آدم و حوا از یک حقیقتند تا همگان را به عظمت قدرت پروردگار توجه دهد و مقدمه‌ای برای تاکید مجدد بر تقوای الهی و نیز تقوای ارحام باشد. آیات دوم تا پنجم نیز در حقیقت زمینه‌سازی برای بیان احکام ارث و احکام ازدواج است و این دو موضوع بیشترین تاثیر را در شکل‌گیری جوامع انسانی و بقای آن دارد، زیرا احکام ازدواج مبین نظام خانواده تولید مثل و تداوم نسل اند که اجزای تشکیل دهنده جامعه‌اند و احکام ارث بیانگر توزیع بخشی از ثروت است که بنیان و بقای جامعه بدان وابسته است. از خطوط اصلی اسلام رعایت مسائل حقوقی عاطفی و امور شخصی یتیمان است. بر همین اساس این آیات روش جاهلی در سودجویی از یتیمان محروم کردن آنان از ارث تهاجم به مال یتیم و اتلاف آن و سوء استفاده از آن را باطل دانسته و همه اعم از اولیا و اوصیای یتیم و دیگران را از خوردن مال یتیم و خیانت در پرداخت آن نهی می‌کند.

إن هذه الفصول المنضویه تحت عنوان « من قضایا الفکر الدینی» إن هی الا محاولات للنظر فی بعض مجالات الفکر الاسلامی مند بدایاته الی العصر الحدیث و ذلک بالوقوف عند علامات ممیزه له و دون اللجوء الی السرد التاریخی و تقصی الاحداث الحافه بنشأۀ الافکار او تفصیل القول فیها.

مقایسه تطبیقی تفسیر مفسران پیرامون آیات و موضوعات قرآنی از جمله راه‏‌های فهم صحیح مراد الهی است. در این روش، آراء مفسران قرآن براساس شواهد قرآنی، عقلی و نقلی مورد مقایسه و ارزیابی قرار می‌گیرد و نظر صحیح پیرامون آیه و موضوع منتخب، تبیین می‌شود. ابن‌عاشور و علامه طباطبایی روش تفسیری قرآن به قرآن را مبنای تفسیر خود قرار داده‏اند. بر این اساس، مقایسه و ارزیابی نظریات تفسیری این دو مفسر با یکدیگر اهمیت به‏سزایی دارد و موجب فهم مراد الهی براساس سیاق آیات قرآن می‌شود. آیه 124 سوره بقره افزون ‏بر ارائه نمایی کلی از مکالمه حضرت ابراهیم با خداوند و درخواست‏‌های وی از ذات ربوبی، حاوی مفاهیم و اصطلاحات مهم کلمات، ابتلاء و امامت است که فهم معنای دقیق حقیقی آن‏‌ها تأثیر مهمی در شکل‏گیری زمینه فکری و اعتقادی مسلمانان نسبت به سنت‏‌های الهی همانند ابتلاء و نیز موضوع مهم و اصولی امامت دارد. در همین راستا، تحقیق حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی تفسیر آن دو مفسر پیرامون محتوای آیه 124 سوره بقره از جمله: اصطلاحات مهم قرآنی ابتلاء، کلمات و امامت و نیز درخواست حضرت ابراهیم برای اعطای امامت به ذریه‏اش و در نهایت پاسخ خداوند به او، پرداخته است. براین اساس، ابن‏ عاشور و علامه طباطبایی، سیاق واحدی را بر آیه شریفه در نظر می‌گیرند و درباره دعای ابراهیم و پاسخ خداوند به آن؛ نظری مشابه با همدیگر مطرح نموده‎اند، اما زمان شروع ابتلای ابراهیم و تفسیر اصطلاحات قرآنی مذکور در آیه محلّ اختلاف این دو مفسر است. ابن‌عاشور اصطلاحات مذکور را همانند مفسران سلف فریقین تفسیر نموده‏ است، حال آنکه علامه طباطبایی ضمن استناد به آیات متعدد قرآنی، تفسیری بدیع و متفاوت از اصطلاحات قرآنی آیه محلّ بحث ارائه نموده است.

ضرورت فهم اهداف کلی شریعت و نتایج تاریخی ، فرهنگی و اجتماعی آن ایجاب می کند که مفاهیمی چون تعارض و رجحان دراسباب و علل نزول آیات ، مورد بررسی قرار گیرد. در همین راستا ، این رساله تلاش می کند با بررسی مقایسه ای و تطبیقی ، دو تفسیر ارزشمند (( التحریر والتنویر )) از ابن عاشور و(( من وحی القرآن )) از سیدمحمدحسین فضل الله ، را مورد بررسی قرار دهد. لازم به ذکر است سیدمحمد حسین فضل الله مفسر، عالم و مرجع شیعه در سال 1935 میلادی در نجف اشرف عراق به دنیا آمد و در سال 2010 در بیروت درگذشت ؛ و محمد الطاهر بن عاشور (1296-1393ق)، ادیب، دانشمند، مفسر، اصولی، سیاستمدار و محقق تونسی، در سال 1296 هجری قمری مطابق 1879 میلادی در تونس بدنیا آمد ، و در سال 1393قمری مطابق 1973 میلادی در گذشت ؛ و لذا علامه فضل الله تفسیر ابن عاشور را دیده و مورد تحقیق قرار داده بود نظر ابن عاشور در تفسیر التحریر و التنویر که به حق یکی از بهترین و محکم ترین تفاسیر در تحقیق و تحلیل است ، این است که به هرحال ممکن است برخی تفاسیر از خطا مصون نمانده باشند . و نظر مفسر لزوماً به معنای علم قطعی وی نیست ؛ بلکه ممکن است توضیحی برای موضوع مورد نظر باشد . ولی نظر سید محمدحسین فضل الله این است که تفسیر و بیان شأن نزول از زمان خود پیامبر آغاز شد ؛ و ایشان جواب سؤالات و اشکالات و ابهامات ایشان را می داد ، و مراد از هر آیه را بیان می فرمود ، و آنچه مردم نمی دانستند و یا متوجه نمی شدند را به آنها می آموخت . لذا در این رساله در خلال بررسی آیات قرآنی به اشتراکات ، شباهت ها و تفاوت های بین دو نظر مفسرین مذکور در خصوص شأن نزول آیات پرداخته می شود .

پژوهش حاضر با عنوان «نقد و بررسی مبانی کلامی تفسیر ابن عاشور در تفسیر التحریر و التنویر با تأکید بر توحید و نبوّت خاصه» به واکاوی بنیادهای کلامی محمد طاهر بن عاشور، مفسر برجسته اهل سنت، در تفسیر قرآن می‌پردازد. با وجود پیروی کلی از مکتب اشعری، ابن عاشور در مواجهه با برخی آموزه‌های قرآنی، دیدگاه‌هایی متفاوت اتخاذ کرده که گاه به معتزله و گاه به امامیه نزدیک می‌شود. این رساله با رویکرد توصیفی‌ـ‌تحلیلی و نگاهی انتقادی، تلاش دارد این تفاوت‌ها را تبیین و ارزیابی نماید. در بخش نخست، مباحث توحید از جمله توحید در ذات، صفات، افعال و عبادت، و نیز مباحثی چون صفات سلبی، صفات خبری و نسبت علم الهی و اختیار انسان بررسی شده است. یافته‌ها حاکی از آن است که ابن عاشور در مواردی چون تأویل صفات خبری و پذیرش حکمت افعال الهی، از موضع سنتی اشعری فاصله گرفته و به عقل‌گرایی معتزلی یا تفکر امامی نزدیک شده است. در بخش دوم، نبوّت خاصه بررسی شده و نشان داده می‌شود که ابن عاشور ضمن پذیرش عصمت پیامبر(ص)، اجتهاد ایشان را یکی از مظاهر تعامل عقل و وحی دانسته و در باب علم غیب، گرچه آن را ذاتی خداوند می‌داند، اما برای پیامبر(ص) نیز در حوزه شریعت، علم غیب را معتبر می‌داند. در مجموع، ابن عاشور کوشیده تفسیر قرآن را از چارچوب سنتی اشعری فراتر ببرد، اما به دلیل فقدان یک نظام کلامی منسجم، گاه با ناسازگاری‌هایی مواجه شده است. این پژوهش با تطبیق دیدگاه‌های ابن عاشور و امامیه، گامی در جهت فهم عمیق‌تر پیوند کلام و تفسیر و گفت‌وگوی میان‌مذهبی برداشته است.