جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش با رویکردی تطبیقی-ترکیبی، رابطۀ مناقشه‌برانگیز دین و حکومت در اندیشۀ باروخ اسپینوزا و علامه سید محمدحسین طباطبایی را بازخوانی می‌کند. مسئلۀ اصلی پژوهش، فراتر از مقایسۀ صرف، این است که چگونه می‌توان از گفت‌وگوی میان دو پارادایم متعارض «حکمرانی دولت بر دین» و «حکمرانی دینی» به یک چشم‌انداز جدید برای تعامل سازنده میان مرجعیت سیاسی و معنوی دست یافت. یافته‌ها نشان می‌دهد اسپینوزا، در پاسخ به بحران‌های الهیاتی-سیاسی، نظریۀ «حکمرانی بر دین» را برای تأمین صلح و امنیت صورت‌بندی می‌کند. در مقابل، علامه طباطبایی با اتکا بر «فطرت» و «اعتباریات»، نظریۀ «حکمرانی دینی» را به عنوان نظامی جامع برای سعادت بشر ارائه می‌دهد. این پژوهش با قراردادن این دو دیدگاه در یک گفت‌وگوی انتقادی، استدلال می‌کند واقع‌گرایی اسپینوزا در مدیریت عواطف انسانی و تأکید او بر نظم مدنی، می‌تواند جنبه‌های آرمانی نظریۀ علامه را کارآمدتر کند. متقابلاً، مفهوم «فطرت» در اندیشۀ علامه می‌تواند مبنایی متعالی و معنادار برای «خیر عمومی» و «عدالت» فراهم آورد و از تبدیل‌شدن دولت به یک قدرت خودبسنده جلوگیری کند. در نهایت، این پژوهش الگوی «همکاری انتقادی دین و دولت» را به عنوان یک سنتز مفهومی پیشنهاد می‌دهد که در آن، دولت حافظ نظم و آزادی است، در حالی که دین به مثابۀ منبع ارزش‌گذار و جهت‌دهنده، مشروعیت و غایت اخلاقی آن را تأمین می‌کند. این پژوهش با قراردادن این دو دیدگاه در یک گفتگوی انتقادی، استدلال می‌کند که واقع‌گرایی اسپینوزا در مدیریت عواطف انسانی و تأکید او بر نظم مدنی، می‌تواند جنبه‌های آرمانی نظریه علامه را کارآمدتر سازد. متقابلاً، مفهوم «فطرت» در اندیشه علامه می‌تواند مبنایی متعالی و معنادار برای «خیر عمومی» و «عدالت» فراهم آورد و از تبدیل شدن دولت به یک قدرت خودبسنده جلوگیری کند. در نهایت، این تحقیق الگوی «همکاری انتقادی دین و دولت» را به عنوان یک سنتز مفهومی پیشنهاد می‌دهد که در آن، دولت حافظ نظم و آزادی است، در حالی که دین به مثابه منبع ارزش‌گذار و جهت‌دهنده، مشروعیت و غایت اخلاقی آن را تأمین می‌کند.

تعریف دین از مسائل مبنایی است که حل مسائل دین‌شناسی متوقف بر آن است. علامه طباطبایی از برجسته‌ترین دین‌شناسان معاصر است که تعاریف متعددی برای دین مطرح کرده است. با توجه به اهمیت تعریف صحیح دین در مباحث دین‌شناسی از یک سو و عمیق بودن آرای دین‌شناسانة علامه طباطبایی از سوی دیگر، ضرورت دارد تعاریف متعددی که ایشان برای دین مطرح کرده گونه‌شناسی شود و به ‌صورتِ منسجم و جامع ارائه و بررسی شود. از این‌ رو، در این مقاله از روش توصیفی و تحلیلی بهره برده‌ایم و با مراجعه به آثار علامه طباطبایی به جمع‌آوری تعاریف دین پرداخته‌ایم. سپس آن‌ها را گونه‌شناسی و بررسی کرده‌ایم. ایشان گونه‌های مختلفی از تعاریف دین را بر اساس گسترة شمول واژة دین، نوع نگرش به دین، و متعلقات دین مطرح کرده است. همچنین وی برخی تعاریف طبیعت‌گرایانه از دین را مطرح و نقد کرده است. در نقد تعاریف علامه طباطبایی از دین به مواردی مانند مانع اغیار نبودن تعریف عام دین، ناظر بودن تعریف درون‌گرایانه به تدین و نه دین، جامع افراد و مانع اغیار نبودن تعریف جامعه‌شناختی، و نقد اشکال علامه طباطبایی به تعریف دین به عرفان اشاره می‌شود.

حیات طیبه احیا حیاتی حقیقى، جدید، بالا و والاتر از حیات عمومى است که آثار تکوینی به همراه دارد. این مفهوم قرآنی می‌تواند بر انگاره‌های پیشرفت، بهروزی و خوشبختی دلالت کند. این انگاره‌ها در دنیای مدرن امروز، سامان‌بخش ساحت‌های متنوّع فعالیّت فردی، خانوادگی، اجتماعی و سیاسی هستند. به‌کارگیری گستردة حیات طیبه با دلالت‌های مختلف، موجب آشفتگی مفهومی و سرگردانی پژوهشگران در کاربست اصولی آن می‌شود. پارادایم پژوهشی به‌مثابه یک رویکرد با ایجاد بستری برای درک ماهیت دانش و روش‌های تولید آن، به محققان کمک می‌کند تا مفروضات و باورهای اساسی که به پژوهش آنها شکل می‌دهد را شناسایی کنند. بر این اساس هدف اصلی این پژوهش، تبیین چیستی پارادایم پژوهشی حیات طیبه مبتنی بر آرای علامه طباطبایی از طریق روش تفسیر متن‌محور و جمع‌آوری داده اسنادی است. پارادایم پژوهشی حیات طیبه با توجه به چهار عنصرِ هستی‌شناسی، ارزش‌شناسی، معرفت‌شناسی و روش‌شناسی مبتنی بر آرای علامه طباطبایی پی‌ریزی شد و نمایان گشت که حیات طیبه در ساحت هستی‌شناسی از طریق سیر تدریجی در عوالم سه‌گانه (از ماده تا مثال و عقل) در قوس صعود محقق می‌شود. از منظر ارزش‌شناسی، ارزش نهایی این حیات در تحقق مقام خلیفه الهی نهفته است که با ایمان و عمل صالح و با درنظرگیری اصل تاروپودگی در حوزه روش‌شناسی به دست می‌آید. از نگاه معرفت‌شناسی نیز، درک و تحصیل این حیات، مشروط به سیر وجودی نفس و اعتباریات عملی است.

«مفاهیم اعتباری» ترکیبی پرکاربرد در حوزه‌های مختلف علوم انسانی و مطالعات اسلامی است. بااین‌وجود، دشواری یافتن مفهومی که ذاتاً اعتباری باشد از یک‌سو و تحلیل علامه طباطبایی از اعتباریات از سوی دیگر، این باور را تقویت کرده است که آنچه ذاتاً اعتباری است، گزاره است، و مفهوم با تسامح اعتباری نامیده می‌شود. این پژوهش، به روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی، مسئله‌ امکانِ طرح استقلالی مفاهیم اعتباری را مورد بررسی قرار داده است. یافته پژوهش، ارائه طرحی نو است که در آن، مفاهیمی که ذاتاً اعتباری باشند، امکان هستی پیدا می‌کنند. در این راستا، دیدگاه‌های مختلف بر اساس تحلیل استعاره در تفکر اسلامی ارزیابی شده‌ است و در نهایت، با توجه به نقص این دیدگاه‌ها، بر اساس طرحی که از برخی عبارات علامه قابل استنباط است، دیدگاهی ارائه کرده‌ایم مبنی بر اعتباری بودن خودِ مفهوم، در عین صدق حقیقی آن. نتیجه پژوهش آن است که اعتباری، صرفاً وصف گزاره‌ها نیست و دسته‌ای از مفاهیم، حقیقتاً اعتباری‌اند. نمونه‌هایی از این مفاهیم ارائه و تأثیر این رویکرد در عرصه‌های معرفتی نشان داده شده است؛ و در پایان، گستره وسیع مفاهیم اعتباری، کارکرد آن‌ها، روح حاکم بر آن‌ها و نیز کیفیت تعریف آن‌ها روشن شده است.

توحید اساسی‌ترین اصل اعتقادی است که جمیع معارف اسلامی مبتنی بر آن است. موضوع این پژوهش تحلیل تأثیر اصالت و بساطت وجود بر فهم توحید قرانی از دیدگاه علامه طباطبایی است. روش تحقیق: توصیفی –تحلیلی با تکیه‌بر متن است. علامه طباطبایی (1281-1360) مفسری بزرگ و فیلسوفی پیرو حکمت متعالیه است . او معتقد است توحید قران به این معناست که خداوند احدی الذات است و ذات از هر نوع ترکیبی اعم از خارجی ، ذهنی ، تحلیلی، منزه است که با درک عرفی یعنی وحدت عددی خداوند متفاوت است . هدف: این پژوهش این است که با تحلیل متن تفسیر المیزان نشان داده شود که علامه چگونه در تبیین احدیت ذات از اصول حکمت متعالیه بهره برده است .یافته‌های پژوهش: نشان می‌دهد که علامه در تبیین احدیت ذات از مبانی چون اصالت وجود ، بساطت و صرافت حقیقت وجود استفاده فراوان کرده است و استفاده از این اصول را منافی شیوه تفسیری قران به قران نشمرده است . درنتیجه: می‌توان گفت با توجه به‌نظام فکری علامه در اعتماد به عقل در فهم حقایق مطابق با واقع ،در سایه معرفت برهانی می‌توان از معرفت وحیانی دریافت عمیق‌تری داشت .

مسئلۀ معنای زندگی از بنیادی‌ترین پرسش‌های فلسفی و دینی است که همواره ذهن انسان را به خود مشغول داشته است. این پژوهش با رویکردی تحلیلی ـ تطبیقی، معنای زندگی را در اندیشه علامه طباطبایی و توماس آکویناس بررسی می‌کند. از منظر علامه طباطبایی، زندگی در پرتو خداباوری، معرفت، عمل صالح و حرکت در مسیر فطرت الهی معنا می‌یابد و حیات حقیقی، حیاتی است که به کمال روحانی و قرب الهی بینجامد. در مقابل، آکویناس با تلفیق عقل‌گرایی ارسطویی و الهیات مسیحی، معنای زندگی را در تحقق فضایل عقلانی و اخلاقی و نیل به سعادت ابدی در اتحاد با خداوند می‌داند. هر دو متفکر بر غایت‌مندی جهان، جاودانگی نفس و نقش اساسی عقل و ایمان تأکید دارند؛ با این حال، تفاوت‌هایی در مبانی انسان‌شناختی، به‌ویژه در مسئلۀ گناه نخستین و جایگاه انسان در نظام آفرینش، میان آن دو مشاهده می‌شود.

دستیابی به هر هدفی نیازمند شناخت سه چیز است: سیرکننده، مسیر و هدف. رسیدن به نقطه حقیقت هستی نیز از این قاعده مستثنی نیست و سیرکننده یا سالکِ طریق حق باید شناخت جامعی نسبت به خود داشته‌باشد. نظر به اینکه روح، حقیقت وجودی سالکِ سائر است، حرکت در مسیر بندگی بدون معرفتِ روح ممکن نیست. یکی از منابع شناخت روح، مراجعه به قرآن کریم و بررسی دلالی واژه روح در آیات است. این واژه‌ در شکل‌های مختلف «روح دمیده‌شده در عموم بشر»، «روح الایمان»، «روحی که بر انبیاء القا می‌شود» و «روح نازل شده در شب قدر» در قرآن به کار رفته‌است. از آن‌ جایی‌ که روح دمیده‌شده در عموم بشر شناخته‌شده‌تر است، مفسران در معنای انواع دیگر روح دست به تأویل زدند؛ لیکن علامه طباطبایی روح را امری واحد عینی می‌داند که در ظرفیت‌های گوناگون جلوه‌های متعدد می‌یابد. این نوشتار با روش توصیفی-تحلیلی ضمن بررسی معنایی روح منتسب به امر در آیات قرآن کریم وارائه دیدگاه صحیح در این باره، آثار حاصل از این انتساب را نیز توضیح می‌دهد. از جمله دستاوردهای پژوهش حاضر این است که: تأویل روح به معنای حیات‌بخشی و امثال آن صحیح نیست، بلکه روح در آیات گوناگون از وجود عینی ذومراتب برخوردار است؛ بدینصورت که روح مطلق نازل شده در شب قدر بالاترین مرتبه ارواح است و دیگر مراتب روح از آن نشأت می‌گیرند. هم‌چنین از بررسی پیوند روح با امر در آیات قرآن، ویژگی‌های تجرد، ثبات، فعلیت و بساطت برای روح قابل استنباط است.

از مهمترین مباحث فلسفی وکلامی، بحث درباره صفات خداوند است؛ زیرا بی تردید شناخت خداوند، بدون شناخت صفات او غیر ممکن خواهد بود. مسئله اصلی پژوهش حاضر، بررسی این پرسش بنیادین است: چگونه می‌توان علم ازلی خداوند را به امور حادث و جزئی تطبیق داد و کیفیت اراده پروردگار، چگونه است؟ هدف پژوهش، دستیابی به منظومه‌ای تطبیقی از آرای این سه اندیشمند است که بتواند طیفی از راه‌حل‌های ممکن در برابر این مسائل را با تکیه بر روش تحلیلی- توصیفی و بر اساس منابع کتابخانه ای، ترسیم کند. یافته‌های پژوهش: عبده معتقد است صفات الهی از خود ذات فهمیده می‌شوند و چیزی جز تعبیری از کیفیت وجود نیستند. او از ورود به بحث فهم کیفیت علم الهی نهی می‌کند و در مورد اراده الهی نیز معتقد است که تصور اراده‌ی پروردگار، ریشه در نظریه‌ی علم الهی و صدور ممکنات از خداوند دارد. در مقابل علامه و جوادی آملی معتقدند که باید معانی صفات را که بیانگر کمال است به خدا نسبت دهیم. ایشان علم خداوند را از سنخ علوم حضوری می‌دانند و اراده را از صفات فعل دانسته و اراده بنده را در هر فعلی، وابسته به اراده الهی می‌دانند. در نتیجه می‌توان گفت که تفاوت در مبانی معرفت‌شناختی (مانند قبول یا رد علم حضوری) و هستی‌شناختی (مانند عینیت یا عدم عینیت صفات با ذات) در آرای کلامی این سه اندیشمند، منجر به تمایزات اساسی در تبیین صفات علم و اراده الهی شده است.