جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در این مقاله به واکاوی داستان دژ هش‌ربا از منظر روان‌شناسی با تکیه بر نظریه انتخاب می‌پردازیم تا این داستان را از ورای نظریه‎‌های عرفانی ناب بررسی‌کنیم. سه برادری که هریک راهی را برای سلوک خود برمی‌گزینند. پادشاهی که نگران سلامت فرزندان خود است. پادشاه چین که در مواجهه با هر یک از برادران رفتار خاصی را در پیش¬می‌گیرد. شیوه‌های سلوک آنان با توجه به نظریه انتخاب و مؤلفه‌های اصلی آن مسئولیت‌پذیری، واقعیت‌پذیری و انتخاب موضوع این مقاله است. به¬طورکلی تئوری انتخاب توضیح¬می‌دهد که افراد چرا و چگونه رفتارمی‌کنند. تئوری انتخاب معتقد است هرآنچه از ما سرمی‌زند یک رفتار است. و همه رفتارها از درون ما برانگیخته¬می‌شوند و معطوف به هدفی هستند. هدف هر رفتار ارضای یکی از پنج نیاز اساسی ماست: عشق و احساس تعلق، قدرت، تفریح، آزادی، بقا و زنده¬ماندن. در این مقاله شیوه سلوک شاه‌زادگان، از منظر تئوری انتخاب را بررسی¬کردیم و به این نتیجه¬رسیدیم که در برادر بزرگ‌تر، عشق و آزادی، در برادر میانی، قدرت و در برادر کوچک‌تر، عشق برجسته‌تر است. در پادشاهِ پدر مؤلفه بقا غلبه¬دارد و در پادشاه چین مؤلفه قدرت بارز‌تر است. در این داستان دنیای مطلوب و تأثیر آن در حرکت شاه‌زادگان و تغییر نگرش آنان مورد توجه قرارگرفته¬است. عشق به سرزمین پدری جای‌گاه ضعیف‌تری در دنیای مطلوب آنان می‌گیرد و سرزمین، پادشاه و دختر پادشاه چین در دنیای مطلوب آنان برجسته‌تر می‌شود. هر یک از شاهزادگان مسئولیت انتخاب خود را می‌پذیرد و بهای انتخاب خود را می‌پردازد. در این داستان به¬طرز بارزی تفاوت دنیای ادراکی شاهزادگان با پدرشان و با یکدیگر بیان¬شده¬است. مقاله حاضر به روش کتابخانه‌ای با رویکرد تحلیلی- توصیفی انجام¬شده¬است. کلیدواژه‌ها: تئوری انتخاب، ویلیام گلسر، دژ هش‌ربا، مثنوی، قدرت، عشق، آزادی.

عالم خلق با تمام ظواهر فریبندۀ خویش در مقایسه با عالم معنا، مرتبه دانی خلقت محسوب می‌شود. انسان فطرتاً موجودی پاک سرشت است و همین ضمیر پاک و منزه او را به صورت فطری به سوی سرچشمۀ پاکی¬ها و کمال مطلق هدایت¬می¬کند. در طی مراحل سیر و سلوک معنوی به سوی کمال مطلق، ابلیس پرتلبیس با لطایف¬الحیل سعی دارد مانع سیر و سفر روحانی سالک گردد. یکی از موانع این سیر وسلوک، درخواست و اختیار از طرف سالک می¬باشد. سالک باید در برابر معبود خویش به مقام تفویض و تسلیم برسد و هرگونه ادعا و درخواست از طرف سالک، حجاب معرفت محسوب می¬گردد. تا زمانی که آثار خودی در وجود انسان باقی بماند مانع حرکت او به سوی کمال مطلق خواهدبود. درخواست موسی باعث¬گردید در مقام حاملان روندگان، بماند و آنکه کار خود به عنایت رهاکند همچون پیامبر(ص) به مقام محمولان و مجذوبان الهی می¬رسد. این تحقیق بر آن است درخواست¬های سالکان طریقت که موجب بازخواست و مانع از وصال به محبوب می‌گردد را با تأکید به منابع عرفانی- ادبی، از جمله کتاب¬های:کشف المحجوب، مرصادالعباد، مصباح الهدایه و ..... تشریح نماید. کلیدواژه‌ها: سیر و سلوک، موانع، درخواست و بازخواست، کمال مطلق، وصال.

محبوب حقیقی و معشوق آسمانی در عرفان، حق تعالی است که قابل¬وصف نیست اما برای ابراز عاشقی و شیفتگی خود به او، چاره‌ای جز بهره‌گیری از وصف‌های معشوق زمینی نیست. به این ترتیب سیما و اندام محبوب زمینی در ابیات عرفانی نیز راه¬یافته‌اند. تصویر نمادین از صورت و سیرت معشوق، از وجوه مشترک بین عشق زمینی و آسمانی است که با هنرمندی نظامی در منظومه‌های عاشقانه رسمیت¬می‌یابد و با حافظ به کمال می‌رسد. این مقاله با روش تحلیل منطقی و توصیفی و با استناد به منابع اولیه، به این مطلب اذعان¬دارد که سیمای نمادین اندام معشوق واسطۀ ابتکاری برای ترکیب عشق الهی و انسانی بوده¬است و بخش مهمی از این ابتکار را نظامی گنجوی رقم¬زده¬است. نماد کامل معشوق، زن با همۀ ویژگی‌های دلبرانۀ اوست که واسطۀ بین زمین و آسمان می‌شود، در عرفان «زن سوفیایی» نام¬می‌گیرد و رخ و خّد و خال و ابرو هریک نمادی برای شورانگیزی و درک عشق الهی می‌گردند. کلیدواژه‎ها: عرفان اسلامی، نمودهای عشق، اندام معشوق، محبوب زمینی و آسمانی، نمادپردازی.

اساطیر به¬صورت خواسته و ناخواسته نقش مهمی در حفظ ادیان باستان ایفامی¬کنند. هنگامی که بر اثر جریانات تاریخی دین یک ملت عو¬ض¬¬می¬شود در این میان خدایان، قهرمانان ملی و مذهبی و اساطیر باستانی که اصولاً بر مبنای باورها و اعتقادات یک ملت شکل¬گرفته¬اند و در ذهن و فکر و اندیشه مردم ریشه¬ای دیرینه دارند به یکباره حذف¬نمی¬شوند بلکه غالباً در لایه¬های دین جدید دچار همزیستی شده و به حیات خود ادامه¬می¬دهند. بنابراین ممکن است تغییر شکل¬ دهند اما از بین نخواهندرفت. در این گفتار چند مشخصه بارز اساطیر و عرفان ایرانی با مطالعه موردی عدد سه و هفت و تأملی بر داستان ارداویراف¬نامه مورد بحث و بررسی قرارگرفته¬است. سوال اصلی تحقیق عبارت است از اینکه چه رابطه¬ای بین اساطیر و عرفان ایرانی وجوددارد؟ فرضیه مورد بحث عبارت است از اینکه اساطیر ایرانی در طی ادوار مختلف، حوادث گوناگون، ظهور و بروز ادیان مختلف و تهاجمات گوناگون هویت خود را حفظ¬نموده و با عرفان ایرانی دچار همزیستی شده و با تغییرات جزئی به حیات خود ادامه¬داده¬است. بنابر این با رمزگشائی از متون، داستان¬ها و مباحث سیر و سلوک عرفانی می¬توان¬گفت بین این دو رابطه مستقیم وجود دارد. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی به بیان سوال تحقیق و فرضیه متناظر با آن می¬پردازد. ¬کلیدواژه‌ها: ایران باستان، اساطیر، عرفان ایرانی، ارداویراف¬نامه، عدد سه و هفت.

حکیم نزاری قهستانی از جمله شاعران بلندآوازه در قهستان است که در قرن هفتم و هشتم از جایگاه ویژه¬ای برخوردار بوده است. نزاری با توجه ‌به زمینه‌های زندگی شخصی خود و اوضاع نابسامان جامعه خویش، افکار و اندیشه‌های خود را در قالب غزلیات، قصیده و رباعیات در اختیار مخاطبان قرارداده¬است. این مقاله نیز به واکاوی آموزه‌های عرفانی و اعتقادی در آثار حکیم نزاری می¬پردازد و مسائلی چون اخلاص، خداوند، حضرت محمد(ص)، امامت، قیامت و غیره را بررسی-می¬کند. روش پژوهش حاضر از نوع توصیفی - تحلیلی و اسنادی - کتابخانه‌ای است. بدین‌گونه که ابتدا کتب، پایان‌نامه و مقالاتی که در باب زندگی و افکار حکیم نزاری را بررسی و بعد از مطالعه این موارد، فیش‌برداری از نکات و مفاهیم لازم انجام¬شد. در مرحله بعدی به¬صورت خاص آثار مرتبط با آموزه¬های عرفانی و اعتقادی مورد بررسی قرارگرفت. یافته¬های تحقیق حاکی از آن است که نزاری در اشعار خود به مقوله¬های مختلف عرفانی و اعتقادی توجه ویژه¬ای داشته¬است. از جمله یکی از مهم‌ترین مضامین اعتقادی که نزاری از آن در غزلیاتش استفاده¬کرده، اعتقاد به خداوند متعال است. کلیدواژه‌ها: حکیم نزاری، آموزه‌ها، عرفانی، اعتقادی، شیعه¬نگری، قهستان.

عین‌‌القضات یکی از شجاع‌‌ترین عارفانی بود که اندیشه‌‌های عرفانی، کلامی و ... او گویای این روحیة وصف¬¬ناپذیرش است. وی با علاقة وافری که به مفاهیم دیالکتیکی چون: پیامبر و ابلیس، خیر و شر و ... دارد، کفر و ایمان را نیز به¬گونه‌‌ای خاص و بحث¬برانگیز در اندیشه‌‌های ناب عرفانی خود، طرح کرده¬است. پرسش اصلی این مقاله چیستی دیدگاه قاضی دربارة کفر و ایمان است، که انگیزه‌‌ای شد بر بنانهادن این پژوهش به شیوة تحلیلی- توصیفی و کتابخانه‌‌ای. در این مقاله نخست دو واژة کفر و ایمان در لغت، شرع و اصطلاح درج¬شده¬است، سپس دیدگاه دیگر عارفان یا عرفان¬پژوهان در کتب عرفانی قدیم واکاوی¬شده¬است. در پایان نظر عین¬‌‌القضات دربارة این اندیشة به¬ظاهر کفرآمیز، در دو اثر وی: نامه‌‌ها و تمهیدات بررسی¬شده¬است. دستاورد ما در این تحقیق این است که قاضی با تأثر از آرای حلاج در این باب و عقیدة وحدت وجودی خود و به یاری عبارات شطح‌‌گونة بزرگان و با گذر از ایمان مجازی و کشف کفر حقیقی و رسیدن به مقام فنا و مشاهده به اثبات مقام اتحاد کفر و ایمان همت گمارده¬است. واژه¬های¬کلیدی: عین¬القضات، کفر، ایمان، حقیقت، مجاز.

شهریار همواره در اشعار و مصاحبه‌هایش ادعامی‌کند که در مسیر عرفان گام برمی‌دارد، اما عرفانی که در غزلیاتش مجالِ طرح می‌یابد از تجربیات نابی برخوردار نیست. عرفان اصیل شهریار را باید در بعضی اشعار «مکتب شهریار» جست‌وجو نمود. ما در این مقاله به سراغ دو شعر «راز و نیاز» و «هذیان دل» رفته‌ایم. طرز تعبیر و گزارش شاعر از تجربیات عرفانی خویش در این دو شعر کاملاً مدرن است و امضای شهریار را پای خود دارد. تازگی فرم، ساخت ویژه، تخیل قوی، رمانتیسیسم و موارد دیگر باعث آمده که عرفانِ ظهوریافته در این دو شعر کاملاً نو به¬نظر آید. این اشعار در دهه 20 سروده¬شده‌اند؛ شهریار در چهار دهه بعدی حیاتش دیگر نتوانست به چنین تجربیات باطنیِ متعالی در عرفان دست¬یابد و سپس‌تر به¬واقع، خود را با سطح و پوسته عرفان درگیر ساخت. شهریار در دو شعرِ مزبور، دیگر ادعایِ کشف و شهود ندارد، بلکه دریافت‌هایش را به صورت مستقیم، همچون صحنه سینما در مقابل خوانندگان به¬نمایش¬می‌گذارد. ما در این مقاله که به روش کتابخانه‌ای و توصیفی انجام¬شده، به شرح و توضیح دو سبک در شعر عرفانی شهریار پرداخته‌ایم. شهریار در شیوه نخست که عمده اشعار عرفانی‌اش را دربرمی‌گیرد، فاقد خلاقیت است و از سمبولیسم عارفان قدیم یاری¬می‌گیرد اما در «هذیان دل» و «راز و نیاز» و برخی شعرهای دیگر موفق¬می‌شود سبکی منحصربه-فرد را در شعر عرفانی معاصر خلق¬کند. هدف مهم جستار پیشِ¬رو بررسی کیفیتِ ظهور عرفان در دو شعر یادشده¬ است. کلیدواژه‌ها: شهریار، عرفان، هذیان دل، راز و نیاز، رمانتی‌سیسم.

پژوهش حاضر، سیر تطوّر رابطۀ مرید و مراد از روایت‌های ادیان ابراهیمی تا ادبیات معاصر مبتنی بر ژانر عرفانی را مورد بررسی قرارداده‌است. مسئلۀ اصلی این است که براساس چه سازوکاری رابطۀ مرید و مراد از زمان حضرت آدم تاکنون به شیوه‌های مختلف دستخوش تغییر و بازتولیدشده‌است. برپایۀ این، در پژوهش پیش‌رو با شیوۀ تحلیلی- اسنادی به سیر تطوّر رابطۀ مرید و مراد می‌پردازیم که چگونه آن رابطۀ نابِ بی‌واسطه کم‌کم متحوّل¬شده¬است تا هدف از معرّفی و بررسی این تطوّر در ژانر عرفانی تبیین¬شود. بدین منظور ابتدا تعریفی از ژانر عرفانی ارائه¬شد؛ سپس رابطۀ مرید و مراد را در روایت‌های ادیان ابراهیمی و عرفان اسلامی مورد بررسی قراردادیم و بعد از آن به‌صورت اجمالی به چگونگی تحوّل این رابطه در روایت‌های معاصر پرداختیم و در نهایت با نگاه ویژه، رمان رساله دربارۀ نادر فارابی را که نوع جدیدی از عرفان معاصر می‌باشد، واکاوی¬کردیم. یافته‌های این پژوهش نشان¬می‌دهد که در دوران مدرنیته، افکار فلاسفه و اندیشمندانِ مدرن با تفکّرات دینی و عرفانی گره¬می‌خورد و منجر به ظهور گونه‌ای جدید از عرفان می‌شود که در ساختار رابطۀ مرید و مراد نیز تأثیرمی¬گذارد. کلیدواژه‌ها: ژانر عرفانی، رابطۀ مرید و مراد، رساله دربارۀ نادر فارابی.

در نظریة یونگ ناخودآگاه و کهن‌الگوهایی چون خود، آنیما، سایه، اضداد و تولّد دوباره اهمیت ویژه‌ای دارد. رمان‌های تورج زاهدی را که اغلب عرفانی و شبه¬عرفانی هستند می‌توان بر اساس کهن‌الگوهای فعال در نظریۀ یونگ بررسی¬کرد؛ زیرا بیشتر رمان‌های زاهدی روایتی از شهودهای قهرمان داستان از عالم ناخودآگاه است. این پژوهش با روش تحلیلی- توصیفی به تبیین و واکاوی نظریات روانشناسی یونگ در رمان «دعوت به ماورا» تورج زاهدی پرداخته¬است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که شخصیت اصلی این رمان، سیدعلی اکفیانی، در آستانة چهل سالگی به جست‌وجو در ناخودآگاه خویش برای دست‌یابی به کمال انسانی و کسب تفرد دعوت ¬شده¬است، وی به ماهیت سایة درون خود که همان شخصیت منفی ابراهیم سجادی¬تبار است، پی¬می‌برد و او را کنار می‌زند. سیدعلی، مانع رسیدن صهیونیست‌ها به مقصود خود و ازمیا¬ن¬بردن فرماندهان و مسئولین طراز اول کشور می‌شود. کشور و پدر در این داستان نماد خودآگاه جمعی و قومی هستند. کلیدواژه‌ها: تورج زاهدی، یونگ، دعوت به ماورا، روان¬شناسی تحلیلی.

اگرچه اکثر صاحب¬نظران معتقدند که میان انوری و تصوف کوچکترین رابطه¬ای نیست، اما تأثیر عام تصوف در عصر انوری از سویی و بررسی دقیق اشعار وی از دیگرسو نشان¬می¬دهد که وی نه¬تنها درغزلیات خود بلکه در برخی رباعیاتش چهره¬ای عارفانه از خود به نمایش گذاشته¬است، در قطعات نیز که درون¬مایه غالب آن¬ها مدح و هجو و هزل است، این بهره¬گیری از نمادها و نشانه¬های عرفان و تصوف مشهود است. با این که روایی مضامین صوفیانه یا عارفانه دراشعار انوری لزوماً گواه بر گرایش عارفانه و تصدیق مبانی تصوف و عرفان نیست و شعرهای قلندری و صوفیانه¬اش محصول تحولی در زندگی او نبوده اما به یقین نمی¬توان تسلط وی برعلوم دینی وتأثیرپذیری¬اش از اندیشه¬ها و مبانی عرفانی را انکارکرد. با تأمل و تعمق در مضامین قطعات انوری این نتیجه حاصل¬شد که کاربرد اصطلاحات و رموز صوفیانه و اندیشه¬ها و مضامین عرفانی در این بخش از سروده¬های وی کاملاً مشهود است و این امر ما را بر آن داشت تا در پژوهش حاضر قطعات او را از این منظر بنگریم و میزان تأثیرپذیری او را از مسأله فراگیر عرفان و تصوف با دقت بیشتری نشان¬دهیم. کلیدواژه‌ها: عرفان و تصوف، انوری، قطعات.