مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

دراین مقاله به کارکردهای عقل و رابطه آن ها با یکدیگر می پردازیم و با روش توصیفی – تحلیلی درصدد پاسخ به این سوال اصلی هستیم که خواجه چه تعریفی از عقل ارائه می دهد و چه ساحت های کارکردی برای آن قائل است. خواجه سه کارکرد برای عقل قائل است. اول شأن کشفی که کار آن شناخت پدیده های جهان واقع و اوصاف و روابط آن و پیامدهای منطقی و فلسفی ادراک ماهیات است. خواجه درک اکتشافی انسان را در دو مرتبه می داند ، مرتبه اول درک ماهیات جهان خارج است و مرتبه دوم شأن تحلیلی عقل که پس از حصول ماهیات پدید می آید و موجب کشف کلی ترین نظم های حاکم بر ذهن و عالم هستی می شود. شأن دوم عقل ، که کارکرد آن تعیین حسن و قبح افعال و طبقه بندی آن هاست. و کارکرد سوم شأن تدبیری عقل است که همان انجام افعال برای رسیدن به هدف خاصی است که مجری آن همان شوق و اراده است و تحقق فضایل و آرمان ها و پیدایش ابزارهای زندگی نتیجه کارکرد آن است. وی معتقد است بین کارکردهای عقل نوعی پیوستگی وجود دارد ولی عقل نظری بر عقل عملی برتری دارد. زیرا عقل نظری هم به عالم ماوراء نظر دارد و هم فراهم کننده معلومات لازم برای عقل عملی است. بنابراین عقل سه جنبه اکتشاف عالم وجود ، ارزیابی رفتار و ابزارها و عمل برای تغییر خود و جهان را واجد است.

عقل، قوه‌ای از قوای نفس و مرتبه‌ای از وجود انسان است که مایه‌ی کشف مجهولات و گسترش معلومات انسان می‌شود. ادراک در نظر فلاسفه، صورتی است از یک چیز (مُدْرَک) که در عقل یا ذهنِ دریابنده (مُدْرِک) حاصل می‌شود، صورتی که ممکن است مجرد باشد، یا مادی؛ جزئی باشد، یا کلی؛ جوهر باشد یا عرض؛ و حاضر باشد یا غایب. این صورت ممکن است در ذات، یا در یکی از افزارهای ادراک، مانند افزار دیدن، یا شنیدن، حاضر شود و تحقق یابد. دانشمندان و فلاسفه بسیاری، نظرات مختص به خود را پیرامون عقل و ادراک داشته که یکی از آن‌ها، غلامحسین ابراهیمی دینانی است. ماهیت عقل و ادراک و رابطه‌شان با هم از نگاه دینانی، بسیار جالب،گسترده و عمیق است، که در این پژوهش بدان پرداخته شده است. این پژوهش، با عنوان ((بررسی ماهیت و جایگاه عقل در ادراک انسان از دیدگاه غلامحسین ابراهیمی دینانی)) است. این پژوهش که به روش کتابخانه‌ای و با شیوه‌ی توصیفی-تحلیلی انجام شده است؛ شامل تحلیل چهار فصل، پیرامون عقل و ادراک و نظریات غلامحسین ابراهیمی دینانی است و پاسخ به مهم‌ترین ابهامات پیرامون ماهیت عقل و ادراک و رابطه‌شان به‌طور تعمقی از منظر دینانی، از اهداف این پژوهش بوده که بدان پرداخته شده است. از این رو، یافته‌های حاصله مبنی‌ بر این است که مراحل و مراتب تحقق ادراک شامل: احساس، تخیل، توهم و تعقل بوده و عقل به عنوان نور درونی در انسان یابنده‌ی حقایق است که آن بر دو قسم است: عقل‌ عملی،کنترل‌گرِ ‌کنش و رفتار آدمی و عقل ‌نظری، موظف به درک و شناخت واقعیت‌ها و قضاوت درباره‌ی آن‌ها، که مراتب عقل نظری شامل: عقل هیولانی، عقل بالملکه، عقل بالفعل و عقل بالمستفاد است. البته دینانی معتقد است: عقل تقسیم پذیر نیست و واحد است و جایگاه محوری و بنیادینی در ادراک انسان دارد و ادراک را رابطه ای دوسویه میان انسان و واقعیت می‌داند، که در آن، ذهن، فعالانه در شکل‌گیری شناخت، دخیل است، طریق درک حقیقت، راه عقل است و عقل در پشت تمام ادراکات انسان قرار دارد و در واقع، عقل، اساس همه‌ی ادراکات انسان می‌باشد، عقل و ادراک، دو رکن اساسی در فرآیند شناخت هستند، که با هم تعامل دارند و این رابطه میان ادراک و عقل نظری، فرآیند شناخت انسان را تکامل می‌بخشد و او را به سمت فهم حقیقت‌های بزرگ‌تر، هدایت می‌کند.

پژوهش حاضر جایگاه عقل و ادراکات عقلی نزد عارفان را بررسی کرده و در این زمینه، دیدگاه‌های صدرالدین قونوی، یکی از پیشگامان عرفان نظری را تحلیل نموده است. وی ازجمله اندیشمندانی است که تندترین و گسترده‌ترین نقدها را نسبت به ارزش ادراکات عقلی ارائه کرده است. مسئلة اصلی این پژوهش نقد و بررسی استدلال‌های قونوی در نفی اعتبار ادراکات عقلانی است. به همین منظور، هشت استدلال او ارزیابی گردیده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد هیچ‌یک از این استدلال‌ها قادر به اثبات مدعای قونوی مبنی‌بر بی‌اعتباری عقل نظری نیست، بلکه تنها نتیجة حاصل از برخی از این استدلال‌ها، محدودیت عقل انسان در شناخت حقیقت و کنه اشیاست؛ امری که فیلسوفان نیز آن را پذیرفته‌اند.

شناخت عقل ومعرفت کارکردهای آن درحوزه دین شناسی،نقش مهمی در تعمیقباورهایدینی واعتقادات انسان دارد.بطوری که باعدم درک صحیح از این مقوله ونقش های آن، انحرافات وآسیب های فراوانی در فکر واندیشه انسانی ببار می آید.دراین تحقیقبانگاهی به آراءوتفکرات دوفیلسوف بزرگ؛جناب ملاصدرا وامام خمینی ،ابتدا به سراغ تعریف عقل رفته وازماهیتوتقسیمات آن سخن بمیان آمده است. درادامه نسبت عقل ودینوتعارضاتاحتمالی آنها مورد برسی قرار گرفته است وباتوجه به نظرات این دوفیلسوف پاسخهای این تعارضات داده شده است .باتکیه بر آراء این دوحکیم گرانقدر نقش وکارکرد عقل درسه حوزه معارف دینی واخلاقواستنباط احکام مشخص شده است وسپس رابطه عقل وایمان ونوع تاثیر گذاری عقل بر باور قلبی وخضوع روح وجانانسان مورد کنکاش قرار گرفته است .درنهایت به تاثیرات متقابل دین درباروری وشکوفایی عقل وخردانسان ازمنظر آن دودانشمند حکیم پرداخته شده است، ومشخص شده است که به همان اندازه که می توان از عقل دردین شناسی بهره گرفت ، درطرف مقابل می توان از دین نیز در باروری عقل بهره گرفت .