مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

خواب و رؤیا و تعبیر آن از موضوعات پیچیده و جذابی هستند که همواره مورد توجه فلاسفه، عرفا و اندیشمندان اسلامی بوده است. ‌براساس لوح‌های گلی به‌جای‌مانده، تعبیر خواب سابقه‌ای حدود 6000 سال دارد. در اسطوره‌های ایرانی، خواب‌ها و تعبیر آن‌ها بسیار مهم بود، تا جایی که پادشاهان در دربار خود خواب‌گزارانی داشتند که برای تعبیر خواب‌های خوب یا بد خود به از آن‌ها کمک می‌گرفتند. در بیشتر فرهنگ‌ها معبران و مفسرانی هستند که اگر کسی نتواند معنای رؤیاهایش را بفهمد، به تعبیر رؤیای او بپردازند. آن‌ها با کشف ارتباطات پنهان، به فرد کمک می‌کنند تا زندگی روزمره‌اش را بر اساس تجربیاتش در دنیای رؤیاها سامان دهد (Pavel and Jakob, 2022,1). در رؤیا با این که همه چیز واقعی به نظر می‌رسد، قوانین طبیعی (از جمله زمان و مکان و سلسله علی) از کار می‌افتند. در بسیاری از فرهنگ‌ها و منظومه‌های فکری باور بر این است که خواب‌ها پنجره‌ای به دنیایی دیگر می‌گشایند که از رهگذر آن‌ها می‌توان با مردگان سخن گفت، آینده را دید و یا حتی پیام‌های الهی را دریافت کرد. فیلسوفان بسیاری از زمان یونان باستان تا به امروز در خصوص رؤیا بحث کرده‌اند. به نظر افلاطون رؤیاها ممکن است بازتابی از امیال سرکوب‌شده یا جنبه‌های پست نفس باشند. او معتقد بود که نفس انسان دارای سه بخش است: عقل، اراده و شهوت. در حالت بیداری، عقل بر سایر بخش‌ها حکمرانی می‌کند، اما در خواب، زمانی که عقل ضعیف می‌شود، بخش‌های پایین‌تر نفس (به ویژه شهوت) ممکن است آزادانه‌تر عمل کنند و در قالب رؤیا ظاهر شوند)افلاطون،569تا592 (‌. ارسطو رویا را پدیده‌ای طبیعی می‌داند که از تعامل قوه تخیل با باقی‌مانده ادراکات حسی نشئت می‌گیرد. او با تحلیل دقیق مکانیسم‌های جسمی و روانی، نشان می‌دهد که رؤیاها نه کاملاً واقعی هستند و نه کاملاً خیالی، بلکه ترکیبی از تأثیرات گذشته و وضعیت فعلی بدن و روح هستند)ارسطو،1600تا(1613. برخلاف رویکرد‌های فیزیکالیستی و تفاسیر شمنیستی و دینی، عارفان به سبب نقش ویژه‌ای که خواب و رویا در مختصات فکری ایشان ایفاء می‌کنند، نگاه ریزبینانه و ظریفی ارائه کرده‌اند. ابن عربی، شیخ اکبر، رؤیا را محصول فعالیت خیال می‌داند که بر اساس مشاهدات حسی در بیداری شکل می‌گیرد. در نظر او تنها کسانی که از مقام والایی برخوردارند (مانند انبیاء و اولیا) می‌توانند در خواب، حقایقی فراتر از تجربه‌های حسی معمول را درک کنند. همچنین از دیدگاه او حالت خواب به معنای قطع ارتباط با عالم محسوسات است، در حالی که رؤیا در فضایی خاص و موقعیتی معین تجلی می‌یابد (حداد و بیدهندی،:1393 ص61تا63). در سنت صوفیانه سه ویژگی اصلی رؤیاها عبارت‌اند از 1) ارتباطی بودن (ارتباط با عالم غیب): صوفیان باور داشتند که رؤیاها پُل ارتباطی بین انسان و عالم معنوی هستند. خواب می‌تواند مجرای دریافت پیام‌هایی از جانب خدا، فرشتگان، نفس انسان و یا حتی شیطان باشد. رؤیاهای الهی (رؤیای صادقه) راستین و ارزشمندند، اما خواب‌های شیطانی (أحلام) گمراه‌کننده‌اند. 2) کاربردی بودن (راهنمای عملی زندگی): در تصوف، از رؤیاها برای راهنمایی در زندگی و سلوک معنوی استفاده می‌شود. مرشدان صوفی با تفسیر خواب‌های مریدان، به آن‌ها در تصمیم‌گیری‌های مهم (مثل سفر یا ازدواج) کمک می‌کردند. گاهی ایشان با نماز استخاره، پاسخ پرسش‌های خود را از طریق خواب دریافت می‌کردند.3) اثبات‌گر بودن (نشانه‌ای از مقام معنوی): صوفیان معتقد بودند رؤیاها مقام معنوی فرد را نشان می‌دهند. آن‌ها خود را وارثان پیامبران می‌دانستند و خواب‌های صادقه را بخشی از نبوت می‌پنداشتند )ص206تا201 (Felek X Knysh, 2012, صوفیان از رؤیا به عنوان ابزاری برای هدایت بحران‌های اجتماعی استفاده می‌کردند. اما آیا این کاربست‌ها و دعاوی مرتبط با آن توجیه فلسفی هم دارند. مستمسک عرفا برای ادعاهای خود در خصوص کارکرد و نقش خواب و رؤیا چیست؟ ایشان برای چنین برداشت‌هایی چه مبانی نظری ارایه داده‌اند؟ و یا در معاضدت برداشت ایشان چه مبانی را می‌توان از سنت فلسفی دست و پا کرد؟ رجوع به متون ایشان در این زمینه چندان کارساز نیست. با این حال تابعین و مفسران ایشان نکاتی را بیان کرده‌اند. مراجعه به نگرش سنت اسلامی، و گاه سایر سنن، دست‌مایه‌هایی را برای ما فراهم می‌کنند که به نظر جمع و صورت‌بندی آن‌ها نیازمند یک پژوهش است. برای این منظور شایسته است به یکی از خاستگاه‌های معتبر مراجعه کرد، که به نظر طریقه کبرویه، منسوب به، شیخ نجم‌الدین کبری، فضل تقدم را داراست. چنان که پژوهش اولیه ما نشان می‌دهد نظریات شیخ نجم‌الدین به طور کلی و در زمینه رؤیا و تعبیر رؤیا، به طور خاص، بسیار تأثیرگذار بوده است.

اصل تشکیک از مهم‌ترین اصولِ فلسفی در حکمت متعالیهٔ صدرایی است که با آن سؤال از چیستیِ رابطهٔ بین سه پدیدهٔ بیداری، خواب و مرگ پاسخ داده می‌شود. این نوشتار، رابطهٔ مورد بحث را طولی و تشکیکی می‌داند. براین‌اساس، اختلاف این حالت‌ها به اشتراک آن‌ها باز می‌گردد که عبارت است از: شدت و ضعف در معطوف‌شدنِ نیرو‌های انسان به ظاهر یا باطن نفس و عوالم متناسب با آن‌ها. بیداری، حاصل توجه حداکثری قوای نفس به عالم مادی و حواس ظاهری است. با ضعیف‌شدن این توجه و التفاتِ بیشتر نفس به عالم مثال، خواب اتفاق می‌افتد. درنهایت، با قطع ارتباط کامل نفس از جهان مادی، مرگ اصطلاحی فرا می‌رسد. البته در معنایی دیگر، به‌واسطهٔ حرکت جوهری نفس، آنچه اصطلاحاً مرگ خوانده می‌شود، همراه همیشگی انسان و محیط بر سایر حالات اوست. در نگاهی عمیق‌تر و بر مبنای وحدت شخصیهٔ نفس، بیداری و خواب و مرگ از ظهورات نفس است و ضمن حفظ رابطهٔ تشکیکی، با نفس و با یکدیگر عینیت دارند.

چند صفحه مختصر حاضر در واقع بخشی از یک کتاب است و یک فصلی از یک کتاب است که روایات افراد متفاوتی را ذکر می کند که در عالم رویا تاثیرات عجیبی از صلوات را دیده اند را نقل می کند...

مجلد پنجم از "موسوعة أهل البیت الكونیة: خلق الانسان" درباره خلق انسان و مسائل پیرامون آن می باشد. مطالب کتاب در مورد خلق انسان، جنین ، خلقت جنین، نوع جنسیت جنین، در تعیین جنسیت فرزند مرد یا زن بیشتر دخیل است؟ مسئله روح، امراض جسم و... از جمله مطالب مطرح شده در کتاب می باشد.

مجلد ششم از "موسوعة أهل البیت الكونیة: النفس وأحوالها" درباره نفس و مسائل پیرامون آن می باشد. از حقیقت نفس ، احکام ان، امراض نفسانی ، رابطه نفس و جسد گرفته تا مسئله روح ، رابطه قلب و عقل بحث خواب و... از جمله مباحث مطرح شده در کتاب می باشد.

مسئله تجرد يا ماديت نفس، همچنان مسئله چالش‌برانگيزي براي متکلمان و فيلسوفان است. فلاسفه به تجرد، و شماري از متکلمان به ماديت آن معتقدند. اين مقاله با طرح نظريه سه‌ساحتي بودن انسان و بررسي خصوصيات ساحت سوم به‌عنوان بُعد مثالي، درصدد حل اختلاف يادشده است که در‌صورت پذيرش آن، ظواهر متون دينيِ ناظر به ماديت روح، نيازمند تأويل نخواهند بود. انسان غير از «نفس» مجرد و «بدن» مادي، «روحي» دارد که مي‌توان آن را از سنخ حالتي از ماده دانست که امروزه با ويژگي‌هايي مثل ذرات بسيار ريز و باردار و بي‌شکل و درعين‌حال موج سيال بودن، پلاسما ناميده مي‌شود. يکي از شواهد تطبيق «پلاسما» با تجرد برزخي، نظريه حرکت در مجردات است که از سوي برخي فيلسوفان متأخر پذيرفته شده؛ با اين تبيين که اگر عالم مثال علاوه بر بُعد، از قابليت تغيير برخوردار است، نمي‌توان آن را مجرد دانست. در اين مقاله، به‌روش کتابخانه‌اي، نظريه وجود اجسام انرژيک و پلاسما به‌عنوان بدن مثالي مطرح گرديده و از روايات و مشاهدات تجربي فيزيكي و متافيزيكي، به‌عنوان شواهدي براي اثبات آن استفاده شده است.

«شرح المنام»، به زبان عربى نوشته شيخ مفيد، محمد بن محمد بن نُعمان، از چهره‏ هاى درخشان فقها و انديشمندان اسلامى در آغاز قرن پنجم هجرى و درباره مناظره وى با خليفه دوم در عالم رؤيا است. برخى از خواب‏ها صحيح و صادقند و به آنها رؤياى صادقه مى گويند. در برخى روايات آمده كه رؤياى صادقه، جزيى از نبوت است. اگر چه خواب داراى حجيت شرعى نيست، ولى گاهى مضامين عالى آن به حدى مفصل، روشن، متقن و دقيق است كه انسان را قانع و مطمئن مى ‏سازد. اين رؤيايى كه شيخ مفيد ديده نيز از همين قبيل است؛ زيرا شامل بحثى علمى و ارزش‏مند است كه از مقدماتى دقيق و كامل برخوردار مى ‏باشد و درباره عدم دلالت «آيه غار» بر فضيلت خليفه اول مى ‏باشد. شيخ مفيد، تمام راه ‏هاى استدلال به آيه را نقل كرده، سپس به پاسخ آنها مى ‏پردازد. وى، با توانى بالا در استدلال، با جواب ‏هاى نقضى و ايجابى و شواهد قرآنى و حديثى و حتى استشهاد به اشعار براى اثبات معانى لغوى، مناظره ‏اى شگفت ‏انگيز و جالب برگزار نموده كه با قطع نظر از رؤيا بودن آن، استدلال‏ هاى منطقى ‏اش هر عالم انديشمندى را قانع مى ‏سازد.

ازجمله مسائل مطرح‏شده در فلسفه و عرفان اسلامی، مقوله خیال و مثال و برزخ است که در تبیین بسیاری از اعتقادات اسلامی ازجمله اصل معاد و حیات پس از مرگ، و اثبات تجرد روح و غیره نقش اساسی دارد. ابن عربی، ملاصدرا، ابن سینا، فارابی، و شیخ اشراق ازجمله اندیشمندانی هستند که به این مباحث پرداخته‏اند. در اندیشه ابن عربی، خیال، محل جمع اضداد است و امری است که نه موجود است نه معدوم، نه معلوم است نه مجهول؛ او خیال را مضیق‌ترین و موسع‏ترین معلومات می‏داند و معتقد است که انسان با دیده خیال می‏تواند صورت‏های خیالی و محسوس را با هم ادراک کند. وی نظریاتش‌ درباره عما را نیز، با نظریه خیال پیوند مى‌دهد و معتقد است که‌ اگر نیروی‌ خیال‌ نبود عما، پدیدار نمى‌شد. از نظر وی خیال‌ از بردگان‌ نفس‌ ناطقه‌ است‌ و برده‌ در برابر سرور به‌ سبب‌ ملکیت‌، دارای‌ گونه‌ای‌ فرمانروایى‌ است‌، فرمانروایى‌ خیال‌ در این‌ است‌ که‌ نفس‌ را به‌ هر صورتى‌ که‌ خواهد، شکل‌ مى‌دهد. از دیدگاه صدرالمتألهین قدرت قوه خیال گاهى فطرى و گاهى کسبى است و ازجمله عوامل کسبى در رؤیت بى‏واسطه صور نورانى، کم‏خوردن و کم‏آشامیدن، کم‏خوابى، رهاکردن، تن‏آسایى، و رهاشدن از بند نرمى و لطافت است. صدرا براى نفس، قدرت و قوتى قائل است که به واسطه آن، نفس با نیروى خیال، قادر به انشا و ایجاد صورى است که در هیچ‏یک از عالم عقول، اعیان و حتى عالم مثال وجود ندارند.