جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

‫ختم ولايت در عرفان نظري پس از ابن عربي، از مباحث مهم عرفاني است و در حقيقت، پايان سير عارفان است و اساس جميع کمالات در عرفان به حساب ميآيد. تجلي اين صفت در خاتم اوليا، بالاترين مراتب قرب به حق شمرده ميشود. البته کلمات به ظاهر ناسازگار ابن عربي در مورد ولايت مطلقه که مصداق آن حضرت عيسي عليه السلام است، و ولايت مقيده که مصداق آن گاهي اميرالمؤمنين عليه السلام وگاهي امام مهدي? و يا مردي از عرب و گاهي خود ابن عربي است، ايجاد پارهاي از اشکالات و انتقاد از وي شده است. امام خميني نيز خاتم اوليا را بر مبناي انديشه شيعي و عرفاني، حضرت حجت? دانسته و آراي اين دو عارف در نهايت به هم ميرسد. پژوهش حاضر در ضمن پنج فصل، به بررسي خاتم اوليا از ديدگاه امام خميني و ابن عربي پرداخته است. نگارنده در آغاز پس از بيان مفاهيم کليدي، به بيان حقيقت ولايت و خاتميت پرداخته و پس از آن، چيستي خاتميت و نبوت و ارتباط آن با ولايت را بررسي کرده و مباني و شرايط ولايت را از نظر امام خميني و ابن عربي بيان کرده است. وي در ادامه به مبحث اصلي، يعني خاتم اوليا در انديشه ابن عربي و امام خميني پرداخته و اين نتيجه را بيان کرده است که در کلام ابن عربي تنافي وجود ندارد. بالاترين مقام به معصومان عليه السلام اختصاص دارد و اولياي الهي نيز به شئوني از آن دست مييابند. ولايت باطن نبوت به شمار ميآيد و در واقع جنبه الهي نبوت است. کسي که به مقام فناي حق رسيده است، اگر جنبه رسالت داشته باشد، نبي ورسول خواهد بود، و اگر جنبه رسالت نداشته باشد، فقط ولي و نبي خواهد بود. در ديدگاه امام خميني، ولايت عامه در وجود حضرت آدم و عيسي عليه السلام تحقق پيدا کرده است. با اين وجود، امام خميني? معتقد نيست که وجود ايشان با وجود حق يکي شده است. اما ولايت خاصه که بعد از فناي عبد حاصل ميشود، مخصوص مهدي? است.

---

---

---

---

---

مناقب ائمّه­ی اثنی عشریه منسوب به محیی الدین ابن عربی، مناقب و فضائل خاندان نبوی را با زبانی شیرین به تصویر کشیده است؛ این نوشتار فضائل پیامبر اعظم(ص)را بر پایه­ی این اثر مورد توجّه قرار داده است. از این منظر پیامبر اعظم(ص)اصل وجود در عالم امکان، رساترین برهان بر وجود خداوند متعال، غایت الغایات، روح الارواح و رحمت برای عالمیان است. تعابیر بلند دیگری نیز در شأن این یگانه­ی عالم امکان در آن ذکر شده است. در مجموع آنچه در این اثر نفیس آمده است با احادیث و سخنان خاندان پیامبر و اعتقادات شیعی سازگار است؛ رجوع به سخنان اندیشمندان بزرگ و ژرف اندیش در صحّت این ادّعا تردیدی باقی نمی گذارد.

تصوف و عرفان از موضوعاتى است که طیف گسترده ‏اى از افراد برجسته و داراى خصایص ویژه را در طول قرون متمادى و در سرزمین‏ها و فرهنگ‏هاى گوناگون به خود مشغول ساخته و در سراسر حیات فکرى و اجتماعى ایشان اثر گذارده‏ است - و اینان‏ کسانى هستند که از آنها به عنوان عارف و یا صوفى و مانند آن‏ یاد مى‏ شود - افزون بر این اذهان گروهى بس فراوان‏تر را همواره ‏متوجه خودت ساخته‏ است؛ کسانى که اگر چه مستقیما در این ‏میدان وارد نشده، منازل آن را طى نکرده و به اهداف آن نایل‏ نگشته اند، اما همواره در پى شناخت‏ حقیقت آن، پژوهش درباره ‏صحت و سقم مبانى و اصول و طریقه و روش پیشنهادى آن‏ براى سیر و سلوک و نیل به سعادت حقیقى بوده‏ اند. در این مقاله با توجه به معارف قرآن کریم و آراء بزرگان به تبیین: ویژگی های مکاتب عرفانی، موضوع تصوف و تفاوت عرفان و تصوف مبادرت شده است.

‫در اين پژوهش با رويکردي تطبيقي ميزان اعتبار و ارزش مکاشفات و کشف و شهود عرفاني و ميزان معرفت بخشي در مقام استدلال و برهان از ديدگاه امام خميني، محيي‌الدّين ابن‌عربي و صدرالمتألّهين شيرازي تجزيه و تحليل عرفاني و فلسفي شده و نقش مکاشفات در رفع حجاب و تجلّي حق و حقيقت و اَسماء و صفات الهي فراتر از عقل و معرفت عقلاني، از منظر عارفان کندوکاو مي‌شود. اين پايان‌نامه در سه فصل سامان يافته است. در فصل اوّل ابتدا نويسنده به تبيين معناي قيمت (ارزش) و موارد استعمال آن در علم اخلاق و عرفان نظري پرداخته و وحدت بين حق و خير، حق و جمال و جمال و خير را وارسيده و سپس ابعاد و اقسام معرفت، مانندِ معرفت حسّي، عقلي، قلبي و ارزش و معيار هر يک را شرح داده است. آن‌گاه با تعريف کشف و مکاشفه، تفاوت کشف و الهام، حدس و وحي، مکاشفه عرفاني، ديدگاه عالمان غرب در باره وحي، اقسام کشف و مراتب آن، مفهوم کشف الهي و شيطاني و مراتب کشف الهي را تبيين کرده است. در فصل دوم ديدگاه‌هاي ابن‌عربي، ملّاصدرا و امام خميني را در زمينه اقسام علم و معرفت به ويژه معرفت کشفي و شهودي مطرح کرده و علوم کشفي و ميزان اعتبار و ارزش معرفت‌زايي معرفت کشفي که با آن بتوان خود حقيقت را مشاهده نمود، کندوکاو مي‌کند. نظام تجلّي و ظهور در عرفان ابن‌عربي، اقسام مکاشفه به حسب طبيعت شيء و حقيقت مورد مکاشفه، اقسام تجلّي و خاطره ذهني از منظر ابن‌عربي، نسبت بين نَفْس با بدن، سايه با صاحب سايه، جسد با روح از منظر ابن‌عربي، معرّفي علوم داراي ارزش معرفتي نزدِ ابن‌عربي از مباحث مهمّ اين فصل محسوب مي‌شود. در ادامه اين فصل نويسنده به اقسام علم و معرفت و نيز حدود عقل بشري و کشف حقيقت علمي و عقلي از منظر ملاصدرا پرداخته و با بيان ديدگاه‌هاي وي درباره مکاشفات عرفاني و روش اهل کشف، اقسام و مراتب کشف صوري و معنوي و علومي که داراي ارزش معرفتي والايي هستند، مانند علوم لدّني و ربّاني و علوم يقين‌آور را وصف کرده است. قسمت پاياني نوشتار، ديدگاه‌هاي امام خميني در باره انواع علم اعمّ از علم قشري و ظاهري، علم باطني و محدوده عقل انساني و نيز علوم کشفي، درجات و مراتب کشف، تميزدادن بين القائات شيطاني با کشف ربّاني، علوم ذوقي و علوم رسمي و ميزان اعتبار مکاشفات عرفاني را در برمي‌گيرد، که ديدگاه‌هاي آنان در زمينه علم و معرفت شهودي با يکديگر مقايسه گرديده است.

يكی از مباحث مهم در عرفان عملی و مقامات‌ العارفين توبه است. توبه گرچه در نظر مفسران، علمای علم‌ اخلاق، متكلمان و محدثان از جايگاهی بلند و ارزشی والا برخوردار است اما عارفان و صوفيان توجه‌ای خاص و عنايتی ويژه به آن مبذول داشته‌اند. سيری اجمالی در آثار مشايخ بزرگ به وضوح نشانگر اين معنی است. از آثار ارزشمند آنان چنين بدست می آيد كه تقريبا همه اينها توبه را از مهمترين مقام‌های سالك راه حق می دانسته‌اند. در این مقاله برای تبیین این موضوع، مباحث ذیل مورد بررسی قرار گرفته است: معنای سلوک و مقام، تعداد و ترتیب مقامات، توبه اولین مقام و منزل، مفهوم توبه.