مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

چکیده ماشینی : در این کتاب، عمر فراهت شیوه جدیدی از درک کار متکلمان کلاسیک اسلامی و نظریه پردازان حقوقی را ارائه می دهد که معتقد بودند وحی الهی برای شناخت هنجارها و ارزش های اعمال انسان لازم است. فرحات از طریق بازسازی مباحث کلاسیک اشعری- معتزلی درباره ماهیت و دلالت های کلام الهی، استدلال می کند که دلبستگی اشعری به وحی موضعی صرفاً سنت گرایانه نبود. بلکه یک تعهد عقلانی فلسفی بود که از بحث‌های معرفت‌شناسی و الهیات پدید آمد. او همچنین استدلال می‌کند که خاص بودن این مدل ویژگی‌های متمایز آن را برای دانشمندان معاصری که از نوعی نظریه فرمان الهی دفاع می‌کنند مفید می‌سازد. بنابراین، جلد فرحات، قرائتی جدید از مسئله عقل و وحی در اسلام است و زمینه جدیدی را در الهیات، حقوق و اخلاق اسلامی گشوده است.

سیره‌ی عقلاء به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای اصولی در مذاهب فقهی، از یک سو بر اساس کارکردهای کهن خود در فقه مورد بررسی قرار می‌گیرد و از سوی دیگر به دلیل اتکاء به عرفی پویا و منش عمومی عقلای زمانه، با مقتضیات زمانی و مکانی موضوعات فقهی در ارتباط است و از این جهت مورد بررسی های روزآمد اصولی قرار می‌گیرد. در این پژوهش تلاش شده کاربرد اصولی و استنادهای فقهی دانشمندان مذاهب اسلامی به سیره‌ی عقلاء مورد بررسی قرار گرفته و از رهگذر میزان اهمیت و گستره کاربرد آن، به جایگاه این مفهوم به عنوان یک ابزار در فرایند استنباط فقهای امامیه، شافعیه و حنفیه دست یابد. این تحقیق با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای، با روش توصیفی به استقبال بررسی متون اصولی و فقهی رفته و سعی می‌کند این مطلب را اثبات کند که دانشمندان متقدم علم اصول امامیه در مقایسه با اصولیون دو قرن اخیر امامی مذهب، کمتر از اصطلاح «سیره عقلاء» در استنادات خود بهره می‌برند و این نشانگر ترقی جایگاه سیره عقلاء در اصول فقه امامی و استنادات فقهی است. علمای اهل سنت در دو مذهب شافعی و حنفی نیز در کتب خود اگرچه از اصطلاحات جایگزینی همچون عرف و عادت برای یادکرد از سیره عقلاء استفاده می کنند اما به دلیل وابستگی غیرمتعارف ادله‌ای همچون قیاس، استحسان و اجماع به سیره عقلاء، طبیعتاً جایگاه ممتازی برای آن به وجود خواهد آمد. به هر روی، این پژوهش بر این نتیجه استوار است که علی‌رغم اعتبار، اهمیت و نقش‌آفرینی سیره عقلاء در فقه مذاهب، این مورد در شمار منابع به حساب نیامده و غالباً نقش اعتباربخشی به دیگر ادله و در برخی مسائل (عمدتاً مستحدثه)، خود به عنوان دلیل یک حکم مورد استفاده قرار گرفته شده است.

ظرفیت آموزه‌های اسلام برای بارور نمودن اندوخته‌های عقل امری تردید ناپذیر است. بعد از دوران رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله اجتهاد به عنوان یکی از روش‌های راه یابی به تعالیم اسلام رسمیت یافت. در قرن دوم بحث و جنجال پیرامون عقل اجتهادی و دایرۀ حجیت آن، بین فریقین اوج گرفت. بعد از ورود شیعیان به دوران غیبت معصومان، این بحث در اهل تسنن تثبیت شد و اختلاف به بدنۀ عالمان شیعی تسری پیدا کرد. در این نوشتار درصددیم ابتدا خواستگاه بروز و ظهور این بحث را واکاوی کنیم و بعد از تصویرسازی اجمالی از سرنوشت عقل اجتهادی در بین اهل سنت، اتهامات وارد بر گرایش اعتزال و فربگی دلیل عقلی در مدرسۀ بغداد را بررسی کنیم. ادعاء اینست که تفسیر نادرست سخنان بزرگانی نظیر شیخ مفید و سید مرتضی در این اتهام نقش بسزائی دارد و عقل اجتهادی هرگز در اندیشه آنان به عنوان منبع دین مطرح نبوده است.

با توجه به اهمیت بنای عقلا در استنباط احکام شرعی به‌ویژه در مسائل نو، بررسی آثار فقها در استفاده از بنای عقلا به استفاده بهتر از آن کمک می‌کند. بررسی آثار فقهی سید حسن بجنوردی و امام خمینی به‌عنوان فقیهانی مؤثر در تکامل فقه در اثبات این مسئله درخور و شایسته است. بدین منظور بررسی متون فقهی استدلالی و اصولی ایشان بر اساس روش تحلیل محتوا انجام‌شده و بیاناتشان موردبررسی قرارگرفته است. نتیجه تحقیق نشان می‌دهد هر دو فقیه از بنای عقلا استفاده‌های زیـادی کرده‌اند. ضمن اینکه به حجیت آن بدون نیاز به امضای شارع و تنها با در نظر گرفتن و عنایت به عدم منع و ردع توسط شارع معتقدند و به‌طور خاص و مستقل از بنای عقلا در استناد به قواعد فقهی معتبر و مهم در استنباط احکام شرعی استفاده نموده‌اند و با توجه به تأثیر زمان و مکان در مسائل فقهی، بایستی از منبع مهم و کاربردی بنای عقلا در تطبیق فقه با اوضاع و شرایط امروزی در جهت عقلانیت و حل مسائل و مشکلات امروزی بهره برد.

سیره عقلاء کاربرد گسترده‌ای در فقه، قواعدفقه و اصول‌فقه داشته و نقش آن در استنباط احکام امری بدیهی است. اگر بنای عقلاء حجیت نداشته باشد، روابط انسانها و نظم زندگی آنها مختل میشود. حال بحث در این است که فقیه محترم نویسنده این جمله، چگونه این سیره عقلاء را (آنهم از آغاز تمدن بشری)کشف کرده است. امروزه محققان برای کشف نظرات و شیوه عمل گروه‌های خاصی از انسان‌ها، پس از تعیین جامعه و نمونه آماری، از روش‌های نوین نظرسنجی مانند مشاهده علمی، مصاحبه و پرسشنامه (و تحلیل‌های آماری) استفاده می‌کنند. با توجه به وحدت ملاک، برای کشف نظر، روش و سیره عقلاء نیز باید چنین شود. در این پژوهش به کیفیت کشف سیره عقلاء از سوی علمای معظم قدیم و معاصر پرداخته شده و بدین منظور کتب علمای قدیم از حیث چگونگی کشف سیره عقلاء بررسی شده و از برخی از علمای معاصر سوالاتی در این باره پرسیده شده و نتیجه آن در تحقیق ارائه شده است که علمای بزرگوار در کشف سیره عقلاء از روش‌های نوین تحقیق مانند نظرسنجی، پرسشنامه و مصاحبه استفاده نکردند و اصولا با جامعه آماری، نمونه آماری و نظرسنجی از آحاد جامعه خردمندان، سروکار نداشته‌اند.

فقها در میان عقلا هستند و باید این آمادگی را داشته باشند که سخنشان مورد ارزیابی آنان قرار گیرد. فتواهای فقها را با این ارزیابی عقلایی می‌‌توان سه قسم کرد: فتواهای منطبق با رویکرد عقلایی عصر قدیم و جدید، فتواهای منطبق با رویکرد عقلایی قدیم، و فتواهای منطبق با رویکرد عقلایی جدید. بیش از نود فتوا و بیست قاعده فقهی با رویکرد عقلایی همه اعصار منطبق است. فتواهایی که بیشتر با رویکرد عقلایی عصر قدیم یا جدید منطبق است در حوزه حقوق کودک، زن، کافر، مالی و معنوی و فتواهای موافق با احتیاط یا تسهیل و در حوزه هنر،‌ دادرسی، نهی از منکر، مجازات ها و دیه قتل خطایی یافت می شود و با هم قابل مقایسه است. با توجه به نمونه‌هایی از این فتواها و تفاوت آن‌ها، به روش توصیفی-تحلیلی می‌‌توان گفت: فتواهای منطبق با رویکرد عقلایی زمانه با اطمینان بیشتر منطبق با مقصود شارع است؛ زیرا دست‌کم بعضی از منابع فتواهای غیر‌عبادی، متناسب با مقتضیات عصر شارع و مقید به رواج عرفی است و با تغییر آن اقتضاها، فتواهای منطبق با رویکرد عقلایی عصر قدیم نیز تغییر می‌کند. به ‌علاوه، توجه به نقش عقلا در فهم ظواهر الفاظ چه بسا موجب شود بعضی از الفاظ شارع در معنایی که بعضی از فقها فهمیده‌اند و منطبق با همان رویکرد است ظهور نداشته باشد و مجمل شود، که تفسیرش را باید به اهل بیت واگذار کرد.

چکیده شهرت حِکمی صدرالمتألهین شیرازی معمولاً شأن فقهیش را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. مجموعۀ آثار حِکمی، تفسیری، حدیثی و اخلاقی وی نمایشگر چهرۀ فقهی ایشان است. او به معانی لغوی، روایی و اصطلاحی فقه و موضوع این علم و مفاهیم اساسی رایج در این علم، از قبیل طاعت و معصیت و احکام پنج‌گانۀ فقهی التفات کامل دارد و جایگاه این علم در میان علوم و نسبت آن با گزاره‌های اعتقادی و اخلاقی در دین و نیز وجه اشتراک و تفاوت شریعت با طریقت و حقیقت را با رویکرد خاص خود تبیین می‌کند. هم از ضرورت پایبندی همگان به گزاره‌های فقهی سخن گفته است و هم به تبیین ضرورت گزاره‌های فقهی در دین می‌پردازد و در مسیر تبیین عقلانیت‌پذیری گزاره‌های فقهی، علاوه بر اینکه این گزاره‌ها را خردستیز نمی‌داند، وضع آنها را مقتضای مصالح و مفاسدی نفس‌الأمری می‌داند و از ناتوانی عقل بشر از درک آنها در مقام اثبات سخن می‌گوید. تکاپوی عقل در این زمینه معمولاً به خطا می‌انجامد؛ زیرا یا مصالح جزیی را بر مصالح عمومی در متعلقات احکام ترجیح می‌دهد یا مصالح دنیوی را بر مصالح حقیقی رجحان می‌بخشد. اعتماد به این گزاره‌ها روح تعبد انسانی را تقویت می‌کند. هر چند به این جهت می‌توان از فراخردی این گزاره‌ها سخن گفت؛ ارائۀ دلیل عقلی محکمی برای اعتماد به آن گزاره‌ها دشوار نیست؛ چون دستکم گزاره‌های قطعی الصدور فقهی فراخرد از منبعی صادر شده‌اند که عقل بر عصمتش گواهی می‌دهد و اطمینان به صدق این گزاره‌ها، عقلانیت‌پذیری آنها را به‌دنبال دارد.