مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

بنیادی‌ترین اصل و مهم‌ترین مسأله در عرفان و تصوف اسلامی، موضوع ولایت و شناخت ولی است. مرور اقوال متعدد و بیانات پرشمار اهل تصوف درباره نظریه ولایت، بر اهمیت این موضوع دلالت دارد. اهمیت پرداختن به شخصیت «ولی» و مسأله ولایت تا حدی است که آشنایی دقیق با عرفان و تصوف اسلامی، قبل از آشنایی با این موضوع، امکان‌پذیر نیست. در این اثر تلاش شده تا به شیوه‌ای نظام‌مند به معرفی شخصیت ولی و تبیین نقش و جایگاه اولیاءالله در تصوف و عرفان اسلامی پرداخته شود. در این کتاب همچنین به سیر تاریخی نظریه ولایت و حاشیه‌های فراوانی که در طول تاریخ پیرامون این محور شکل گرفته، اشاره شده است.

کتاب حاضر مشتمل بر مجموعه مقالاتی از پیران آذربایجان دربارة تاریخ تصوف آذربایجان است. از این رو در گام نخست از کتاب سخنان تنی چند از مشایخ معتبر قرن سوم تا پنجم هـ آذربایجان همچون: «ابراهیم جونیانی»، «ابوبکر حسین بن علی بن یزدانیار ارموی» و... مطرح شده است. سپس گزارشی تحلیلی از تحقیقات و سوانح زندگی پیران دورة اوج و شکوفایی تصوف آذربایجان ارائه شده که از لحاظ زمانی فاصلة قرن ششم هـ. تا اواسط قرن هشتم هـ . را در برمی‌گیرد. در پایان نیز به دوران رکود و افول تصوف آذربایجان و واپسین چهره‌های شاخص آن پرداخته شده است. این دوره از اواخر قرن هشتم هـ تا اوایل دورة صفویه را شامل می‌شود و به همین جهت گزارش‌های ارائه شده نیز با ذکر یکی از شخصیت‌های معتبر تصوف حوزة تبریز یعنی «خواجه محمد کُجُجانی» ـ که معاصر با سلطنت شاه اسماعیل اول بوده است ـ به پایان می‌رسد.

کتاب حاضر متکفل سيري تحليلي در ميراث صوفيه و استخراج نکات بديع خودشناسانه و معرفت‌شناسانه‌اي است که در هر زمان و مکاني مي‌تواند به کار مصلحان و انديشمندان بيايد. در کنار اين رويکرد، از نقد علمي اين آموزه‌ها فروگذار نشده است. درون‌مايه کتاب در چهار گفتار، فهرست شده است: گفتار نخست به سرچشمه‌هاي عرفان اسلامي مي‌پردازد و اين‌که اين سرچشمه‌ها تا چه اندازه درون ديني و تا چه حد برون ديني بوده است. گفتار دوم ناظر به تقسيم‌بندي نسبتاً جديد و بديعي از مشارب مختلف صوفيه در يازده دسته و بيان ديدگاه‌هاي کلي و نقاط قوت و ضعف هر دسته است. گفتار سوم، سيري تحليلي در تاريخ بزرگان اهل تصوف است. در گفتار چهارم در باب نيک و بد کارنامه اهل تصوف به جمع‌بندي مختصري پرداخته شده است.

تصوف نه از حیث عقیدتی و فلسفی و نه از حیث برخوردهای اجتماعی در طول حیات خویش از روش‌ واحدی تبعیت نکرده است، به خصوص بعد از این که به زهد فارسی و فلسفه‌ی هندی و سلیقه‌های فرقه‌ای به غیر از آن‌چه بود تبدیل شد. تردیدی نیست چنین سرنوشت و وضعیتی مانع شناخت حقیقت تصوف یا هر پدیده و موضوعی می‌شود که مورد تحقیق قرار گرفته است. جوینده‌‌ای که شناسایی ماهیت تصوف را دنبال می‌کند، نمی‌تواند نتیجه‌گیری نماید که تصوف پدیده‌ای زرتشتی، یهودی یا مسیحی است و مهم‌تر آن‌جاست که این مسلک را با نگاه اسلامی مورد شناسایی قرار می‌دهد و دراین حال با موضوعاتی برخورد می‌کند که در این آیین مقدس جایگاهی ندارد. کتاب حاضر پژوهشی در خصوص چگونگی به وجود آمدن تصوف و تحولات ایجاد شده در آن دوره‌های مختلف است. برخی از مباحث کتاب بدین‌قرار است: شیوه‌های تهییج و کشش به سوی تصوف؛ تصوف در ارتباط با علاقه‌ی نظری و عملی انسان؛ قصور دوستداران تصوف در تصوف‌شناسی؛ روش سرچشمه‌‌یابی تصوف؛ راه‌های تاثیرپذیری تصوف؛ نشانه‌های غیراسلامی در تصوف؛ و تصوف در ارتباط با اسلام.

در این مجموعه، پاره‌ای یادداشت‌های مولف گردآمده که پیش از این برای تدریس تاریخ تصوف در دوره دکتری ادبیات آن را تهیه کرده است .برخی مباحث آن عبارت‌اند از: تاثیر تعلیمات بودایی در فرهنگ پیش از اسلام ایران، دین مانی در اروپا، تعلیمات یهود و نصاری و یونانیان در تصوف ایران، جنبه‌های خاص تصوف ایران و پیشوایان معروف تصوف، عرفان و فتوت و مباحثی از این دست .بخش پایانی به نمایه نام‌ها، نسبت‌ها و نظایر آن اختصاص دارد.

عرفان و تصوّف، علم اشاره‏شناسی است و عارفان هر حرکت و حادثه‏ای را اشاره و پیامی از معبود، تلقی می‏کنند که زبان را توانایی تبیین و تقدیر آن نمی‏باشد. در این میان شعر با تکیه بر عنصر خیال، ابزاری است که می‏تواند پاره‏ای از مکنونات درونی و تجربه‏های عرفانی اهل دل را به زیبایی، به تصویر بکشد. وجود این ظرفیت در بیان شعری خود زمینه‏ای برای بیان مقاصد کشفی صوفیانه به زبانی شاعرانه بوده است. در این نوشتار ده فصلی به صورت مجمل به معرفی تاریخ و بررسی سیر اندیشه عارفان و صوفیان مسلمان و به بیان امهات مسائل صوفیانه، از سده‏های آغازین اسلام تا قرن سیزدهم پرداخته می‏شود.