جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این کتاب مجموعه‌ای از پژوهش‌ها و مقالات درباره شخصیت، اندیشه و فعالیت‌های فکری و فرهنگی شهید مرتضی مطهری است که در ارتباط با همایش بین‌المللی برگزارشده در دمشق گردآوری شده است. اثر می‌کوشد ابعاد گوناگون اندیشه مطهری و نقش او در تبیین و دفاع از اندیشه اسلامی را بررسی کند. موضوعاتی مانند شخصیت علمی و فکری مطهری، فعالیت‌های او در حوزه و دانشگاه، ارتباط او با نسل جوان، دیدگاه‌های قرآنی و فلسفی و اجتماعی او و نقش وی در احیای تفکر اسلامی در این مجموعه مورد توجه قرار گرفته است. در منابع بعدی نیز به این کتاب به‌عنوان یکی از منابع مربوط به زندگی و اندیشه مطهری استناد شده و حتی مطالبی از آن درباره حضور مطهری در تهران و توجه او به مسائل نسل جوان نقل شده است.

ضرورت پرداختن به بحث تربیت قرآنی بر کسی پوشیده نیست، اما به پژوهش‌های جامع، نوپردازانه و اصیل در منابع دینی نیاز است. هدف پژوهش، بررسی مقایسه‌ای آراء شهید مطهری و قطب درباره‌ تربیت قرآنی است. سوال اصلی پژوهش این است که وجوه اشتراک و افتراق دیدگاه‌های شهید مطهری و قطب در زمینه‌ تربیت قرآنی چیست؟ روش پژوهش کیفی، از نوع توصیفی- تحلیلی- استنباطی می‌باشد که پس از مطالعه‌ اسنادی (کتابخانه‌ای)، بر اساس روش تطبیقی و مقایسه‏ای تلاش شده است تا وجوه اشتراک و افتراق آراء این دو اندیشمند در حوزه‌های مختلف تربیت قرآنی استخراج شود. نتایج پژوهش نشان داد؛ که در بحث انسان‌شناسی، هر دو معتقد به ابعاد وجود انسان (جسمی، عقلی، روحی) و پرورش آن‌ها می‌باشند و برای پرورش آن برنامه دارند، اما مطهری انسان کامل را پیامبر (ص) و امامان (ع) می‌داند که هیچ کس به پای آن‌ها نمی‌رسد، در حالی که قطب معتقد است؛ بعد از پیامبر (ص) می‌توان با تربیت ابعاد سه‌گانه‌ انسان طبق قرآن و سنت، جایگاه او را خیلی بالا برد. در مجموع؛ هر دو متفکر تقریباً نگاهی نزدیک به‌هم دارند که بیشتر برگرفته از قرآن و سنت می‌باشد، اما شهید مطهری از فلسفه و سایر منابع نیز استفاده می‌کند، بنابراین دیدگاه وی گسترده‌تر و جامع‌تر از دیدگاه قطب است.

این پژوهش با هدف بررسی دوگانه اصالت فرد و اصالت جامعه با رویکرد تربیتی در اندیشه شهید مطهری به انجام رسیده است. بدین منظور کلیه منابع و مراجع موجود در ارتباط با آراء تربیتی ایشان مورد بررسی توصیفی قرار گرفته و داده‌های حاصل طبقه‌بندی و تحلیل شده است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که به‌طور کلی شهید مطهری منحصراً قائل به اصالت فرد و یا اصالت جامعه نبوده و ضمن اثبات اصالت فرد در عین اصالت جامعه و اصالت جامعه در عین اصالت فرد، جامعه را حقیقتی معرفی می‌کنند که‏ از ترکیب افراد پدید می‌آید؛ به‌نحوی که افراد نیز هویت مستقل خودشان را حفظ کرده و با سرمایه الهى فطرت، به ساختن امت می‌پردازند؛ در نتیجه شکل‌گیری جامعه در گرو حرکت تدریجی افراد و پیوند خوردن روحی آنان با یکدیگر خواهد بود. شکل‌گیری هویت و تربیت افراد و جامعه انسانی در قالب یک مدار است که در آن، ابتدا انسان با فطرتی الهی خلق می‌شود و به تدریج با تأثیر از عوامل طبیعی و اجتماعی بیرونی، روح و شخصیت او ساخته می‌شود. در ادامه نیز شخصیت‌های مشترک و روح جمعی انسانی به نوبه خود در شکل‌گیری شخصیت افراد مؤثر خواهد بود و مجدداً اتحاد روحی این افراد با یکدیگر فرهنگ و جامعه جدیدی را رقم می‌زند یا همان فرهنگ و جامعه قبلی را مستحکم‌تر خواهد ساخت.

انسان موجودی با ابعاد و ساحت‌های گوناگون است؛ دارای نفس و بدن و برخوردار از بینش‌ها، گرایش‌ها و توانایی‌های مختلف. از آنجا که تعلیم و تربیت فرآیندی برای ایجاد، شکوفایی، تصحیح، تقویت، تعدیل و هدایت این بینش‌ها، گرایش‌ها، استعدادها و توانایی‌ها در ابعاد مختلف وجود انسان (نفس و بدن) به منظور رسیدن به کمال مطلوب است، با تمام این ابعاد و ساحت‌ها سروکار دارد. بنابراین، یکی از موضوعاتی که در تعلیم و تربیت باید مشخص شود، حوزه‌های گوناگونی است که تعلیم و تربیت با آنها مرتبط است؛ یعنی تعیین اینکه چه موضوعاتی و کدام استعدادها و قابلیت‌ها باید شکوفا، اصلاح، تعدیل، تقویت و یا هدایت شوند. پژوهش حاضر با هدف بررسی ساحت‌های تربیتی از دیدگاه شهید مطهری(ره) و علامه جعفری(ره) صورت گرفته است. این پژوهش به روش تحلیلی–اسنادی انجام شده است. به منظور گردآوری داده‌های لازم برای دستیابی به اهداف پژوهش، متون مرتبط با موضوع، از طریق فیش‌برداری جمع‌آوری و با روش کیفی تحلیل شده‌اند. با بررسی دیدگاه‌های تربیتی شهید مطهری(ره)، می‌توان ساحت‌های زیر را برای تربیت برشمرد: جسمانی، عقلانی، اراده، قلب، عبادی، علمی، غریزی، اخلاقی، ذوقی و هنری، اجتماعی، فنی و صنعتی و همچنین ساحت خلاقیت و نوآوری. بررسی آثار علامه جعفری(ره) نیز نشان می‌دهد که مهم‌ترین ساحت‌های تربیتی از دیدگاه ایشان عبارت‌انداز: ساحت شهودی، ساحت علمی و شناختی، ساحت عقلانی و فلسفی، ساحت اخلاقی، ساحت حکمی و ساحت دینی.

یکی از مسائل بحث انگیز در میان اندیشمندان فلسفه حق، رابطه حق و تکلیف است؛ بدین معنا که آیا ارتباط حق و تکلیف، ارتباطی اتفاقی و در نتیجه قابل زوال است یا آنکه میان حق و تکلیف، تلازم برقرار است؟ و در صورت تلازم، آیا تلازم آنها مفهومی است یا مصداقی و خارجی؟ همچنین، آیا هر حقی، مستلزم تکلیف است یا تنها برخی حق ها مستلزم تکلیف اند؟ در میان اندیشمندانی که به این چالش ذهنی پرداخته اند، «هوفلد» به عنوان یکی از چهره‌های برجسته و مرجع در جهان غرب و «شهید مطهری» به عنوان یکی از چهره‌های برجسته در جهان اسلام، دو اندیشمندی هستند که به صورت جدی و دقیق به تبیین این مسئله و بررسی آن پرداختند. مقاله حاضر با روش تحلیلی ـ توصیفی در صدد تبیین، مقایسه و بررسی تطبیقی دیدگاه هوفلد و شهید مطهری درباره مسئله «تلازم حق و تکلیف» است و در نهایت به این نتیجه می رسد که این دو اندیشمند هرچند در اصول مسئله تلازم حق و تکلیف با یکدیگر اشتراکاتی دارند، در تبیین مسئله و مصادیق آن اختلافات مهم دارند.

کتاب «الحیاة الخالدة أو الحیاة الأُخری» معرب شده کتاب «زندگی جاوید یا حیات اخروی» اثر «مرتضی مطهری» می باشد که توسط محمدعلی آذرشب به عربی ترجمه شده است. این کتاب در مورد زندگی پس از مرگ از دیدگاه دین اسلام است. «معاد» از ارکان جهان‌بینی اسلامی بوده و نویسنده در این کتاب، به تفصیل به این موضوع پرداخته است. «ماهیت مرگ» یکی از مهم‌ترین فصول مطرح‌شده در این کتاب است.

تفکرِ عبادی مفهومی برآمده از نص روایات است که مشتمل بر دو واژه تفکر و عبادت است. تفکر به عنوان شاخصه اختصاصی انسان و مهم‌ترین عمل ادراکی، در آیات و روایات بسیار مورد توجه بوده و به آن سفارش شده است. عبادت نیز در قرآن به عنوان هدف خلقت ذکر شده است. در روایات متعدد، تفکر به عنوان برترین عبادات و حتی عبادت مخلَصین مشهور است. اینکه منظور از تفکر عبادی چیست مسأله‌ای است که شارحانِ روایات نسبت به آن بی تفاوت نبوده و تفاسیر متنوعی ارائه داده‌اند اما نظرات در این زمینه پراکندگی فراوانی دارد. تکثر نظرات با اینکه در 4 حوزه ناظر به موضوع، فاعل، نتیجه و فرآیند تفکر قابل جمع است، اما در نهایت جلوه‌ای شفاف از ماهیت تفکر عبادی ارائه نمی دهند. سؤال مشخصی که این مقاله در پی پاسخ به آن بوده این است که فارغ از توصیفات بیان شده در عبارات شارحان، در حوزه کاربرد، تفکر عبادی در چه قالب و کیفیتی قابلیت تحقق دارد؟ در پاسخ به این سؤال است که هستی شناسی این مفهوم در تنظیم برنامه های عبادی موضوعیت ویژه پیدا می‌کند. در تمام این تفاسیر، تفکر به عنوان خروجی قوه عقل نظری محسوب شده و از این منظر به آن پرداخته اند. در آثار شهید مطهری در کنار اشاره به برخی از نظرات پیش گفته، با عنایت به اهمیت و جایگاه عقل عملی در استخراج راه حل در حوادث و مسائل مبتلابه، به صورت دقیق تفکر عبادی توضیح داده شده است. در این مقاله که به روش توصیفی تحلیلی و به شیوه اسنادی نگاشته شده، ناظر به نظریه اعتباریات علامه طباطبایی، تفکر عبادی در قالب مسأله «اجتهاد» به عنوان سرّ خاتمیت و عبادتی مختص دین اسلام توضیح داده شده است. آنچه انتخاب شهید مطهری را ویژه و قابل توجه می‌کند نظر خاص شهید مطهری درباره عقل عملی به عنوان قوه مفکره درک کننده کلیات از منظر تدبیر بدن است که در این زمینه در عین بهره گیری از ظرفیت نظریه اعتباریات علامه طباطبایی، با تفسیر ویژه‌ای از آن، کارکرد این نظریه را توسعه داده‌اند.

مرتضی مطهری، متفکری برجسته بود که کنار علوم اسلامی به پژوهش در زمینهٔ فلسفهٔ غربی نیز پرداخت و کوشید تا با مقایسهٔ آنها شبهات دینی را پاسخ گوید و یکی از وظایف خود را که دفاع عقلانی از آموزه‌های اسلامی بود به انجام برساند. او بدین منظور مکاتب فلسفی مغرب زمین را تا آنجا که به زبان فارسی ترجمه شده بودند مطالعه و نقد کرد. یکی از این مکاتب اگزیستانسیالیسم بود که فرد شاخص آن پیش از انقلاب اسلامی ژان پل سارتر، فیلسوف مشهور فرانسوی، بود. سارتر فیلسوفی ملحد بود و فلسفهٔ خود را بر این مبنا پایه‌گذاری کرده بود. مطهری در جایگاه متفکری متدین، رویکردی انتقادی به فلسفهٔ سارتر دارد و در موارد بسیار آرای او را رد کرده است. در این مقاله این آرا در هشت عنوان دسته‌بندی شده و زیر هر عنوان، ابتدا نظر سارتر سپس نقد مطهری و در پایان، ارزیابی نگارنده آورده شده است. در بخش اول مقاله (که در شمارهٔ پیشین مجله به چاپ رسید) پس از مقدمه، چهار عنوان «رد ماهیت ثابت انسان»، «تقدم وجود بر ماهیت در انسان»، «آزادی» و «ناسازگاری خدا و آزادی انسان» بررسی شد. در بخش دوم به چهار عنوان «پوچ‌انگاری»، «نسبی بودن اخلاق»، «مسئولیت» و «انسان‌دوستی» پرداخته می‌شود و سپس زیر عنوان «نتیجه‌گیری» به ریشهٔ اختلاف نظر میان این دو متفکر، اشاره خواهد شد.

هدف: پدیدۀ مقاومت در برابر ظلم، همواره یکی از موضوعات بنیادین در حوزه‌های فلسفی، اجتماعی و الهیاتی بوده است. این مقاله با رویکردی انسان‌شناختی، به بررسی مبانی الهیاتی مقاومت در اندیشۀ شهید مرتضی مطهری پرداخت. پرسش اصلی آن است که چگونه شهید مطهری با تکیه بر مبانی انسان‌شناسی اسلامی، مشروعیت و ضرورت مقاومت را تبیین می‌کند و چه تمایزی میان دیدگاه او و رویکردهای صرفاً سیاسی یا مادی‌گرایانه وجود دارد. روش: این پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی و مطالعۀ استنادی- تحلیلی، به تحلیل مفاهیم کلیدی در آثار شهید مطهری پرداخته است. یافته‌ها: یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که ایشان با تأکید بر فطرت الهی، کرامت ذاتی انسان، اختیار و مسئولیت‌پذیری و هدفمندی خلقت، چارچوبی الهیاتی و انسان‌محور برای مقاومت ارائه می‌دهد. در این منظومه، مقاومت نه یک واکنش صرف به ستم، بلکه تجلّی هویت الهی و کمال‌جوی انسان در مسیر تحقق عدالت و مقابله با ظلم تلقی می‌شود. نتیجه‌گیری: این رویکرد، امکان تمایزگذاری میان مقاومت اصیل و اقدامات خشونت‌طلبانه‌ یا افراطیِ نامشروع را فراهم کرده و می‌تواند پاسخگوی چالشهای معاصر جهان اسلام باشد. مقاله در پایان، بر اهمیت بازخوانی بنیادهای معرفتی و انسان‌شناختی مقاومت تأکید کرده و پیشنهادهایی برای پژوهشهای آتی ارائه می‌دهد.