جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر با هدف بازسازی نظام‌مند و تحلیل ‌انتقادی تعریف معجزه در اندیشۀ علامه طباطبائی براساس کتاب «اعجاز ازنظر عقل و قرآن»، به‌عنوان منبعی دست‌اول، صورت ‌گرفته است. تحلیل پیشینۀ پژوهش، اتکای غالب مطالعات بر منابع ثانویه و فقدان رویکرد تحلیلی منسجم در بازنمایی منطق درونی اندیشۀ علامه طباطبائی را آشکار می‌سازد؛ امری که ضرورت مراجعه به این منبع دست‌اول را نشان می‌دهد. مسئلۀ اصلی، ارزیابی جامعیت و مانعیت این تعریف با تمرکز بر دو مؤلفۀ «خرق‌عادت» و «تحدی» است که ازطریق روش تحلیل‌ محتوای مضمونی در این کتاب پیگیری می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که علامه ‌طباطبائی خرق‌عادت را نه در تعارض با اصل علّیت، بلکه در چارچوب ارادۀ الهی به‌عنوان علت مطلق که بر علل مادی سیطره دارد، تبیین می‌کند. بااین‌حال، این تبیین فاقد معیارهای تجربی برای تمایز معجزه از پدیده‌های طبیعی ناشناخته است. مؤلفۀ تحدی نیز به‌عنوان شرط ضروری و وجه تمایز معجزه معرفی می‌شود، اما این اشتراط، جامعیت تعریف را با خارج ساختن پاره‌ای معجزات از شمول آن، مخدوش می‌سازد و به‌دلیل فقدان معیار داوری عینی، به گزاره‌ای ابطال‌ناپذیر با کارکرد ایمانی بدل می‌شود. در مجموع، گرچه رویکرد علامه ‌طباطبائی ازمنظر الهیاتی دارای انسجام درونی است، اما تعریف ارائه ‌شده ازنظر علمی فاقد جامعیت و مانعیتِ روش‌شناختیِ لازم است. پژوهش در نهایت پیشنهاد می‌کند که برای برون‌رفت از این چالش، تلقی از تحدی باید از سطح یک هماوردیِ زبانیِ صرف، به یک تقابل معرفتی میان علم نامتناهی خالق و توان محدود مخلوق، ارتقاء و توسعۀ مفهومی یابد.

مسئله اصلی این پژوهش بررسی چیستی و امکان «مسئولیت اخلاقی»، براساس تأثیر عوامل طبیعی و جبر اجتماع از دیدگاه علامه طباطبایی است. دیدگاه علامه طباطبایی را در خصوص چیستی مسئولیت اخلاقی می¬توان چنین بازسازی نمود: پاسخگویی و تعهد در انجام وظایف که به فرد الزام و تکلیف درونی و بیرونی شده است. و این پاسخگویی آزادانه و از روی آگاهی و در حد توانایی¬های فرد است به نحوی که به غایت مطلوب نزدیک شود و عدم این پاسخگویی، سبب نکوهش است. علامه طباطبایی، با نظریه «اعتباریات عملی»، معتقد است تمایلات طبیعت انسان، سبب ایجاد گرایش و اندیشه برای اراده فعل است که علامه به آن «اندیشه¬های اعتباری» می¬گوید. اندیشه¬های اعتباری، علاوه بر اینکه برآمده از اندیشه¬های حقیقی است، از اعتباریات ساخته شده، بنابراین جامعه و فرهنگ و... تأثیر فراوانی در صدور فعل دارد. علامه طباطبایی، عوامل درونی (نظیر فطرت و شاکله) و بیرونی (اجتماعی) دیگری را نیز، دخیل در افعال اخلاقی انسان می¬داند. علامه تأثیر این عوامل طبیعی و اجتماعی را به حد اقتضا می¬داند و نه تا حدی که سبب جبر گردد. براین اساس علامه طباطبایی را یک اندیشمند سازگارگرا می¬دانیم که به سازگاری بین تأثیر عوامل طبیعی و عوامل اجتماعی با مسئولیت اخلاقی انسان حکم مثبت داده است.

عرفان اسلامی همواره بر اهمیت معرفت نفس یا خودشناسی به‌عنوان راهی برای شناخت خداوند و رسیدن به فنای فی‌الله تأکید کرده است. در این مقاله که با رویکردی توصیفی‌ـ‌تحلیلی و تطبیقی نگاشته شده است، دیدگاه دو متفکر برجسته یعنی محیی‌الدین ابن عربی و علامه سید محمدحسین طباطبایی درباره جایگاه معرفت نفس در تحقق فنای عرفانی تبیین شده است. ابتدا با استناد به منابع اصلی نظیر فصوص الحکم و الفتوحات المکیة ابن عربی و نیز تفسیر المیزان و رسالۀ ولایة علامه طباطبایی، اهمیت خودشناسی در سیر و سلوک و حدیث نبوی «من عرف نفسه فقد عرف ربه» بررسی شده است. سپس نقش معرفت نفس در نظام فکری ابن عربی (با تأکید بر مبانی هستی‌شناختی او مانند وحدت وجود و مفهوم انسان کامل) و در نظام فکری علامه طباطبایی (با تأکید بر مبانی فلسفی او همچون علم حضوری و شهود فقر وجودی انسان) به‌صورت جداگانه تحلیل گردیده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر دو متفکر، معرفت نفس را کلید وصول به حقیقت توحیدی و شرط اساسی فنای سالک در حق می‌دانند؛ با این تفاوت که ابن عربی به یگانگی وجود و عدم استقلال نفس از حق تعالی تصریح نموده و هر گونه وجود انگاشتن برای سالک را نوعی شرک می‌شمارد، در حالی که علامه طباطبایی بر حضوری بودن شناخت نفس و ملازمت آن با خداشناسی تأکید کرده و فنای عارف را به معنای رهایی از تعلّقات و اوصاف محدودکننده نفس در سایۀ توحید و ولایت الهی تفسیر می‌کند. در نهایت، ضمن مقایسۀ تطبیقی اشتراکات و افتراقات این دو دیدگاه، به کاربردهای تربیتی و فلسفی موضوع پرداخته شده و نشان داده می‌شود که آموزه معرفت نفس و فنای فی‌الله می‌تواند در معنویت معاصر الهام‌بخش باشد.

رساله ای برای ابعاد پیچیده انسانی برخی نفس را چونان حقیقت خارجی مانند سایر حقایق نگریستند و با علم حصولی و از بیرون به کنکاش پیرامون نفس و قوای آن پرداختند و برخی دیگر آن را آیتی درونی دیدند و با حضور در متن معلوم، زوایای آن را به نظاره نشستند. رساله شریف النبوات و المنامات از استاد عظیم الشأن علامه سیدمحمدحسین طباطبایی(ره) ذیل عنوان کلی «رسائل معرفتی علامه طباطبایی» تعریف می شود. این رساله‌ها حدود ده عنوان از آثار مرحوم علامه طباطبایی(ره) را در کنار یکدیگر قرار داده‌اند و یک منظومه‌ای منسجم را شکل می‌دهند که تصویری روشن از منطق معرفتی و سلوکی این بزرگوار و سلسله جلیله اساتید مکتب مرحوم ملاحسینقلی همدانی(ره) ارائه می‌دهد. در کتاب النبوات والمنامات از مجموعه رسائل معرفتی علامه سید محمد حسین طباطبائی مسائلی مربوط انسان و معرفت در او و معرفت توحید و درک حضور حق به واسطه اتحاد با ولایت مطرح شده است. این کتاب با مقدمه ای از استاد محمدتقی فیاض بخش برای درک بهتر خوانندگان نسبت به سرفصل ها و سیر مطالب رساله به چاپ رسیده است. در بخشی از این کتاب می خوانیم:" انسانی که در همه مراتب، عالم به حق و مذعن به آن است، سعید کامل است . و انسان عالم به حق که به آن اذعان ندارد، شقی کامل است. انسانی که به حق علم ندارد و یا اگر علم دارد، به سبب امری غیراختیاری به آن اذعان ندارد و یا در بعضی مراتب به حق، علم و اذعان دارد ولی در برخی دیگر از مراتب به خاطر کوتاهی، علم یا اذعان ندارد، [ چنین فردی] در آن اموری که نمی داند و یا انکار کرده [ انکاری که بر اساس اذعان نداشتن غیراختیاری می باشد] نه شقی است و نه سعید."

رساله ای برای ابعاد پیچیده انسانی برخی نفس را چونان حقیقت خارجی مانند سایر حقایق نگریستند و با علم حصولی و از بیرون به کنکاش پیرامون نفس و قوای آن پرداختند و برخی دیگر آن را آیتی درونی دیدند و با حضور در متن معلوم، زوایای آن را به نظاره نشستند. رساله شریف النبوات و المنامات از استاد عظیم الشأن علامه سیدمحمدحسین طباطبایی(ره) ذیل عنوان کلی «رسائل معرفتی علامه طباطبایی» تعریف می شود. این رساله‌ها حدود ده عنوان از آثار مرحوم علامه طباطبایی(ره) را در کنار یکدیگر قرار داده‌اند و یک منظومه‌ای منسجم را شکل می‌دهند که تصویری روشن از منطق معرفتی و سلوکی این بزرگوار و سلسله جلیله اساتید مکتب مرحوم ملاحسینقلی همدانی(ره) ارائه می‌دهد. در کتاب النبوات والمنامات از مجموعه رسائل معرفتی علامه سید محمد حسین طباطبائی مسائلی مربوط انسان و معرفت در او و معرفت توحید و درک حضور حق به واسطه اتحاد با ولایت مطرح شده است. این کتاب با مقدمه ای از استاد محمدتقی فیاض بخش برای درک بهتر خوانندگان نسبت به سرفصل ها و سیر مطالب رساله به چاپ رسیده است. در بخشی از این کتاب می خوانیم:" انسانی که در همه مراتب، عالم به حق و مذعن به آن است، سعید کامل است . و انسان عالم به حق که به آن اذعان ندارد، شقی کامل است. انسانی که به حق علم ندارد و یا اگر علم دارد، به سبب امری غیراختیاری به آن اذعان ندارد و یا در بعضی مراتب به حق، علم و اذعان دارد ولی در برخی دیگر از مراتب به خاطر کوتاهی، علم یا اذعان ندارد، [ چنین فردی] در آن اموری که نمی داند و یا انکار کرده [ انکاری که بر اساس اذعان نداشتن غیراختیاری می باشد] نه شقی است و نه سعید."

با ظهور مدرنیته، بحران‌های محیط‌زیستی محصول تصرفات انسان در عرصه طبیعت، به اوج خود رسیده‌اند. شماری از اندیشمندان، نگرش انسان معاصر به جهان هستی را یکی از عوامل بنیادین این بحران‌ها دانسته‌اند.گروهی با انتساب این نگرش مخرب به آموزه‌های دینی، به‌ویژه ادیان توحیدی و اسلام، مبانی دینی را عامل شکل‌گیری بحرانهای زیست محیطی می دانند. این در حالی است که نگرش سیستمی به هستی ـ که از لوازم بنیادین و پیامدهای راهبردی اعتقاد به آموزه «نظام احسن» دین اسلام است ـ ظرفیت آن را دارد که با اصلاح و بازسازی نگاه انسان به عالم، در حل بحران‌های زیست‌محیطی مورد توجه قرارگیرد. این پژوهش با اتخاذ روش توصیفی ـ تحلیلی، به واکاوی نگرش سیستمی به هستی به‌مثابه یکی از امتدادات اعتقاد به نظام احسن پرداخته و تلاش کرده است تأثیر این نگرش را نه‌تنها در حل و مهار بحران‌های محیط‌زیستی، بلکه در رفع اتهامات بر اسلام با تأکید بر آراء قرآنی و فلسفی علامه طباطبایی ارزیابی نماید. بر مبنای یافته‌های این تحقیق و مطابق دیدگاه‌های قرآنی و حکمی علامه طباطبایی، عالم هستی با تمامی مراتب و موجوداتش همانند سیستمی هماهنگ و پویا عمل می‌کند که اجزای آن در تعامل و هم‌سویی کامل، هدف مشخصی را دنبال می‌نمایند. نگرش به عالم در این چهارچوب، نتایج ارزشمندی در نحوه تعامل انسان با محیط‌زیست به همراه دارد؛ نتایجی که می‌توانند نقشی مؤثر در پیشگیری، کاهش و رفع بحران‌های زیست‌محیطی ایفا کنند. افزون بر این، چنین نگرشی پاسخی منطقی و مستدل به اتهامات بی‌پایه‌ای است که آموزه‌های اسلامی را منشأ آسیب‌های زیست‌محیطی تلقی می‌کنند.

رابطۀ نفس با صور علمیه و تحلیل آن در حکمت اسلامی سابقه‌ای دیرینه دارد. این پژوهش درصدد بررسی نقش نفس در رابطه با صور علمیه در حکمت اسلامی، با تمرکز بر دیدگاه صدرالمتألهین و علامه طباطبایی است. روش این مقاله تحلیلی - مقایسه‌ای با استفاده از متون اصلی و تفاسیر فلسفی است. صدرالمتألهین با احداث مبانی‌ای چون حرکت جوهری نفس، اصالت وجود و تجرد صور علمیه توانست اثبات کند نفس نسبت به صور جزئیه یعنی صورت‌های حسی و خیالی، مصدر است و این نفس است که صورت‌های جزئیه را ایجاد می‌کند و در صور عقلیه نقش نفس، مظهریت است. ملاصدرا با مصدر دانستن نفس در صورت‌های جزئیه، بسیاری از اشکالات باب وجود ذهنی را پاسخ می‌دهد و راه‌حل‌های فلسفی خود را مبتنی بر آن ارائه می‌کند. همچنین در این مقاله نشان داده‌ایم که فلاسفۀ متعددی از اندیشمندان متأخر از صدرالمتألهین در این مسئله تابع صدرالمتألهین بوده‌اند، اما علامه طباطبایی با توجه به تحلیل خاص خود دربارۀ ماهیت علم حصولی و با توجه به استحالۀ اتحاد قوه و فعل، نقش نفس را در تمام صور مظهریت دانسته است.