جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

نوشتة حاضر پیرامون دو محور «حکمت» و «جمال» و نسبت آن دو با یکدیگر در قرآن فراهم آمده است. حضور مکرّر در قرآن دو واژة مذکور، جایگاه آنها را تصدیق می کند و همین تکرار و تأکید از وجوه مختلف و طیّ آیات عدیده، بررسی هر یک از این دو واژه را ضروری می کند. امّا علی رغم اهتمام قرآن پژوهان، آنچه مغفول مانده، نسبت بین این دو واژه است که در این مقام با تأمّل و تدبّر عمیق تر در قرآن به این معجزة عمیق قرآنی دست یابیم. در منظومة فکری قرآن، حکمت و جمال نه تنها دو سیّارة دور افتاده از هم نیستند، بلکه به طور وثیقی به یکدیگر مربوط و وابسته اند. هنر قرآن در این است که در ساختار خلل ناپذیر خود معنایی شگرف و معجزه آسایی عرضه می دارد که در بسیاری اوقات، از نگاه سطحی دور می ماند و هنرمند کسی است که به کشف چنان روابط پنهان و ناملموسی نائل آید. از این رو، برای دستیابی به چنین هدفی با مراجعه به قاموس ها، معنای لغوی هر یک را به دست آوردیم و آنگاه بر بنیاد تفاسیر معتبر، بهترین معنا را مشخّص کردیم و در نهایت، از نسبت شگرف بین آن دو که در کلام وحی به خوبی یادآوری شده، پرده برداشتیم.

حکمت الهی یکی از اهدافی است که اندیشه بشری باید به دنبال آن باشد؛ دسترسی، درک، پیشرفت، کاربرد و پیاده سازی، در همه جنبه های زندگی، جایی که فلاسفه الهی به دقت وتفصیل از حکمت مراقبت کردند. زیرا از جمله ثمرات آن شادی جاودانه انسان ورهایی او از عذاب دائمی است وحکمتی که می خواهیم در فضیلت ورتبه آن بحث کنیم حکمت نظری وعملی است وتأثیر هر یک از آنها در رسیدن به کمال مناسب اوست. اما در مورد حکمت نظری: هدف آن تکمیل روح تنها با دانستن است، وبه موارد زیر تقسیم می شود: ۱- الهیات: اینها به موارد زیر تقسیم می شوند: الف- الهیات به کلی ترین معنا: وآن مفاد کلی وجود می باشد. ب- الهیات به خاص ترین معنا: این است که در آن وظیفه الهی را در ذات، عمل وصفت جستجو می شود. این کمال علمی است که انسان - بالقوه را - به انسان بالفعل تبدیل نماید. ٢- ریاضی ‌۳- فیزیک. در مورد حکمت عملی، هدف آن این است که بدانی چه باید کرد وسپس به آن عمل بکنی. به دو دسته تقسیم می شود: اخلاق، خانه داری وسیاست شهری. وهر دوی این دو حکمت، انسان را از نظر کسب، تکمیل می کند وما ارتباط تنگاتنگی بین آنها، به ویژه در عملی، یافته ایم. از آنجا که تأثیر آن بر انسان، دستیابی به فضایل اخلاقی است، که وظیفه آنها حذف موانع برای دستیابی به دانش نظری است. فضیلت ومرتبه حکمت الهی، سالک وخواهنده آن را بصیرت بخش می سازد؛ لازم بود که آن را تعریف کنیم، وهدف وفایده آن را توضیح دهیم. از آنجا که موضوع حکمت الهی است، وجود لازمه وجود در ذات، که خداوند متعال است. واین که همه موجودات به او وابسته هستند، وبنابراین در شرافت وفضیلت از او پست ترند، و از آنجا که هیچ شرافتمندانه یا بهتر از وجود لازمه خود وجود ندارد، بنابراین هر چیزی که مربوط به او باشد، باید عزت وفضیلت خود را از وی به دست آورد.بنابراین، این علم در مقابل همه علوم دیگر به عزت وبرتری خود می رسد.بنابراین، نتیجه می گیریم که دستیابی به شریف ترین دانش شرافتمندتر است - بخصوص - اگر بگوییم: با اتحاد عالم ومعلوم، در سطح اپیستمولوژی (معرفت شناسی)، کسی که آن را بدست می آورد به یک موجود الهی تبدیل می شود؛ به دلیل اتحاد او با معلوم الهی. در سطح انتولوژی (وجودی) ، همه باید به اصل برگردند، از طریق یک ذهن آموخته وبهره‌مند شده، در سرریز فراوان اول یک رسانه باشد ، این با قوانین حکمت شرافتمند ثابت می شود: ماندگاری سرریز فراوان الهی وهرگز وقفه شدن آن. واین ماندگاری سرریز نیاز به گیرنده دارد. وباید غیرقابل پیش بینی باشد (واین روح انسان است) واین سرریز اگر فقط به عناصر برسد، که کمالات آن محدود است، مانند اجسام بی جان وجانوران، که حالت انتظار دارند، بالاترین به پایین تر است، وپایین ترین بالاتر نمی رود، اگرچه خدا ذهنها، اشیاء بی جان وجانوران را خلق کرده است، ودر همان حد متوقف کرد، دیگر سرریز فراوان وجود ندارد، وآنگاه عنایت الهی متوقف می شود، اما نیاز به یک وجودی دارد، که سرریز فراوان را فراهم کند، که حالت انتظار نداشته باشد، تا در حالت سرازیر بماند وآن سرریز‌ فراوان را بگیرد، واین روح انسان است، که به ماده نزول کرده وسپس به ذهن باز می گردد وغیره... پس تا این که انسان بالقوه را تبدیل به انسان بالفعل شود ، باید حکمت الهی را بدست آورد. این مطالعه تحت عنوان زیل قرار گرفت: "تبیین فضیلت حکمت الهی وتأثیر آن بر کمال انسان».

عبدالجبار معتزلی در استدلال‌‌های کلامی خود در موارد متعددی، صفت حکمت الهی را به‌کار برده است. وی به منظور اثبات ممکن نبودن خلف وعده و وعید از جانب خداوند متعال نیز به صفت حکمت استناد کرده است. او معتقد است که خُلف وعده و وعید از سوی خداوند متعال نمی‌‌تواند صورت گیرد؛ چراکه از منظر عقل، کاری غیرحکیمانه شمرده می‌‌شود. در این مقاله نحوة استفاده او از این صفت الهی بررسی شده است. با توجه به اینکه علم بشر نسبت به ملاکات افعال الهی بسیار ناقص و محدود است و انسان‌‌ها نمی‌‌توانند صرفاً با عقل خود، حکمت‌‌ها و اسرار نهفته در افعال الهی را کشف کنند، این مسئله مطرح است که آیا بشر اساساً بدون بیان خود شارع و به صورت پیشینی، توانایی تشخیص اینکه چه فعلی برای خداوند متعال حکیمانه و چه فعلی غیرحکیمانه است را دارد، یا به دلیل این محدودیت ادراکی ، امکان استفاده از حکمت الهی در استدلال های اخلاقی وجود ندارد.

خلود اهل نار و عذاب ابدی یکی از بحث‌های مهم و پیچیده‌ای است که عالمان دیانت را به خود مشغول داشته است و هریک به‌مقتضای اصول و مبانی فکری خویش روش متفاوتی برای حل این مسئله و سوالات مطرح دراین‌باره در پیش گرفته اند، ازجمله اینکه چگونه عذاب ابدی و خلود همیشگی در آتش با رحمت و عدالت خداوند سازگار است و اینکه چگونه ممکن است گناه محدود، عذابی نامحدود داشته باشد، این تفاوت رأی را در نظرات ابن قیم اشعری و علامه طباطبایی فیلسوف و مفسر شیعی به‌خوبی می‌توان مشاهده کرد. ابن قیم جوزی از جمله متکلمینی است که قائل به خلود در عذاب نیست و به‌طور وسیع و روشمند به مسئله خلود اهل نار پرداخته است وی در بخشی از سخنان خود، آراء قائلین به خلود را بیان نموده است و در بخشی دیگر، آن‌ها را نفی و نقد می‌کند. وی با بیان ادله فراوان عقلی و نقلی، عدم خلود و جاودانگی در آتش را اثبات می‌نماید. علامه طباطبایی در تفسیر آیاتی که مربوط به خلود اهل نار است، بر اصل خلود پافشاری داشته و سعادت و شقاوت، خیر و شر در آدمیان را به ظهور حالات و ملکات نفسانی که در دنیا کسب کرده‌اند نسبت می‌دهد و معتقد است که اگر کفر و شرک در نفس رسوخ کند، باعث عذاب دائمی می‌شود. اما بر این نکته نیز تأکید می‌نماید که خلود در نار، به کافران اختصاص دارد. ‌وی در رابطه با خلود اهل نار به این نکته تاکید دارد که قرآن کریم بر خلود و جاودانگی در آتش نص صریح دارد و معتقد است نمی‌توان همه احکام شرع و خصوصیات معاد را با مقدمات کلی عقل اثبات کرد، چرا‌که دست عقل به آن خصوصیات و جزئیات نمی‏رسد، و تنها راه اثبات آن، تصدیق به نبوت پیامبر صادق است. ابن قیم جوزی و علامه طباطبایی هریک با توجه به مشرب و مبانی فکری که داشته‌اند، در تبیین مسئله خلود در عذاب دلایلی اقامه کرده‌اند که به لحاظ روشی و محتوایی و تفسیری متفاوت‌اند.

از جمله صفات خداوند در قرآن، حکمت است که در آخر تعدادی از آیات قرآن، خداوند متعال به وصف حکیم، توصیف گردیده است؛ شناخت این صفت و کاربستهای آن در قرآن به انسان معرفت و شناخت عمیق‌تری نسبت به خداوند متعال می‌دهد. تأکید مکرر قرآن در انتهای آیات متعدد بر حکیم بودن خداوند متعال، از پیام مهمی به بندگان حکایت دارد و آن پیام این است که توجه به این صفت الهی آثار ارزشمندی برای انسان در ساحت اخلاق، رفتار و سبک زندگی خواهد داشت؛ آنچه بیشتر به این مهم کمک می‌کند، بررسی کاربست‌های اعتقادی حکمت خداوند متعال در قرآن است. اعتقاد انسان به یک واقعیت مانند حکیم بودن حق تعالی دارای امتداد و به تعبیری کارکردهای اعتقادی است که اعتقاد اولی همچون زیربنایی برای بینش‌های منبعث از آن اعتقادات اساسی و اصلی است. بر اساس دیدگاه علامه طباطبایی& حکمت خداوند در قرآن به معنای اتقان صنع است و در سه ساحت خداشناسی، راهنماشناسی و معادشناسی دارای کاربست اعتقادی است؛ در ساحت خداشناسی کاربستهای اعتقادی این صفت در اثبات توحید، ربوبیت تکوینی، ربوبیت تشریعی، عدالت خداوند، توبه‌پذیری حق تعالی قابل مشاهده است و در ساحت راهنماشناسی کاربستهای اعتقادی این صفت اثبات ضرورت وجود انبیاء و عصمت ایشان است؛ همچنین در ساحت معادشناسی کاربستهای اعتقادی قابل مشاهده از حکمت خداوند در قرآن، اثبات امکان و ضرورت معاد و حسابرسی روز قیامت می‌باشد. نتایج مذکور با روش تحقیق به شکل کتابخانه‌ای بدست آمد که با توجه به این نتایج، تبیینی صحیح از معنای صفت حکمت خداوند قابل ارائه است.