جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مرگ پیچیده‌ترین و اساسی‌ترین مفهوم در نزد برگمان و محور بنیادین و دغدغه‌ اصلي آثارش بود، اما بايدگفت برگمان نيز مانند برسون انسان و دردها و رنج¬های وي را در معرض ديد قرارمی‌دهد، او به‌نوعی مسيح انسان‌هاست. در این پژوهش نگارنده درصدد است تا به بررسی مفهوم مرگ در سینمای وی بپردازد، نتیجۀ پژوهش حاکی از آن است که برگمان مرگ را به¬صورت سفری سازنده و عبرت‌آموز به¬نمایش¬درمی‌آورد که حتماً مخاطب به هر نحوی و با هر برداشتی، علاقه‌مند به همزادپنداری با کاراکتر فیلم شده و با او همراه می‌شود. اما جاودانه‌ترین اثر برگمان كه در آن دغدغه‌ اصلي خود، يعني مرگ و جستجوي خدا را به¬نمايش¬می‌گذارد مهر هفتم است. شوالیه‌ای خسته از جنگ‌های صليبي برمی‌گردد و در جدالي نابرابر بازي شطرنجي را با مرگ آغازمی‌کند. در اين اثر برگمان تقابلي از هنر و تمدن و طبيعت را درصحنه‌های گوناگون به نمايش می‌کشد. خلق لحظه‌های متفاوت از زندگي انسان‌هایی كه هرکدام به‌نوعی متفاوت می‌اندیشند و اينكه چگونه هرکدام با مرگ روبه‌رو می‌شوند از شاهكارهاي برگمان است. اوج نمايش فيلم سكانسي است كه در آن شواليه در داخل كليسا براي كشيش اعتراف¬می‌کند و دوربين با يك نماي بسته و كات¬دار تصويري را نشان-می‌دهد كه در آن مرگ با شنل سياهش به‌جای كشيش نشسته¬است. کلیدواژه¬ها: سینمای دینی، برگمان، اگزیستانسیالیسم، مرگ.

در این نوشتار می‌کوشم نشان دهم که برساختِ خدا در اندیشه هایدگر به چه معناست، چه نسبتی با ساختارِ هستی‌شناسیِ بنیادین دارد، از چه جهت، با توجه به مدعای اصلیِ هایدگر در نقدِ متافیزیک به مثابه هستی‌خداشناسی، به شکست و نقضِ غرض می‌انجامد و گشتِ فکریِ او را ضروری و توجیه‌پذیر می‌سازد. پژوهش در سه گام پیش می‌رود: نخست، تفسیرِ نقدِ هایدگر به برساختِ متافیزیکیِ خدا به مثابه حضور تام، چنانکه ذیل آن، ساختارِ خودارجاع و رفلکتیوِ حضور، همانی وجود و عقل را به یکسانیِ این دو تحویل می‌برد. بدین معنا که به جای گشودگیِ متقابلِ وجود و عقل به یکدیگر، به منزله آشکارگی و آشکارسازی، وجود، همان خودروی‌آوری و خودارجاعیِ عقل فهمیده می‌شود. دوم، تفسیر برساختِ خدا بر پایه زمانمندی، چنانکه ذیلِ تلقیِ هایدگرِ پیش ازگشت از جایگاه زمانمندی به مثابه روشنگاه و خاستگاه هستی‌شناسی طرح شده است. هایدگر با قائل شدن به همانیِ اگزیستانسیال در وحدتِ ساختاریِ اگزیستانسِ دازاین به مثابه زمانمندی، خود را همچنان گرفتار الگوی رفلکتیوِ حضورِ محض می‌سازد و به همین رو، برساختِ خدا برای او، اعتبار و معنایی منحصر در قلمروِ ایمان دارد و نه فلسفه. در بخش سوم، وجه شکستِ همانیِ اگزیستانسیال و ضرورتِ فرارویِ هایدگرِ پساگشت از خاستگاه دانستنِ زمانمندی به سوی تقدمِ روشنگاه بر دازاین و تحول در فهم او از الوهیت تبیین می‌شود.

دوره ی قرون وسطی دوره ای است که الهیات و اخلاق مسیحی بر جهان غرب غالب شده است. مردمی که مسیحی هستند بر اساس اخلاق مسیحی نیز زندگی می کنند. بعد از ورود به قرن16 م و شروع فلسفه ی جدید با دکارت، ایجاد دوگانگی بین سوژه و ابژه و رشد علوم و تغییر سبک زندگی انسان این اندیشه جرقه زد که می توان پیرو دینی بود و مناسک آن را انجام داد بدون آن که به اخلاق آن دین هم پایبند بود. به عبارتی لزومی میان دین و اخلاق وجود ندارد و عدم پایبندی به اخلاق نقصی در دین ایجاد نمی کند. از آن پس شاخه ی جدیدی در فلسفه به نام فلسفه ی اخلاق ایجاد شد که باید ها و نباید ها را مستقل از عقاید دینی بررسی می کند. کی یرکگارد بعد از هگل دومین دانشجوی مهم شلینگ و از جمله ی کسانی بود که حیطه ی اخلاق را از ساحت دین جدا کرد. دلیل کی یرکگارد بر این جدایی و تمایز را میتوان نوعی تمایز زبانی دانست که نیچه هم بعدها آن را دوباره مطرح کرد. کی یرکگارد معتقد است که زبان اخلاق در واقع زبان فاهمه است که با مفاهیم کلی و مطلق و عقلانی سرو کار دارد. وقایع و گزاره ها در این ساحت قابل پیش بینی هستند و از یکدیگر استنتاج می شوند اما ساحتی نیز فراتر از ساحت فاهمه وجود دارد که ایمان دینی در این ساحت قرار می گیرد. زبان این ساحت با مفاهیم کلی سروکار ندارد. در این ساحت است که معجزه معنا می یابد. وی ایمان دینی را فراتر از اخلاق می داند. انسان دین دار در مواجه با ساحت ایمان دائما در شک و اضطراب است که آیا راه درست را می‌رود یا دچار توهم شده ‌است. گویا روی لبه‌ی تیغ است. بنابراین اضطراب دینی حالتی است که در آن، فرد موقعیتی را تجربه می‌کند که ایمان در مقابل اخلاق قرار می‌گیرد و فرد باید یکی از آن‌ها (بین ایمان و اخلاق) را انتخاب کند. در این موقعیت ساحت عقلانی و ساحت ایمان در مقابل یکدیگر قرار می‌گیرند. کی‌یرکگارد مصداق این اضطراب دینی را در داستان حضرت ابراهیم روایت می‌کند هرچند تلاش کی یر کگارد برای دفاع از دین و نقش بی بدیل آن در زندگی انسان در عصری که نگرش های ضد دینی و ادعای بی نیازی انسان به دین و آموزه های وحیانی حاکم بوده است، ستودنی است، در عین حال این دیدگاه مبتنی بر مبانی است که نمی توان به این سادگی آن ها را پذیرفت. یکی از مبانی این نظریه که مورد تأکید کی یرکگارد نیز است، تضاد عقل و ایمان است. به راستی اگر راه فهم دین، ایمان است و عقل را یارای ارزیابی اعتقادات و باورهای دینی گوناگون و متعارض نیست، در این صورت بر چه اساس می‌توان دین حق را تشخیص داد تا بدان ایمان آورد. آیا غیر از این است که در این صورت هیچ دینی به جهت برخورداری از باورهای نامعقول و عجیب و غریب استحقاق مذمت را نخواهد داشت.؟ و آیا غیر از این است که در این صورت راه را بر خرافه پرستی و یاوه سرایی گشودیم.؟

در فلسفۀ تعلیم و تربیت، به دو مؤلفۀ فردیت و تنهایی کمتر پرداخته شده است. درواقع فردیت اشخاص به مثابۀ سوژه‌های تنها، همانند تابویی در امر تربیت بوده که به فرایند پرورش انسان، شکلی ناممکن و ضد فرهنگی می‌داده است؛ اما کیرکگور در اندیشۀ تربیتی خود می‌کوشد، همانند تمام ساختار فلسفی‌اش، به امکان‌ها و محدودیت‌هایی در رشد انسان اشاره کند که تا به حال، به آن پرداخته نشده است. از نظر او، فردیت حقیقتی است که در مسیر رشد و شکوفایی انسان، به آن توجه نشده است. اگر بخواهیم اصلی‌ترین قاعدۀ تربیتی کیرکگور را بیان کنیم، چیزی به غیر از ایجاد یک امکان در تغییر درونی فرد بر مبنای ایمان دینی و خودفعالیتی نیست. درواقع تأمل و تفکر بدون درنظرگرفتن اشتیاق و ایمان درونی در انسان، برای انجام کنش‌های فردی نمی‌تواند به نتیجۀ مطلوب در شکل‌دادن به اصالت فرد منتهی شود. بنابراین در این نوشتار تلاش می‌کنیم با به‌کارگیری روش تحلیلی - توصیفی، به بررسی آرای کیرکگور در باب فردیت، تنهایی و ایمان دینی بپردازیم و درنهایت دلالت‌های تربیتی آن را مشخص‌کنیم.

يکي از مراحل ضرورري و پيش درآمد در توليد علوم انساني‌اسلامي، روش‌شناسي بنيادين نظريه‌هاي موجود درعرصة علوم انساني است؛ چرا که به ‌باور فيلسوفان علوم انساني، مباني فلسفي ‌پذيرفته‌شده توسط يک نظريه‌پردازِ علوم انساني، تأثير بنيادين در‌ شکل‌گيري و تکّون نظريات وي داشته‌، سنگ‌بناي نظريات او خواهند بود. از آنجا که بيشتر نظريات علوم انساني موجود، در‌ بستر مباني غيراسلامي شكل گرفته‌اند، لازم است که با ‌استمداد از دانش روش‌شناسي، به‌ تبيين چگونگي شکل‌گيري اين نظريات از بطن آن ‌مباني مبادرت ورزيده، آن‌گاه به‌ ارزيابي آن ‌مباني از منظر انديشه اسلامي بپردازيم. بدين سان، با طرد نظريات نادرست و پاسخ‌گويي به ‌مسائل و پرسش‌هاي صاحبان آنها، با اتّکاي بر مباني و منابع اسلامي، بستري مناسب را براي توليد نظريات علوم انساني‌اسلامي فراهم كنيم. اين پژوهش، با ر‌وشي توصيفي و تحليلي، به‌روش‌شناسي بنيادين نظريه «اخلاق وضعيتي اگزيستانسياليستي» پرداخته که عمدتاً از مباني فلسفي سارتر نشأت‌ گرفته است. سپس، با ‌نگاهي تحليلي‌-‌ انتقادي به ‌ارزيابي مباني فلسفي اين نظريه، از منظر انديشه اسلامي، روي ‌آورده، نشان ‌داديم که نظريه مزبور از ديدگاه اسلامي نادرست بوده و با عرضة پرسش‌هاي اين ‌نظريه، به ‌انديشة اسلامي، به ‌نظريه‌اي بديل در حوزة اخلاق دست‌ خواهيم يافت.

تبیین رابطة عقل و ایمان یکی از مهم ترین دغدغه های کرکگور و ملاصدراست. مهم ترین ویژگی ایمان نزد کرکگور ماهیت ضد عقلی یا پارادوکسیکال بودن آن است. در این تفکر، فرد هرگز نمی تواند با تفکر عقلانی و توسل به شواهد تاریخی به ایمان دست یابد. حیات ایمانی نزد کرکگور، اساساً، همان حیات در درون مسیحیت است و همین ایمان مسیحی است که آن را در برابر تمام منازعات نظری حفظ می کند.از طرف دیگر ملاصدرا معتقد است که ایمان گرچه امری مربوط به قلب است، منحصر به معرفت کشفی نیست؛ بلکه معرفت خدا با دلیل و برهان، یعنی اعتقادی که از طریق عقل نظری حاصل شود، می تواند ایمان قلبی محسوب شود. به عبارت دیگر، تمامی کوشش وی بر این متمرکز است که میان عقل و ایمان یا عرفان و برهان آشتی برقرار کند.

چکیده (فارسی): ایمان مورد نظر کی یرکگور نه تنها فراتر از عقل است، بلکه در برابر عقل قرار می گیرد؛ و آن والاترین فضیلتی است که انسان می تواند بدان نائل گردد. ایمانی که باید به نحو سوبژکتیو بدست آید، نه به طریق ابژکتیو. ایمان دلبستگی شورمندانه و بی حدّ و حصر به سعادت ابدی است. ایمان باور به پارادوکس است، پارادوکس تجسّد. از نظر کی یرکگور، انسان واجد ایمان می تواند با حقیقت اعلی ارتباط برقرار کند، و خود نیز دریافت حقیقت نماید؛ حقیقتی که سوبژکتیویته است. کی یرکگور به نقد جزم گرایی و فلسفة هگل می پردازد. او مدعی است که آنها در اینکه تلاش می کنند تا کلیه امور را تبیین نمایند، بطوریکه ایمان شخصی را بر دلیل و بینّه استوار سازند، اساساً بر خطا می باشند؛ زیرا سعی دارند تا عقل را به ماوراء حدودش توسعه دهند. اگر چه برخی از مفسّران به نقد آراء کی یرکگور پرداخته اند؛ اما همچنین برعکس، برخی دیگر از عقاید شورمندانة او در باب ایمان حمایت می کنند