جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این مقاله سعی می‌کند بر اساس چارچوب نظری فایده‌گراییِ لذت‌گرایانۀ جرمی بنتام، بر نادرستی اخلاقی استفاده از پوششِ محرکِ جنسی در مکان عمومی استدلال کند. بنتام که یکی از برجسته‌ترین فایده‌گرایانِ کلاسیک به شمار می‌رود، فعلی را از نظر اخلاقی درست می‌داند که نتیجۀ آن بیشینه کردن لذات و کمینه کردن رنج‌ها باشد. مقالۀ حاضر با بهره‌گیری از هفت معیاری که بنتام برای اندازه‌گیری میزان لذت و رنجِ افعال ذکر می‌کند، به سنجش میزان لذت و رنجی که از پوشش محرک جنسی در مکان عمومی ناشی می‌شود، می‌پردازد. این معیارهای هفتگانه عبارت‌اند از: شدت، دوام، قطعیت، نزدیکی، باروری، خلوص و گستره. روشن است که این مقاله دفاع از دیدگاه بنتام را هدف نگرفته است؛ ادعا تنها این است که بر بنیاد این دیدگاه، استفاده از پوشش محرک جنسی در مکان عمومی اخلاقاً نادرست است. در مورد پیامدهای لذت‌بخش و رنج‌آوری که پوشش محرک جنسی در مکان عمومی ایجاد می‌کند، سعی شد به پیامدهایی استناد شود که تحقیقات علمی و بین‌المللی آن‌ها را تأیید می‌کنند. نتایج نشان می‌دهد میزان کلی درد و رنجِ ناشی از پوشش محرک در مکان عمومی، به مراتب بیشتر از میزان لذت آن است. بنابراین، بر اساس فایده‌گراییِ لذت‌گرایانۀ بنتام، استفاده از پوشش محرک جنسی در مکان عمومی اخلاقاً نادرست است.

وجود شرور در جهان و وجه جمع آن با وجود خدای ادیان همواره از دغدغه‌های بشر بوده است. با این حال، در کنار تحلیل شرور و برهان شر در ادبیات فلسفی ـ الاهیاتی، جنبه هنجاریت شر و درنتیجه آن، تعهداتی که از این ناحیه برعهده مدافع برهان خواهد بود، کمتر مورد توجه بوده است. رویکرد غالب آن است که شر امری هنجاری است؛ با این حال، عدم توجه یا عدم التزام به تعهدات فراهنجار، ناسازگاری‌هایی را برای مدافعان برهان شر پدید خواهد آورد. این تعهدات در ابعاد معناشناسانه، معرفت‌شناسانه، هستی‌شناسانه و الاهیاتی نمایان خواهد شد و لازم است بین مبنای مختار در این حوزه‌ها با تلقی از شرور و تقریر مقدمات برهان شر، همخوانی و همبستگی وجود داشته باشد. در حوزه معناشناسی ارزش، سخن از شناختاری یا ناشناختاری بودن، در هستی‌شناسی آن سخن از واقعیت مستقل داشتن یا نداشتن و سنخ وجودی ارزش و در معرفت‌شناسی ارزش نیز بحث بر امکان، وقوع و نحوه معرفت ما به امور هنجاری است. از میان این رویکردها، اعتقاد به شناختاری بودن، عینیت و تحقق معرفت به ارزش، همبستگی کامل با تقریر برهان شر دارد. رویکردهای متقابل اما با چالش‌های جدی مواجه خواهند بود که حل و فصل آنها به عهده مدافع برهان خواهد بود.

تبیین ماهیت رابطه میان «هست‌ها»ی معرفتی و «بایدها»ی اخلاقی، با ورود عنصر «وحی»، ابعاد پیچیده‌تری می‌یابد. با وجود تمرکز پژوهش‌ها بر تأثیر یک‌سویه معرفت بر اخلاق، این خلأ وجود دارد که در منظومه فکری آیت‌الله جوادی آملی، معرفت‌شناسی و اخلاق وحیانی چگونه رابطه‌ای دوسویه و ارتقابخش برقرار می‌کنند و این تعامل تحت پارادایم «عقلانیت دینی» چه سازوکاری دارد؟ بر این اساس، هدف اصلی، صورت‌بندی الگوی این تعامل دوسویه است. برای نیل به این هدف، با اتخاذ روش تحلیل محتوای کیفی و استدلال منطقی، آثار محوری آیت‌الله جوادی آملی، مورد واکاوی قرار گرفته تا ارتباط نظام‌مند میان مفاهیم کلیدی همچون «عقل و وحی»، «طهارت نفس» و «معرفت شهودی» در چارچوب نظریه «عقلانیت دینی» تبیین شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که این رابطه، یک چرخه «دوسویه، اندام‌وار و تعالی‌بخش» است: ۱. معرفت اولیه (عقل، فطرت، وحی) → عمل؛ ۲. عمل + تقوا → طهارت نفس (رفع موانع، شرط لازم) + افاضه فرقان الهی (شهود قلبی، شرط کافی)؛ ۳. معرفت تعالی‌یافته → عمل عالی‌تر. التزام به فضائل و تهذیب نفس، به‌مثابه شرطی معرفت‌شناختی، موانع ادراک (رذائل) را مرتفع ساخته و ظرفیت فاعل شناسا را برای نیل به مراتب عالی‌تر معرفت، همچون «فرقان» و «شهود قلبی»، ارتقا می‌بخشد. این معرفت تعالی‌یافته نیز به نوبه خود، به سطحی عالی‌تر از عمل اخلاقی می‌انجامد. این چرخه پویا در بستر پارادایم «عقلانیت دینی» معنا می‌یابد که در آن، عقل در طول وحی عمل کرده و وحی، نقش شارح، متمم و مهیمن بر عقل را ایفا می‌کند.

یکی از مباحث مهم در فلسفه اخلاق، تبیین منابع اثرگذار در تبیین احکام اخلاقی است. در این بین، از دیرباز بحث‌های عمیقی در تبیین جایگاه و قلمروی عقل در اخلاق صورت گرفته و برخی منتهای سخن را تا بدانجا رسانیده‌اند که منشأ گزاره‌های اخلاقی را عقل و اصول عقلانی دانسته‌اند. هنری سیجویک در فلسفه اخلاق خود، به دنبال یافتن مبنایی عینی و جهان‌شمول برای قضاوت‌های اخلاقی است و شهود عقلانی را عاملی اساسی در کشف اصول اخلاقی و ارزش‌های اخلاقی می‌داند که غایت آن‌ها، بهینه‌سازی نتایج و پیامدهای اعمال است. وی با تمایز قائل‌شدن میان انواع مختلف شهود، بر نقش عقل در پالایش و نظام‌مندسازی این شهودها تاکید می‌کند تا از تناقضات و نسبیت‌گرایی اخلاقی جلوگیری کند. در مقابل، آیت‌الله جوادی آملی، با اتکا بر مبانی فلسفه اسلامی و آموزه‌های وحیانی، علاوه‌بر اینکه عقل را منبعی اساسی در حوزه اخلاق می‌داند و حتی در مواردی قائل به استقلال عقل در این حوزه است، اما برخلاف سیجویک از وحی که خود منبع ارزشمند دیگری در این حوزه است، غفلت نمی‌ورزد. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد انتقادی سعی بر این است تا ضمن تبیین جایگاه عقل در نظریه اخلاقی سیجویک به نقد آن از منظر آیت‌الله جوادی آملی پرداخته شود. سیجویک به دنبال ایجاد یک نظام اخلاقی مبتنی بر شهودهای عقلانی است، اما آیت‌الله جوادی آملی علاوه‌بر تأکید بر نقش عقل در حوزه اخلاق به ضرورت اتکا و توجه به وحی و معنویت نیز در این زمینه تاکید دارند و رویکرد پیامدگرایانه مبتنی بر شهود صرف را فاقد پشتوانه کافی برای دستیابی به سعادت حقیقی انسان می‌داند.

برای رفع اختلاف میان علم و دین، دیدگاه‌های مختلفی ارائه‌شده است؛ برخی تلاش کرده‌اند علم را در خدمت دین قرار دهند و یافته‌های علمی را به‌طور کامل رد کرده‌اند. در مقابل، گروهی دیگر با تکیه ‌بر روش تجربی، دین را کنار گذاشته‌اند. اما دسته‌ی سومی نیز وجود دارند که بر امکان همزیستی و تعامل سازنده و مسالمت‌آمیز میان علم و دین تأکید دارند. نظر به اختلاف دیدگاه‎ها در این زمینه، هدف از پژوهش حاضر بررسی نظریه علم دینی از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی و تحلیل دلالت‎های تربیتی آن است. مقاله حاضر با روش پژوهش ترکیبی تحلیل محتوا و دلالت‎پژوهی، اصل نظریه ایشان که یکی از دیدگاه‎های ابتکاری در بحث علم دینی است و دلالت‎های تربیتی آن را واکاوی کرده است. بر اساس یافته‎های این پژوهش، نظریه علم دینی مورد بحث علاوه بر اثرگذاری در تعیین اصول و روش‎های تربیت اسلامی، تأثیرات عمیقی در سطوح سه‎گانه نظام تربیتی شامل سیاستگذاری آموزشی، برنامه‎ریزی درسی و نظام ارزشیابی به همراه دارد. مهمترین دلالت‎های تربیتی آن عبارتند از: بازنگری اسناد بالادستی با هدف «کشف نظام الهی حاکم بر هستی»، طراحی نقشه راه اسلامی‎سازی علوم بر پایه وحدت دانش، تربیت معلمان با تخصص دوگانه تسلط بر محتوای علمی و مبانی تربیت اسلامی، بازطراحی برنامه‎های درسی به‎گونه‎ای که پیوند عینی مفاهیم آموزشی با جهان‎بینی توحیدی را ممکن سازد، و نهایتاً تحول در نظام ارزشیابی با استفاده از ابزارهای نوین سنجش به‎منظور اندازه‎گیری همزمان «مهارت علمی» و «بینش توحیدی» دانش‎آموزان. در این الگو، معلم از نقش سنتی انتقال‎دهنده دانش به «مربی توحیدی» تبدیل می‎شود که دارای بینش توحیدی نسبت به رشته خود، توانایی تلفیق علم و دین، و شایستگی الگودهی عملی است.