جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مفهوم «انسان‌کامل» گمگشته‌ای تاریخی در بین تمامی ادیان و مکاتب بشری است که برحسب تفاوت در جهان‌بینی و هدف از آفرینش انسان و سرانجام او، تعاریف متفاوتی‌ دارد. دین زرتشتی و دین اسلام، از ادیان الهی رایج در ایران بوده و هستند که فرقه‌های عرفانی متعددی از آن¬ها نشأت گرفته‌¬است. با توجه به این مسئله که ادیان الهی دارای وجوه مشترک با یکدیگر هستند، در این مقاله تلاش¬شده¬است با مطالعۀ تطبیقی، وجوه مشترک این دو دین در باب انسان کامل با تکیه بر دو کتاب الهی گاهانِ اوستا و قرآن و دو کتاب دینکرد هفت و مثنوی معنوی به¬عنوان آثاری که رگه‌های عرفانی در آن¬ها دیده¬می‌شود، شناسایی¬شود و مسیر شناخت سیر تاریخی تفکر ایرانیان در مفهوم عرفانی انسان‌کامل هموارگردد. وجوه ارائه¬شده در این مقاله عبارتند از14 مورد وجوه مشترک در مفهوم انسان کامل: اعتقاد به توحید، عشق، قرب الهی، خلیفه اللهی، فنا فی‌الله و... و 4 وجه مشترک در مفاهیم عرفانی: عهد الهی(الست)، وحدت وجود، عالم مُثُل، نور. بررسی یافته‌ها ما را به این نتیجه می‌رساند که تنها دلیل فراوانی وجوه مشترک در مفهوم «انسان کامل» در این دو آیین این است که هردو از یک سرچشمه الهی بهره‌مند¬شده‌اند. ناگفته نماند که وجوه مشترک به¬دست¬آمده در سیر مطالعات فراتر از موارد مطرح¬شده¬است که به اقتضای محدودیت فضای مقاله، از ارائۀ آن صرف¬نظر شده¬است. این مقاله بر مبنای روش کیفی و مطالعة کتابخانه‌ای با رویکرد توصیفی تحلیلی به بیان یافته‌های خود می‌پردازد.

محمد بن مرتضی ملقب به فیض کاشانی از فقهای قرن یازدهم هست که در موضوعات مختلف علوم انسانی تبحر خاصی داشته¬است و نظرات جدیدی در عرفان و تفسیر و اصول فقه به جهان ارائه¬کرده¬است. اهل بیت(ع) محور اصلی اندیشه عرفانی، تفسیری و اصولی فیض کاشانی می¬باشد. پژوهش حاضر به منظور شناساندن جایگاه اهل بیت(ع) در اندیشه عرفانی، تفسیری و اصولی فیض کاشانی نگاشته¬شده¬است. برای جمع¬آوری داده¬ها به کتب عرفانی و تفسیری و اصولی فیض کاشانی مراجعه¬شده¬است و با روش تحلیل داده¬ها مورد بررسی قرارگرفته¬است. نتایج نشان¬می¬دهد که برخلاف دیگر مکاتب عرفانی،تفسیری و اصولی اهل بیت(ع )جایگاه محوری در اندیشه عرفانی، تفسیری و اصولی فیض کاشانی دارد. فیض کاشانی نگرش و قرائت جدیدی از عرفان، تفسیر و اصول را از خود به یادگار گذاشته¬است که می‌تواند نوع نگرش به عرفان و تفسیر و مخصوصاً علوم اصول را تغییر دهد.

عشق موهبتی است الهی که هر انسانی آن را به گونه‌ای متفاوت تجربه¬می‌کند. کامل‌ترین نوع آن، عشق الهی است که عرفای بسیاری از آن سخن¬گفتند‌ و برای مشروعیّت بخشیدن به سخنان خویش، از آیات قرآن بهره¬گرفته‌اند. آنان برای بیرون کشیدن معنای عشق از آیات قرآن کریم بر تجربۀ شهودی خود تکیه¬کردند و مفاهیم و معنای قرآنی را گسترش¬داده‌اند. از آن¬جاکه عرفا، نگرشی متفاوت و زیباگرایانه به قرآن دارند؛ بر این باورند با تأویل ذوقی به روحِ معنای آیات دست‌یافتند و به رابطۀ عاشقانه میان حق و خلق اشاره¬کردند. روح¬الارواح نیز که نثری عاشقانه دارد؛ از این قاعده مستثنی نیست. سمعانی همانند بسیاری از عرفای دیگر، کلید وجودی انسان را در عشق خداوند به انسان و عشق انسان به خداوند جستجوکرده و بر عشق و رحمت پروردگار تأکید فراوان کرده‌است. استفادۀ گسترده و متنوّع سمعانی از آیات قرآن و شیوه‌های مختلف تفسیر و تأویل آن و هم¬چنین شیوۀ تصوّف او، بابی در زمینۀ تأویل به روی محققان می‌گشاید. این پژوهش با بررسی آیات قرآن و چگونگی تأویل آن¬ها، به تبیین معرفت‌شناسی، وجودشناسی و هستی‌شناسی عشق در روح‌الارواح پرداخته و با توجه به مفهوم اصلی کتاب، آفرینش انسان و تشریف او به مخلوقات دیگر، تأویل آیات در زمینۀ هستی‌شناسی عشق را برجسته‌تر معرّفی¬کرده¬است. مقالۀ حاضر، به روش توصیفی_ تحلیلی انجام-گرفته و برای جمع‌آوری اطلاعات از روش کتابخانه‌ای استفاده شده‌است.

بر خلاف نظر کسانی که نظریۀ وحدت وجود را به ابن عربی (متوفی 638 ق.) نسبت می‌دهند عین‌القضات همدانی (شهید 525 ق.) کتاب «زبدۀ الحقایق فی کشف‌الدقایق» خود را به وحدت وجود اختصاص داده است و از تمثیل آینه بهره می‌گیرد و فصل چهل و دوم، چهل و سوم و چهل و ششم کتاب خود را عنوان آینه نهاده است. در این مقاله با نگاهی گذرا به عین‌القضات و عقاید او، نظریۀ وحدت وجود به اختصار بیان می‌گردد و از آنجا که تمثیل آینه نقشی مهم در شرح این نظریه داشته است نمونه‌های توجه به آن در نزد دیگر عارفان آورده شده و سپس خود تمثیل آینه شرح داده می‌شود. این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی با بهره‌گیری از شیوۀ کتابخانه‌ای و با مراجعه به منابع اولیه، به طرح موضوع و سپس نتایج به دست آمده پرداخته است. نتیجۀ آن در بیان هستی‌شناسی و خداشناسی عرفانی این است که حق وجود حقیقی دارد و موجودات تصویرهای او در آینۀ هستی به شمار می‌آیند که جلوه و ظهور آن حقیقت به حساب می‌آیند و از خود موجودیتی مستقل ندارند و همین بیان بهتر شرح نظریۀ وجدت وجود عرفانی خوانده شده است.

داستان هبوط آدم و حوا از بهشت، همواره در متون دینی و عرفانی به‌عنوان روایتی بنیادین درباره سرشت انسان و نسبت او با خداوند مطرح بوده¬است. در این میان، جایگاه زن و نقش او در این واقعه، از جمله مباحثی است که در دو سنت قصص‌الانبیا و تفاسیر عرفانی، بازنمایی‌های متفاوتی یافته¬است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی ـ تطبیقی، به بررسی و مقایسه دیدگاه این دو حوزه در خصوص جایگاه زن در ماجرای هبوط می‌پردازد. یافته‌ها نشان¬می‌دهد که در متون قصصی، زن غالباً به‌عنوان عامل وسوسه و آغازگر خطا معرفی¬شده و نقش ثانویه و منفی یافته¬است، در حالی¬که در تفاسیر عرفانی، زن نماد بُعد نفسانی و شرط تحقق سلوک و کمال انسان تلقی¬می‌شود و حضور او برای تجربه توبه و بازگشت به خداوند ضروری دانسته¬شده¬است. این تفاوت نگرش، علاوه بر تبیین جایگاه زن در سنت اسلامی، افقی تازه برای فهم ابعاد معرفتی و وجودشناختی هبوط ارائه¬می‌کند.

ابن¬فارض (576ـ632 ق) قصیده میمیه در چهل و یک بیت دارد که خمریه خوانده¬شده و مهم‌ترین اثر اوست. در این مقاله با روش تحلیلی و مراجعه به اسناد اولیه، درون‌مایه‌های عرفانی این اثر با مراجعه به زمینه‌های فکری آن در عرفان اسلامی جستجو و اصول و فروع آن‌ها در پیشینۀ عرفان نظری و عملی دسته¬بندی و معرفی می‌گردد. در عرفان نظری دو مقولۀ وحدت وجود و انسان کامل قراردارد که در شعر ابن¬فارض معنایابی در این دو حوزه اهمیت دارد و در بخش عرفان عملی نیز تلاش‌های او برای سیر و سلوک در راه حق که تا فنا و بقا ادامه¬می‌یابد، دنبال¬می‌گردد. چگونگی سلوک این عارف به درک پیام او یاری¬می‌رساند و درون¬مایۀ اصلی خمریه او که مُدامه باشد، جداگانه تحلیل¬می‌شود. در این پژوهش تلاش¬گردیده تا از طریق خمریه راهی به سوی شناخت عرفان و سلوک ابن¬فارض گشوده¬شود و جستجو در معنای اصطلاحاتی که می‌آورد به مقصود پنهان در زیرنمادها و رمزهای او بازگردد. بهترین راه برای دستیابی به اندیشه‌ها و درونمایه‌های شعر شاعران، گفته‌های خودشان و تحلیل آن‌هاست در مقابل دیدگاهی که اصالت را به گفته‌های دیگران می‌دهند.

مطالعات بینامتنی بیانگر این مسأله است که متون مختلف چگونه و به چه میزان در شکل گیری یکدیگر نقش دارند. و با تبیین شیوههای تکثیر متون، به فرایند رمزگشایی از متون و پی بردن به دلالت-های معنایی آن ها کمک می کند. ژرار ژنت با گسترش و نظام مندکردن آرای منتقدان قبل از خود، روابط بین متون را بررسی کرد و با رویکردی ساختارگرا روابط بینامتنی را با تمام جزئیات آن بررسی و تبیین کرد و مجموعه این روابط را «ترامتنیت» نامگذاری کرد. شهریار، از شاعران یزرگ و معروف معاصر، در سرودن اشعار خود توجه زیادی به متون مختلف –بویژه شاعران بزرگ کلاسیک فارسی- داشته است، به گونه ای که حضور و تأثیر متون مختلف را در متن اشعار او به گونه های مختلف می توان مشاهده کرد. در این مقاله به روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از نظریه ترامتنیت ژنت، روابط بینامتنی اشعار شهریار با آثار مولوی بررسی شده است. شهریار در ساختار و محتوای اشعار خود، آگاهانه با آثار مولوی –بویژه مثنوی- پیوند بینامتنی ایجادکرده و از آن ها بهره‌مند شده‌است. نتایج پژوهش بیانگر این است که در روابط بینامتنی شهریار و مولوی، از میان محورهای پنجگانۀ ژنت، برای فرامتنیت و سرمتنیت مصداقی وجودنداشت و مقاله دربردارنده روابط بینامتنی در سه محور بینامتنیت، پیرامتنیت و بیش متنیت است که شواهد و مصداق های هر سه مورد به دقت استخراج و تحلیل شده است.

دیدگاه عرفا به دلیل جایگاه خاصی که در میان اقشار جامعه دارند، از اهمیت والایی برخوردار است. زن در جامعه و در زندگی هر مردی جایگاه ویژه¬ای دارد. در این پژوهش جایگاه زن از دیدگاه چهار تن از شاعران عارف برجسته ادب پارسی (سنایی، عطار، مولانا، جامی) مورد تحلیل و بررسی قرارگرفته¬است. می¬دانیم که عرفا اندیشه¬ها و اعتقادات خود را بیشتر از قرآن و احادیث نبوی وام-گرفته¬اند و با توجه به آموزه¬های قرآنی این دیدگاه¬ها را در تعالیمشان منعکس¬می¬کنند. دیدگاه منفی عرفا و صوفیان به زن تعمیم در مورد جنس زن نیست، این دیدگاه منفی به دو دلیل می¬باشد: 1. به دلیل دیدگاه حاکم بر جامعه، با توجه به مردسالاری حاکم بر جامعه ایران 2: به¬دلیل شخصیت¬ منفی برخی زنان و رفتارهای نادرست آنان. عرفای بزرگ ما بر اساس حال و مقام سخن¬می¬گویند، آنان گاه زنان را مظهر توکل و ایثار می¬دانند که حتی مردان باید از آنان درس بگیرند و گاه زن را مظهر نفس می¬دانند که باید از او دوری¬جست. در این پژوهش زن از دیدگاه عرفا مورد بررسی قرارگرفته¬است.

پژوهش حاضر معرفی و بررسی تذکره¬الاولیای عطار (قرن 7 هجری قمری) و نسخه خطی در دست تصحیحِ تذکره کلام¬الملوک حاجی¬بابای قزوینی (قرن 11هجری قمری) است. در مقایسه دو اثر به این فرضیه رسیدیم که تذکره کلام¬الملوک برداشت دوباره¬ای از تذکره¬الاولیای عطار است و وی کرامات قریب به نیمی از بزرگانی را که عطار در تذکره¬اش ذکرکرده، در کتاب خویش آورده¬است. مؤلف در جای¬جای کتاب برای بیان مضامین مدّنظر خود، از احادیث و روایات و اشعار فارسی و عربی و همچنین اشعار خویش، استفاده¬کرده¬است. در انتها کتاب را در شش فصل تدوین¬کرده¬است: توکل و توحید، قرآن خواندن و فضیلت آن، در دعا خواندن، در فکر کردن، در تسابیح، در امر به معروف و نهی منکر. مشابهت¬های کلامی و نثری میان تذکره¬الالیای عطار و کتاب حاجی بابا قزوینی ما را به نگارش این مقاله رهنمون ساخت. در این مقاله تلاش¬شده¬است تا مصادیق این ادعا را به¬اثبات-رسانیم. زیرا این نسخه خطی را می¬توان با دیوان عطار در بوته قیاس نهاد و از مقایسه این دو متن به نتایج مفیدی دسترسی پیداکرد.

برنامه¬ریزی و تعیین استراتژی عرفان عملی همانند سایر امور، مستلزم شناخت مؤلفه‌های آن است. عرفان عملی ناب و واقعی در مذهب تشیّع با سرلوحه قراردادن زندگانی ائمه معصومین (ع) امکان‌پذیر است. هدف از نگارش این جستار، نیل به نقشه راه و استراتژی عرفان عملی و فرآیند آن است تا سرانجام به این سؤال بنیادی پاسخ¬داده¬شود که دیدگاه امیرالمؤمنین علی (ع) و نقشه راه و استراتژی ایشان در تبیین عرفان عملی چیست؟ روش مطالعه در این پژوهش، توصیفی - تحلیلی بر مبنای مستندات کتابخانه‌ای است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که؛ امام علی (ع)، دو مؤلفه و شاخصه تقوا و نظام امور را مهم‌ترین مؤلّفه تکوّن عرفان عملی می‌داند. نظم امور مستلزم داشتن استراتژی و برنامه‌ای جامع در میدان عمل و توجه به سیر انفسی در راستای شناخت مقام انسانی است که با حضور فرد عملگرا در بطن جامعه و دوری از رهبانیت تحقق¬می‌یابد. مؤلفه دیگر تقوی الهی در ابعاد فردی، الهی و اجتماعی در مدار شریعت و طریقت و توجه به مقوله خود‌شناسی به¬مثابه خداشناسی و مدیریت نفس با عملیاتی نمودن ارکان اربعه عرفان تحقق¬می‌یابد. درمجموع می‌توان¬گفت نیل به عرفان ناب و واقعی بدون استراتژی و نقشه راه و الگو قراردادن سیرت علوی میّسر نمی‌باشد و عرفان عملی در گرو عمل به شریعت حاصل¬می‌شود و این مقوله به همراه طریقت خارج از مدار دین نمیتواند¬باشد.