جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

عزیزالدین نسفی از نامدارترین عارفان قرن هفتم است. وی در آثارش همزمان با مباحث عرفانی به بیان مسائل کلامی و فلسفی نیز همّت گمارده¬است و ضمن بیان آراء خویش، اندیشه¬های اهل تناسخ و اهل حکمت و اهل شریعت و اهل وحدت را ذکرکرده¬است. از جمله مسائل کلامی که مطمح¬نظر نسفی بوده، بحث¬های پیرامون توحید و امامت است. او گاهی بازتاب¬دهندۀ باورهای دیگران می¬باشد و گاهی هم اعتقادات خود را نگاشته¬است. پرسش بنیادین پژوهش پیش رو، که با روش تحلیلی-توصیفی به¬انجام¬رسیده، این است که در موضوعات پیرامون توحید و امامت، نسفی صرفاً منعکس¬کنندۀ عقاید امامیه بوده یا خود نیز بدان¬ها معتقد بوده¬است؟ بررسی¬ها نشان¬داد که نسفی در مباحث توحید و امامت از میان فرقه¬های کلامی، نه¬تنها کلام امامیه را بازتاب داده که از آن¬ اثر پذیرفته و معتقد به آن¬ نیز بوده¬است. او صفات الهی را عین ذات خداوند دانسته، امامان شیعه را تنها مصادیق اولیاءالله پنداشته، حضرت مهدی را خاتم¬الاولیا معرفی¬کرده و به ظهور ایشان در آخرالزمان و برپایی عدل توسط آن حضرت اعتقادداشته، خالی بودن زمین از امام را هرگز متصور نبوده و مقام ولایت را عطای الهی خوانده¬است. توجه به چنین دیدگاه¬هایی خود دلیلی قاطع و آشکار برای اثبات نفوذ اندیشه¬های شیعی در عزیز نسفی و ادبیات عرفانی قرن هفتم است. کلیدواژه‌ها: اصول اعتقادی، شیعۀ اثنی¬عشری، عزیز نسفی، توحید، امامت.

مصطفی چمران از شهدای اهل قلم دفاع مقدس است که در طول زندگی در آمریکا، لبنان و ایران، با نگارش دل¬نوشته¬های خود در قالب نیایش¬ها و جملات عارفانه، پایداری و مقاومت را به موضوع عرفان ارتباط داده¬است و تفسیر عارفانه¬ای از مسأله عشق خداوندی، دردمندی و شهادت¬طلبی دارد. در این مفاهیم، بن¬مایۀ «سوختن» ـ که در عرفان، تعبیری از عشق و فنا است ـ شاخصه سبک فکری اوست که می¬توان¬گفت مراحل مبارزه در اندیشه¬اش با مراحل سلوک عارفانه تعبیرشدنی است. در این مقاله با مطالعه کتابخانه¬ای، به شیوۀ توصیفی- تحلیلی، بن¬مایۀ «سوختن» در دو کتاب «عارفانه¬ها» و «نیایش¬ها»ی او، در ارتباط با عرفان مبارزه¬جویانۀ وی سنجیده¬شده¬است و نتایج بررسی، نشان¬¬می¬دهد: بن¬مایۀ «سوختن» در آثار چمران، همسو با وادی طلب، عشق، فقر و فناء در مراحل سلوک عرفانی است و مراحل کمال شهید را از آغاز هدف مبارزه تا شهادت دربرگرفته¬است. توصیف¬هایش با تکرار بن¬مایه «سوختن» آغازشده و گویی چمران در راه پایداری و رسیدن به شهادت، حلاج¬گونه در اندیشه سوختن و خاکستر شدن است. همچون سالک راه طریقت با اندیشه وصال خداوندی با درد طلب به وادی عرفان و پایداری قدم¬گذاشته و در عشق خداوندی سوخته¬است. در بی¬نیازی از همه جهان، به مرتبه فقر و استغنا رسیده و سرانجام با شهادت به فنا و وصال با حق رسیده¬است. در مرحله طلب، خواهان سوختن است، در مرحله عشق، در عشق خداوندی می¬سوزد و در مرحله فقر و فنا، بی¬نیاز از جهان، در حق فانی می¬شود و در آتش عشق خاکستر می¬گردد.

استعاره، در معناشناسی شناختی عنصری بنیادی در مقوله¬بندی و درک انسان از جهان بیرونی است. مطابق نظریه‌ لیکاف، انسان¬ها از طریق تجربه‌های روزمره و مادّی زندگی، مفاهیمی بنیادی ایجادمی‌کنند که آن را برای اندیشیدن در امور انتزاعی استفاده¬می‌کنند. این مفاهیم بنیادی، زیرساخت طرح¬واره‌های تصویری هستند که از طریق تجارب حسی و تعامل با محیط شکل¬می‌گیرند و امکان ارتباط میان تجربیات فیزکی ما را با حوزه‌های شناختی پیچیده‌تری مانند زبان فراهم¬می‌آورند. طرح-واره‌ها، به سه دسته‌ حجمی، قدرتی و حرکتی تقسیم¬می‌شوند. طرحواره‌ حجمی، تجربه‌ای است که انسان از وجود فیزیک خود مبنی بر اشغال بخشی از فضا دارد. عرفا نیز بسیاری از مفاهیم انتزاعی، از جمله تجربه‌های عرفانی را در قالب طرح¬واره‌ها بیان¬کرده‌اند. در این پژوهش به چگونگی بازتاب تجربه‌ شخصی عطار از خداوند در قالب طرح¬واره‌ی حجمی پرداخته¬شده¬است. دستاورد پژوهش ناظر براین است که تلقّی از خدا در غزلیات عطار، از طریق کشف و شهود است. پیر نیشابور با تشبیه و تجسّم بخشیدن به مفاهیم انتزاعی درک خود را از خداوند زبان¬مند کرده¬است. شاعر برای این هدف از نگاشت‌های مختلفی چون دل، آینه، دریا، معشوق و گوهر سود جسته¬است که با الگوبرداری از حوزه‌ مبدأ «عینی و تجربی» و تعمیم آن به حوزه‌ مقصد «فراحسی و باطنی»، در بیان مفهوم انتزاعی خداوند سود جسته¬است.

تجلّی عرفان و نگرش عرفانی درآثار ادبی و هنری، به این¬آثار عمق و شکوه بخشیده و آن¬ها را از لایه-های معنایی و ظرفیت دلالتی چشمگیری بهره¬مند¬ساخته¬است. یکی ازگونه¬¬های هنر مدرن¬ که در جوامع و فرهنگ¬های¬گوناگون از تأثیر و تجلّی مفاهیم عرفانی دورنمانده، هنر فیلم است. مضامین و موتیف¬های عرفانی،¬ کم و بیش در فیلم¬های بسیاری از کشورها نموددارند ولی این نمود با توجّه به نوع نگاه و مفاهیم عرفانی مورد توجّه¬آن جوامع، یکسان نیست. بررسی وجوه تجلی مفاهیم عرفانی در سینما، ضرورت مدّنظر در این پژوهش است. فیلم¬هایی را می¬توان عرفانی دانست ¬که سازندۀ¬ آن¬ها با نقشه و برنامۀ قبلی به درج و بازنمود مفاهیم عرفانی مبادرت¬کرده¬باشد لذا در¬این مقاله، وجوه و شیوه¬های بازتاب مفاهیم عرفانی در دو فیلم «پری» از داریوش مهرجویی و «بهار، تابستان، پاییز، زمستان... و بهار» از¬ کیم¬کی¬داک¬ کره¬ای، با روش توصیفی- تحلیلی مقایسه و تحلیل شده¬است. مهم¬ترین نتایج پژوهش از این قرار است: دو فیلم مذکور با محوریت عرفان و بر اساس نگاه باطن¬گرایانه به انسان و جهان تولیدشده¬اند. برخی از اصول و آداب عرفانی مانند: قائل¬بودن به باطن و ماوراء و تأثیر نیرویی غیبی بر امور عالم، ضرورت سرسپردگی به پیر، ادب، ساده-زیستی، ریاضت، ذکر و دعا، کرامت و نمادپردازی ¬که میان عرفان اسلامی و بودیسم مشابه است دراین فیلم¬ها دیده¬می¬شود؛ اما تفاوت¬های آشکاری نیز¬ در نوع باور و نگرش و شیوۀ سلوک دارند؛ مانند تناسخ و خداناباوری در فیلم¬کره¬ای.

طببعت و محیط زیست به¬عنوان موهبتی الهی در اختیار بشر قرارگرفته¬است و برای مسلمانان سراسر جهان، قرآن، حدیث و سنت به¬عنوان پیام‌های معتبر برای راهنمایی معنوی و رفتاری در مورد چگونگی واکنش انسان برای حفاظت از محیط زیست و سلامت شناخته¬می‌شوند. اندیشمندان و عرفای مسلمان نیز با استناد به این منابع مباحثی را مطرح¬نموده‌اند که می‌تواند راهگشای حفاظت از طبیعت و محیط زیست با رویکرد عرفانی باشد. این پژوهش با هدف بررسی دیدگاه عرفانی ابن عربی درباره طبیعت و نتایج آن برای مقابله با بحران زیست¬محیطی انجام¬شده¬ و در شمار مطالعات اسنادی و کتابخانه¬ای از نوع توصیفی است. در این پژوهش، اطلاعات از طریق مراجعه به آرای ابن عربی و کتاب‌ها و مقالاتی که در مورد دیدگاه عرفانی- زیست¬محیطی نوشته¬شده‌اند ب¬دست¬آمده¬است. نتایج پژوهش نشان¬داد که در خوانش ابن عربی از هستی، مفهوم تجلی قابلیت بالایی در اخلاق زیست¬محیطی دارد. اندیشه‌های ابن عربی درباره تجلّی خدا در طبیعت ادامه اندیشه‌های پیشین است، اما ابن عربی تأکید بیشتری به طبیعت می‌نماید و اندیشه‌ خود را با تجلی الهی در طبیعت با بسط بیشتری توضیح¬می‌دهد. از نظر ابن عربی طبیعت مجرای فیض خداوند است. مشارکت فعال انسان در دنیای معنوی باعث ورود نور به قلمرو طبیعی می‌شود. به دلیل رابطه صمیمی انسان با طبیعت، حالت درونی انسان در نظم بیرونی اشیا منعکس¬می‌شود. اندیشه‌های ابن عربی درکی از وجود مظاهر خداوند در طبیعت را ارئه¬می‌دهد که می‌تواند به دلیل جایگاه آن به¬عنوان مظهرخداوند، زیربنای ضرورت حفاظت از طبیعت باشد.

چکیده مفهوم «خود» و عناصر تشکیل‌دهنده‌ آن و خودشناسی، از موضوعات مهم دانش‌هایی چون عرفان و فلسفه و روان‌شناسی است. از دیدگاه عرفانی، هم صفات و صورت حق، و هم صورت عالم در وجود انسان جمع¬شده¬است. شناخت اصل و جایگاه انسان در هستی، ماهیت و حقیقت انسانی، ابعاد وجودي انسان اعم از جسماني و روحانی و خصوصیات و قابلیت¬های فردی انسان، از موضوعات خودشناسی است. ازآنجاکه فرایند خودشناسی، به معرفت خدا و شناخت دانش¬های دیگر می‌انجامد و شناخت خود و نحوه تعامل با خود، مبنای شکل¬گیری ارتباط انسان با خدا، جامعه و طبیعت است، خودشناسی اهمیت خاصی می‌یابد. پژوهش حاضر، به روش توصیفی و تحلیل محتوا، خودشناسی و نقش آن در کیفیت زندگی انسان را در قصه‌ها و تمثیل‌های مثنوی، که به¬عنوان ابزار آموزشی مولانا به‌شمارمی‌روند، مطالعه¬کرده¬است. بنابه یافته‌ها انسان اگر به اصل و جایگاه خود در هستی واقف¬گردد، حقیقت وجودی، ابعاد و نقاط ضعف و قوت خود را بشناسد و زندگی عملی خود را بر مبنای فهم درستی از خود پی‌ریزی¬کند، نقشی بنیادی در سطح کیفی زندگی او گذاشته و می‌تواند نیک‌زیستی را تجربه¬کند و از گمراهی و رنج و آشفتگی‌های فکری، روانی و زیستی مصون¬بماند. مولانا شناختن اصل خود را مهم¬ترین اصل عبور از جهالت می‌شناسد و معتقد است که کسب دانش‌های دنیایی در صورتی کارساز خواهندبود که در خدمت شناخت اصل انسان و رساندن او به جایگاه شایسته¬‌اش در هستی باشند. با وجود این که مولانا پیوسته از جهالت آدمی به¬عنوان سرمنشأ رنج و عدم کمال انسان شکایت¬می‌کند، ولی نقش عوامل مؤثر دیگر را در این زمینه، انکارنمی‌کند.

چکیده ادبیات فارسی، یکی از غنی‌ترین و متنوع‌ترین¬ها در مجموعه ادبیات‌ جهان است که در آن عرفان و عشق جایگاه ویژه‌ای دارند. این ادبیات به مرور زمان به تبلور عرفانی خود دست¬یافته و شاعران بزرگی همچون نظامی گنجوی و فخرالدین اسعد گرگانی به تعمیق و گستردگی این مباحث پرداخته‌اند. این مقاله، با روش توصیفی – تحلیل به بررسی بارقه‌های عرفان اسلامی در اشعار نظامی و منظومه «ویس و رامین»گرگانی پرداخته و تأثیرپذیری نظامی از این اثر کلاسیک در مباحث عرفانی را بررسی¬خواهدکرد. به این ترتیب، هدف پژوهش، بررسی تأثیرپذیری نظامی از مضامین و مؤلفه¬های عرفانی منظومه «ویس و رامین» است. از نتایج پژوهش، می¬توان به این اشاره¬کرد که منظومه «ویس و رامین» به¬عنوان یکی از اثار ادبی و تاریخی برجسته ایران، دارای عناصر فراوانی از عشق، عرفان و اسطوره‌شناسی است که تأثیرگذاری قابل¬توجهی بر ادبیات و فرهنگ ایرانی داشته¬است. نظامی، با بهره‌گیری از عناصر و مؤلفه‌های عرفانی در ویس و رامین، به خلق آثاری پرداخته¬است که نمایانگر عمق تفکر و اندیشه عرفانی اوست. این تأثیرپذیری نشان‌دهنده ارتباط و پیوستگی عمیق بین آثار بزرگ ادبیات فارسی و تداوم و تکامل مباحث عرفانی در طول زمان است.

یکی از شاخه‌های عرفان اسلامی در مکتب‌های عرفان شیعی قابل¬مطالعه است. در میان آن‌ها طریقت حروفیه که به همت فضلّ‌الله استرآبادی یا حروفی (شهادت 804 ق.) تأسیس شده، جهان¬بینی خاصی بر اساس حروف تدوین¬نمود. یکی از دیدگاه‌های خاص آن‌ها «وحدت وجود بالحروف» است که به¬خوبی مطالعه¬نشده¬است و مخالفت‌‌هایی با حروفیه را در پی داشته¬است. در این مقاله با روش تحلیل عقلی و با استناد به منابع اولیۀ حروفیه، نگاهی دیگر به دیدگاه آنان ارائه¬می‌دهد و با ریشه‌یابی نظریۀ وحدت وجود در عرفان اسلامی به بررسی ادعای حروفیه می‌پردازد و با استناد به فضایی که این مکتب در آن پرورش یافته¬است به خوانشی جدید از نظریه آنان می‌پردازد و به این نتیجه می‌رسد که نظریۀ وحدت وجود در عرفان اسلامی تاریخی مستمر و پرمایه دارد که یک فصل از آن را باید در عرفان شیعی و طریقت حروفیه پیداکرد که از اصول خود تخطی¬نکرده، بلکه از حروف و اعداد برای بیان همان اندیشه بهره¬گرفته¬است.

حکایت¬های عرفانی یکی از شیوه¬های انتقال آموزه¬های عرفانی و اخلاقی به مخاطبان و شناخت مقام معنوی شخصیت اصلی حکایت است. کارکرد خاص این¬گونه حکایت¬ها، توجه به نظام حاکم بر اثر داستانی و تحلیل زبانی و معنایی عناصر مختلف دخیل در این روایت¬ها را برجسته¬می¬کند. یکی از نظریه¬های مطرح¬شده در باب روایت، نظریه اچ. پورتر ابوت است که سه خوانش قصدگرا، نشان‌یاب و اقتباسی را در تحلیل روایت مطرح¬می¬کند. هدف از پژوهش حاضر، بررسی حکایت «بربط‌نواز و زاهد» در شعر عطار برپایۀ این نظریه است. نتایج پژوهش بیانگر آن است که در حکایت بربط‌نواز و زاهد، بر اساس خوانش قصدگرا، نقش تعلیمی روایت با شعور نویسنده نهفته در متن روایت، موافق است؛ در خوانش نشان¬یاب، نشانه¬های موجود در حکایت، به بیان اندیشه¬های شعور خلاق در پس روایت می¬پردازد و از منظر اقتباسی این حکایت از منابع پیشین اقتباس¬شده؛ اما با رویکردی جدید و برحسب شعور نویسنده نهفته و در جهت اهداف تعلیمی او به¬کاررفته¬است.

نظریة ارتباط یاکوبسن از شش عنصر تشکیل¬شده¬است و یک پیام با جهت¬گیری به سمت هریک از آن عناصر، دارای یک نقش غالب می¬شود. یکی از این نقش¬های شش¬گانه « نقش ترغیبی» است که حاصل تمرکز پیام بر مخاطب است. کلام خواجه عبدالله انصاری به دلیل ویژگی¬هایی چون لحن خطاب¬گونه، جنبه تعلیمی مشتمل¬بر پند و اندرز و تبلیغی¬بودن آن و ... عموماً مورد توجه مخاطب واقع¬شده¬است و می¬توان نتیجه¬گرفت که قابلیت بررسی از دیدگاه نقش ترغیبی را دارا است. هدف اصلی نگارنده این مقاله بررسی کارکرد ترغیبی در آثار فارسی خواجه عبدالله انصاری و تحلیل ساختار دستوری و بلاغی متن¬های دارای کارکرد ترغیبی و درونمایه¬های ترغیب¬کننده مخاطب از زوایای مختلف دینی، اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی است و اینکه خواجه در بحث ساختار دستوری از انواع جملات ترغیبی چون امر، نهی، ندا و ... استفاده¬کرده و در بحث بلاغت نیز به¬ترتیب از جملات امر، نهی، عاطفی، خبری و پرسشی بهره¬برده و اغراض ثانوی سخن خود را در این قالب¬ها بیان¬نموده¬است. او در بحث درونمایه¬های ترغیب¬کننده در آثارش به تمامی حوزه¬ها از جمله حوزه دین و عرفان و اخلاق، حوزه اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی نظر داشته¬، ولی توجه او بیشتر به حوزه دین و عرفان و اخلاق معطوف است. روش تحقیق در این مقاله توصیفی-تحلیلی و بر اساس مطالعات کتابخانه¬ای است.