جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

بازخوانی بحث مشروعیت در فلسفه سیاسی اسلام - که با اصل قرار دادن مفهوم «ولایت» و بررسی آن در مقاله حاضر انجام می‌شود- این سخن را تبیین می‌کند که ریشۀ لغوی مفهوم «ولایت»، دلالت بر شکلی از قرب و نزدیکی می‎کند و موجب ثبوت آثار مختلف می‎شود. بنابراین می‎توان با به کار گرفتن این مفهوم در علوم سیاسی، آن را به‌عنوان ملاک مشروعیت حکومت دینی معرفی کرد. این امر با رویکرد قرآنی – و نه فقهی- به مفهوم ولایت امکان‎پذیر است؛ زیرا در این رویکرد، ولایت، پیوند و ارتباط قلبی فرد مؤمن با خداوند معرفی می‎شود که آثار مختلفی بر آن مترتب میگردد. یکی از اصلی‎ترین آثار جریان این مفهوم در اجتماع، تألیف قلوب مؤمنان و برقرار شدن ارتباط اجتماعی است که در قرآن به اخوت تعبیر می‎شود و از همین رو بر پایۀ این ارتباط، جامعۀ اسلامی شکل می‎گیرد. در چنین بستری، ازآنجاکه معصوم و یا فقیه در زمان غیبت، قرب و نزدیکی قلبی بیشتری نسبت به سایر مؤمنان دارد، دارای حق تصرف و تشریع در نسبت با آنان می‎شود و درنتیجه می‎توان ولایت را ملاکی برای مشروعیت حکومت فقیه در جامعۀ دینی دانست. با تبیین این امر به‌خوبی مشخص می‎شود که حکومت مبتنی بر ولایت فقیه، یکی از کامل‎ترین اشکال مردم‎سالاری است؛ زیرا این مردم‎سالاری، برخاسته از مرتبۀ قلب و مبتنی بر ارتباط الهی افراد با خداوند است.

قرآن کریم به‌عنوان معجزه‌ آخرین فرستاده خداوند، در ضمن آیاتی، خود را به‌عنوان منبع سعادت بشر و کتابی جامع معرفی می‌کند. این کتاب، از قرن‌ها پیش مورد بررسی‌های متعدد قرار گرفته و پرسشی که چندی ‌است اذهان را به خود مشغول ساخته، این است که آیا الفاظ قرآن، همچون محتوای آن، الهی هستند یا اینکه تنها محتوا از جانب خداوند بوده و الفاظ را رسول‌ اکرم(ص)‌ طراحی کرده ‌است. در این زمینه، دیدگاه‌هایی مطرح شده که مشهورترین آنها عبارت‌ است از: الف) الهی بودن الفاظ و محتوا؛ ب) الهی بودن محتوا و بشری بودن الفاظ. در این نوشتار، با استفاده از روش کتابخانه‌ای، ضمن مقایسه این دو دیدگاه و ‌باتوجه‌به آیات قرآن و اعجاز و عصمت پیامبر‌ و تمسک به واژه‌هایی نظیر تلاوت و قرائت، به اثبات الهی بودن الفاظ قرآن می‌پردازیم. در پایان، به بررسی پیامدهای این دو نظریه اشاره خواهد شد.

پیچیدگی‌ شناخت انسان موجب شده است برخی آن را موجودی ناشناخته یا غیر قابل شناخت توصیف کرده‌اند. ازاین‌رو، تأمل درباره انسان و بررسی ویژگی‌های آن، پژوهشی به درازای تاریخ تفکر دارد که دارای نتایج متعدد عملی و نظری است. مراتب انسان از نگاه امام خمینی(ره)، جامعِ اندیشه دینی، حکَمی و عرفانی است که باتوجه‌به رویکرد عمل‌گرایانه ایشان می‌تواند در تبیین وجوه انسان متعالی و ارائه الگوی عینی آن مفید باشد. ایشان انسان را وجودی بسیط و لایتناهی در سه نوع متوسط، شرعی و الهی معرفی نمودند که با طی مراتبِ انسانی، معنوی و عقلانی به بارگاه قدس الهی راه می‌یابد. در انسان‌شناسی امام‌خمینی(ره) نیت و نظر، عمل و عزم، تربیت و فیض الهی از عوامل مهم دستیابی به‌ مراتب انسانی به شمار می‌روند. در نوشتار حاضر، مراتب انسان و نیز عوامل دستیابی به آن و رابطه مراتب انسان با توحید بررسی خواهد شد.

نحوه فاعلیت خداوند نسبت به مخلوقات، از مباحثی است که همواره در میان اهل اندیشه، محل بحث و مداقه بوده است. ابن‌سینا فاعلیت الهی را از نوع فاعلیت بالعنایه و شیخ اشراق آن را بالرضا دانسته­اند. صدرالمتألهین شیرازی در برخی آثار خود، این گونه فاعلیت را از سنخ فاعلیت بالتجلی عرفا دانسته است، اما در اثر دیگرش، آن را فاعلیت بالعنایه می­داند. نوشتار پیش رو ضمن تبیین دیدگاه فلاسفه مشاء و صدرالمتألهین، درصدد به تصویر کشیدن دیدگاه نهایی حکیم شیراز با عنایت به تفسیر علی‌آقا مدرس زنوزی، مشهور به حکیم تهران، به‌عنوان یکی از شارحان مهم حکمت متعالیه است. در نظر زنوزی، عنایت چه در آثار مشائین و چه در حکمت متعالیه، تنها به یک معناست و سایر زواید معنایی، نظیر زیادت علم فاعل بر ذات و سایر موارد، از مقومات معنای عنایت نیستند؛ لذا چنانچه در آثار ملاصدرا خداوند، فاعل بالعنایه نامیده شود، اشاره به علم ذاتی حق‌تعالی پیش از خلقت مخلوقات بوده که عین ذات الهی ا­ست نه زاید یر ذات.

فطرت از مسائل مهم و مورد کنکاش در هستی‌شناسی فلسفی و اساس جهت‌گیری انسان در حیطه ادراک و گرایش او به شمار می‌رود که اثبات یا انکار آن، آثار و لوازم وجودی و معرفتی بسیاری را به دنبال دارد. به اعتقاد متکلمان شیعه، فطرت بخشی از منطق خداشناسی دینی است که همراه با بخش‌های دیگر، طریق اصیل خداشناسی را می‌نمایاند. از سوی دیگر، نظریه فطرت، در مباحث معاد، نبوت، اخلاق و... از اهمیت زیادی برخوردار است. بنابراین، بحث فطرت، از یک ‌طرف بحث فلسفی است؛ چراکه فطرت مربوط به انسان می‌شود و شناخت انسان نیز یکی از موضوعات مهم در فلسفه است. از طرف دیگر نیز بحثی اعتقادی است که با شناخت خدا و جهان در رابطه است. علامه طباطبایی، ازجمله متفکران و عالمان برجسته‌ای است که از دیدگاه ایشان، انسان دارای فطریاتی است که زندگی انسان را تنظیم می‌کند و وی را به سمت کمال حقیقی رهنمون است. بنا به نظر علامه، ازجمله راه‌های معرفت و شناخت، و البته قابل تسری در حوزه کلامی، عبارت است از عقل، وحی و فطرت که در این پژوهش، کارکرد معرفتی فطرت مدنظر قرار دارد. در این تحقیق تلاش شده است ضمن بررسی مفهوم فطرت، به این سؤال پاسخ داده شود که: کارکرد معرفتی فطرت در حوزه اعتقادات چیست؟ ازاین‌رو در پاسخ به سؤال، کارکرد معرفتی و شناختی فطرت در حوزه اعتقادات؛ از قبیل اعتقاد به خداوند متعال، عدل، امامت، نبوت و معاد از دیدگاه علامه طباطبایی مورد توجه قرار گرفته است.

روش‌‌شناسی علوم، به نوع معرفت‌‌شناسی آن وابستگی تام دارد؛ زیرا معرفت‌‌شناسی، تعیین‌کننده‌ ظرفیت و صورت‌بندی نظام دانایی و حیات اجتماعی در هر تمدن و فرهنگی است. تحصیل معرفت نسبت به دین، وابسته به بهره‌‌‌گیریِ هم‌زمان از تمام منابع معرفتی است. بنابراین، عقل و نقل فقط با همدیگر‌ می‌توانند معرف گزاره‌ها و آموزه‌های اسلام و نیز حجت شرعی دین حنیف باشند و هیچ‌یک از این دو نمی‌توانند به تنهایی به تمام آنچه هست و آنچه باید احاطه یابند؛ زیرا معرفت دینی، محصول سنجش و تعامل توأمان دانش نقلی و دانش عقلی است. اسلام، هم‌زمان هم توانایی بهره‌‌‌گیری از قابلیت‌های بی‌پایان عقل و نقل را دارد و هم قادر است مبانی جامع و خطوط کلی بسیاری از علوم را فراهم آورد. این پژوهش در پی آن است که با روش تحلیل عقلانی و با تمرکز بر دیدگاه عالمان فرزانه، ملاصدرا، علامه طباطبایی و ‌آیت‌الله جوادی آملی، به پرسش بنیادین زیر پاسخ گوید: در فرایند استنباط در قلمرو گوناگون دین اسلام، چه نسبتی بین عقل و نقل برقرار است؟ یافته‌های این پژوهش عبارتند از: تعیین مراد از عقل و دین، نسبیت‌سنجی میان عقل و دین، روش استفاده از عقل و ارزیابی آن در معارف دینی، شیوه استفاده از نقل و رابطه عقل و دین.