جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

جنگ به‌عنوان بخش جدایی‌ناپذیر در زندگی اجتماعی بشر در قرون و اعصار مختلف از شکلی به شکل دیگر توسعه و تکامل یافته است. امروز در جهان معاصر با جنگ شناختی و ادراکی از سوی جبهۀ باطل روبه‌روییم. جنگ شناختی بسیار پیچیده‌تر و خطرناک‌تر از انواع پیشین خودش است، که در آن به باورها و نگرش افراد هجوم می‌شود. جنگ‌ شناختی‌ به‌ معنای هدف‌ قرار دادن‌ قوۀ‌ شناخت‌ عموم‌ مـردم‌ و نخبگان‌ جامعۀ‌ هدف‌ با تغییر هنجارها، ارزش‌هـا، باورهـا، نگرش‌هـا و رفتارهـا از طریـق‌ مـدیریت‌ ادراک‌ و برداشت‌ است. جنگ‌های مشرکان و کفار با رسول خدا در صدر اسلام یکی از بسترهای جنگ شناختی در کنار جنگ سخت می‌باشد. نوشتار پیشِ رو با تحلیل مهم‌ترین روش‌ها و راهبردهای جنگ شناختی دشمن در بستر سورۀ احزاب نشان می‌دهد: هراس‌افکنی و نا‌امیدسازی، مسئولیت‌گریزی و راحت‌طلبی در جامعه، شایعه‌پراکنی، ایجاد خط تردید، اضطراب در اندیشه به هدف قطبی‌سازی و اختلاف‌افکنی و ایجاد تشکیک در حقانیت نظام دینی، روش‌های دشمن در جنگ شناختی هستند. مهم‌ترین راهبردهای مقابله با جنگ شناختی دشمن، تقویت قوای شناختی امت اسلامی همچون تبیین چهرۀ باطل، ولایت‌پذیری، استقامت و تاب‌آوری، امیدآفرینی، هوشیاری و اتحاد و هم‌بستگی جامعۀ اسلامی است.

«آية التطهير رؤية مبتكرة» تأليف محمد فاضل لنكرانى و شهاب‌ الدين إشراقى كه به زبان عربى در سال 1424 ق توسط مركز فقه الائمة الاطهار به چاپ رسيده است. آيه تطهير از مشهورترين آياتى است كه بر افضليت اهل بيت عليهم السلام، مقام ايشان و استحقاق آنها براى خلافت دلالت مى‌ كند كه ضمن پنج نكته بيان مى‌ شود: 1. آيه هيچ ربطى به زنان پيامبر (ص) ندارد. 2. بررسى شأن نزول، محل نزول، ترتيب قرار گرفتن اين آيه در ميان آيات قبل و بعد. 3. ارادۀ خداوند از آيه 4. معناى رجس و بيان نفى رجس 5. بحث در مورد اهل بيت و مفهوم آن كه آيا معناى وصفى دارد يا جمعيت خاصى مدنظر است.

تعبیر «میثاق غلیظ» و «صدق صادقین» در تعدادی از آیات قرآن تکرار شده است؛ بااین‌حال تاکنون دیدگاه روشنی دربارۀ مفهوم، مصداق و رابطۀ معنایی این دو موضوع ارائه نشده است. مباحثۀ غیرمستقیم فضل‌الله با طباطبایی دربارۀ آیات 7 و 8 سورۀ احزاب بستری مناسب برای واکاوی این مشکل تفسیری است. گفتگو از آنجا آغاز می‌شود که طباطبایی با ارائۀ تحلیلی ادبی و عقلی از آیۀ «لِیَسْئَلَ الصَّادِقینَ عَنْ صِدْقِهِمْ» کوشیده است این آیه را از حیث مصداق عام، و از جهت مفهوم، هماهنگ با آیۀ قبل، دالّ بر میثاق ذر نشان دهد. اما فضل‌الله که بر اختصاص «الصَّادِقینَ» به پیامبران و تخصیص «صِدْقِهِمْ» به میثاق نبوت تأکید داشته، نظریۀ یادشده را برنتابیده و در نقد آن به بعض آیات قرآن تمسک نموده است. این جستار، با طرح این گفتگو و تحلیل و توصیف نقاط قوت و ضعف آرای این دو مفسر، تلاش دارد علاوه بر تبیین مفهوم قرآنی «میثاقاً غَلیظاً» و «لِیَسْئَلَ الصَّادِقینَ»، بر پایۀ قرائن لفظی و قواعد قرآنی و بهره‌گیری از آرای تفسیری سایر صاحب‌نظران، به این نتیجه توجه دهد که دلالت این آیات بر میثاق ذر و تخصیص «صِدْقِهِمْ» به میثاق پیامبران ناتمام است.

عبارت «وَأُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ ...» در آیۀ ششم سورۀ احزاب در طول تاریخ تفسیرهای گوناگونی یافته است. این پژوهش شش دیدگاه تاریخی دربارۀ دلالت این آیه را بررسی می‌کند: (۱) برخی آن را ناسخ ارث بردن به‌واسطۀ هجرت و ایمان و دال بر ارث خویشاوندان دانسته‌اند؛ (2) گروهی، بدون پذیرش نسخ، آیه را بیانگر ارث خویشاوندان و تبیین‌کننده مادر بودن همسران پیامبر تفسیر کرده‌اند؛ (3) عده‌ای بر این باور رفته‌اند که آیه بر این دلالت دارد که یکی از شرایط جانشینی پیامبر قرابت با اوست؛ ۴) دیدگاهی دیگر شرایط جانشینی را ایمان، هجرت و قرابت می‌شمارد؛ (5) برخی از آیه معنایی عام برداشت کرده‌اند که هم شامل ارث و هم شرایط جانشینی می‌شود؛ (۶) نظریه‌ای نیز آیه را، براساس دیدگاه استعمال لفظ در بیش از یک معنا، هم دال بر ارث و هم دال بر ولایت می‌داند. این پژوهش، با روش تفسیر تاریخی‌ــ‌تطبیقی، دیدگاه‌های مذکور را واکاوی کرده و با توجه به قرائن موجود، به این نتیجه رسیده دیدگاه ششم به واقعیت نزدیک‌تر است.

قرآن کتابی آسمانی برای هدایت مسلمانان است که مملو از معجزات و نکات گوناگونی است که برای تمام جنبه های فردی و اجتماعی انسان سودمند است. قرآن و معصومین, گاه با کلماتی به ظاهر ساده و بی روح، چنان پرده های زنده و زیبا و تابلوهای نفیس را در برابر مخاطبان به نمایش گذاشته اند که پس از گذشت قرن ها هنوز جذابیت خود را حفظ کرده و هر یک از آیات در پیش روی فکر و تصور آدمی و پای روح آدمی را به عالمی پرنشاط و زنده می‌گشایند مباحث دقیق زندگی در کلام وحی آمده که یکی از آن مسائل، رحمت پروردگار و آیین آن در برابر اطاعت انسان است. در کلام وحی، این مؤلفه قابل لمس می‌باشد که در سوره احزاب هم کاملا مشهود است. منظور از وحدت ساختاری سوره، این است که ساختار و ترکیب کمی و کیفی هر یک از آیه‌ها در یک سوره، علت آن را پی جویی غرضی واحد در هر یک از آیه در آن سوره دانسته است و تناسب و ارتباط میان آیات و سوره‌های قرآن کریم نیز به شمار می‌رود و اگرهدف از وحدت سوره ها نمایان شود و از شبهات به دور باشد. آثار و برکات آن در مباحث قرآنی وکتاب های تفسیری نمایش داده خواهد شد. این پژوهش در صدد است که این اطاعت انسان در برابر خداوند را با توجه به وحدت ساختاری آیات مورد بررسی قرار دهد واین پژوهش به صورت توصیفی-تحلیلی انجام یافته است. با مراجعه به منابع مکتوب ،این نتیجه حاصل شد که، بحث رحمت و اطاعت خداوند در حجاب، جنگ خندق و ازدواج رسول خداوند با همسر پسر خوانده خود دریافت می‌شود.

در پی اثبات انسجام قرآن و رد شبهات وارده پیرامون آن، دیدگاه‌ها و نظریاتی وجود دارد که به قرآن دیدگاهی ساختارنگرانه داشته و ارتباط اجزاء آن را به مثابه اجزای یک ساختار منسجم و به هم پیوسته بررسی می‌نمایند که در این پژوهش از این نظریات با عنوان نظریات ساختارنگر یاد شده است. نظریه ساختار هندسی سوره‌ها از دکتر محمد خامه‌گر، نظریه انسجام متنی نقش‌گرا از هالیدی و حسن و نظریه پیوند از سلوی العوی برخی از نظریات مطرح شده در این حوزه می‌باشند. پژوهش حاضر در صدد است با بهره‌گیری از سه نظریه فوق و تطبیق آن‌ها بر دو آیه از آیات اختلافی پیرامون اهل بیت (علیهم السلام) (آیه اکمال دین و آیه تطهیر) این دو آیه را تفسیر نموده و میزان کارآمدی نظریات مذکور بر این آیات و بر حل شبهات تفسیری آن‌ها را واکاوی نماید.

توجه به سیاق و روابط همنشینی در کنار تحلیل معنایی واژگان یک متن، نقش بسزایی در کشف معانی آن متن و راهیابی به مقصود اصلی گوینده دارد. ازاین‌رو تحلیل معنایی واژۀ ترس در آیاتی که به‌ظاهر با عصمت پیامبران متناقض است و نیز سیاق­شناسی این آیات و احاطه و اشراف به علم کلام، راهنمایی برای کشف مراد خداوند و مطابقت دادن مفهوم آیه با مقولۀ عصمت می­باشد. همچنین ترجمۀ این آیات از زبان مبدأ نیازمند نگاه­داشت ساختارهای دستوری و بلاغی و انعکاس مبانی کلامی صحیح در زبان مقصد بوده تا شائبۀ عدم عصمت پیامبران را در ذهن خواننده ایجاد نکند. پژوهش حاضر با بهره­گیری از روش تحلیل انتقادی و انتخاب تعدادی از روش­های ترجمۀ تحت‌اللفظی، امین، معنایی، تفسیری و آزاد به واکاوی تفسیری و نقد ترجمۀ آیۀ 37 سورۀ احزاب، که حکایتگر ترس پیامبراکرم6 و تلقی عدم عصمت آن جناب است، پرداخته و به این نتیجه رسیده است که فهم حقیقت ترس پیامبر6 از مردم در گرو کشف وجه و جهتی است که ترس از آن صورت پذیرفته است. با سیاق­شناسی و بررسی ادلۀ کلامی و تفسیری، تنها وجه صحیح ترس پیامبر6، ترس از اثر نامطلوب در ایمان مردم برای ریشه­کن کردن حکم جاهلی تحریم ازدواج با همسر پسرخوانده است.

سورۀ احزاب مضامینی چالش‌انگیز در ارتباط با مسائل شخصی پیامبر ص مطرح نموده که موجب قضاوت‌هایی دربارۀ ایشان و دست‌مایۀ منتقدان اسلام گردیده است. از سوی دیگر، شماری از منتقدان، قرآن را کتابی پریشان و آشفته می‌دانند که موضوعات مختلف و بی‌ارتباط را در کنار هم آورده است که تنوع و تعدد و پراکندگی ظاهری موضوعات در سورۀ احزاب می‌تواند مؤید این نظر باشد. علی‌رغم چندین پژوهش دربارۀ این سوره، از منظر تحلیل گفتمان که از روش‌های جدید تحلیل متون در دانش زبان‌شناسی است، تاکنون مطالعه‌ای پیرامون آن صورت نگرفته است. گزاره‌های سیاسی‌اجتماعی فراوانی در سورۀ احزاب موجود است که طبق فرضیۀ این پژوهش حول محوری واحد گرد آمده است و این پژوهش در پی آن است تا با بهره‌گیری از برخی مؤلفه‌های تحلیل گفتمانی لاکلا و موفه که مشخصۀ آن تسری گفتمان از حوزۀ فرهنگ و فلسفه به جامعه و سیاست است، فضای تخاصم گفتمانی در سورۀ احزاب را تبیین کند. طبق یافته‌های این پژوهش، دو گفتمان متخاصم در موقعیت نزول سورۀ احزاب درصدد تضعیف هژمونی یکدیگر بوده‌اند. منافقان و بیماردلان گفتمان نفاق و جهل را شکل داده بودند که دالّ مرکزی آن موروثی دانستن جایگاه پیامبر ص و گرایش به نبوت فرزندخواندۀ ایشان به عنوان نبیّ بعدی بود و دیگر دالّ‌های این گفتمان نیز آن را تقویت می‌کرد. در واکنش به آن، گفتمان ایمان، با پشتیبانی خدا و پیامبر ص و مؤمنان راستین، با تبیین جایگاه پیامبر ص به عنوان فرستادۀ خدا و خاتم النبیین که نه موروثی و نه قابل انتخاب است، ضمن حفظ هژمونی خود، به تبیین این موضوع به عنوان دالّ مرکزی خود مبادرت ورزید.

روش تفسیر اجتماعی مقام معظم رهبری به ایشان این توان را داده است تا دیدگاه‌ها و دستورات اجتماعیِ قرآن را بیشتر از دیگران موردتوجه قرار دهند. پژوهش پیشِ‌رو که به روش تحلیلی ـ اسنادی، سامان یافته به بررسی تفسیر مقام معظم رهبری از آیه شصتم سوره احزاب و بازکاوی مفاد و سبک و سیاق اجتماعی پررنگ این آیه و تحلیل چگونگی دلالت آن بر جرم‌انگاری تنش‌آفرینی اجتماعی سلبریتی‌ها پرداخته است. از تفسیر مقام معظم رهبری از این آیه شریفه می‌توان این نکات را به دست آورد: 1. گناه اِرجاف به شایعه‌پراکنی اختصاص ندارد؛ 2. گناه اِرجاف به ساحت جنگ و جهاد اختصاص ندارد؛ 3. ارجاف، روش و شگرد دیرینه جبهه تبلیغاتی کافران علیه جبهه اسلام است؛ 4. برخی مصداق امروزینِ واژه قرآنی «المرجفون» به شمار می‌آیند؛ 5. گناه اِرجاف در جامعه جنبه حساس ضدّ امنیتی دارد؛ 6. آزادی بیان به معنای آزادی ارجاف نیست. توجه به مجموعه نکات پیش‌گفته، ما را به این نتیجه می‌رساند که تنها، تعمّق در همین آیه شریفه و توجه به تفسیر مقام معظم رهبری از آن کافی است تا مبانی حقوقی و قرآنیِ جرم انگاریِ برخی سلبریتی‌ها در ارجاف و تنش‌آفرینی در جامعه و ضرورت و چگونگی مقابله با این جرم به شکل منقّح بیان شود.