جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

چکیده ماشینی: این مسئله که در قرن نوزدهم توسط مستشرقین مطرح شد، دربارهٔ توانایی عقل عربی و سامی برای تولید فلسفه‌ای ویژه خودش، هنوز هم محل بحث است؛ میان کسانی که به نظر مستشرقین نژادپرست معتقدند و می‌گویند عرب‌ها انسانی کمتر از آریایی‌ها هستند و به همین دلیل تقلیدی هستند، و میان مخالفان آن نظریه که از وجود چیزی به نام فلسفهٔ عربی-اسلامی با موضوعات خاص و پاسخ‌های جالب که پیش از آن مشاهده نشده، دفاع می‌کنند. در بررسی ما دربارهٔ این مسئله، فهمیدیم که داوری نهایی دربارهٔ آن بر عهدهٔ متون است. یکی از مسائلی که در تحقیقاتمان با آن برخورد کردیم، نظریهٔ عقل انسانی بود که از زمان ارسطو ادامه داشته و عصرهای باستان و قرون وسطی را تحت تأثیر قرار داده بود. سؤال ما دربارهٔ این موضوع این بود که نوشته‌های عرب‌های مسلمان تا چه حد اصیل است. ما فیلسوف کُندی را به عنوان نمونه انتخاب کردیم، چون او اولین مشایخ عرب مسلمان بود که معمولاً به تقلید متهم می‌شوند، و میراثشان هم محل مناقشه بود. بعد از بررسی متون او، هیچ نظر جالبی که خاص خودش باشد و از فیلسوفان یونانی متمایز باشد، پیدا نکردیم؛ او فقط گفته‌های آنها را دنبال کرده و چیزی به آن اضافه نکرده که قابل عنوان به عنوان خلاقیت باشد.

کندی با تأثیر از روایت کوتاه‌تر الهیات منسوب به ارسطو (اثولوجیا) و آموزه‌های کلامی معتزلی سعی بر آن داشته تا بتواند میان نظریه صدور و خلق از عدم جمع کند. او با توجه به تفکیکی که میان الف) فاعل حق تام اول و فاعل‌های بالمجاز و ب) فعل و عمل می‌گذارد سعی بر این دارد تا بتواند نحوه پیدایی موجودات را توضیح دهد. در دیدگاه کندی فاعل حق تام اول به نحو تأییس الأیسات من لیس فاعلیت می‌کند و موجودات دیگر که همان فاعل‌های بالمجاز هستند از همدیگر به وجود می‌آیند. او اضافه می‌کند که تأییس الأیسات من لیس فعل فاعل حق تام اول است و فاعل‌های بالمجاز نسبت به یکدیگر عمل دارند. می‌توان گفت که کندی با این سازوکار تا حدی توانسته است میان نظریه صدور و خلق از عدم جمع کند. اسحاق اسرائیلی با تأثیر از روایت طولانی‌تر الهیات منسوب به ارسطو و آموزه‌های دینی یهود معتقد است که خداوند به نحو خلق از عدم دو جوهر بسیط (ماده و صورت اولیه)‌ را به وجود می‌آورد. درباره او می‌توان گفت که وی تحت تأثیر کندی برای خداوند به واسطه قدرت و اراده‌ای که دارد، قائل به فعل و تأثیر است. این فعل است که نمود آن در قدرت و اراده خداوند ظهور می‌یابد و دو جوهر بسیط از آن به وجود می‌آید. این همان سخنی است که کندی درباره فاعل حق اول تام مطرح می‌کند که او نیز فعل دارد و فعل او به نحو خلق از عدم است که همان عقل اول است. در فلسفه اسحاق سخن چندانی درباره عمل دیده نمی‌شود، اما اگر فلسفه او را ذیل فلسفه کندی تفسیر کنیم، می‌توان گفت که فاعل‌های دیگر (عقل، نفس و فلک) چون عمل دارند، به نحو صدوری پدید می‌آیند. با توجه به آنچه گفته شد می‌توان گفت که مسئله اصلی این رساله جمع نظریه صدور و خلق از عدم در دیدگاه کندی و اسحاق اسرائیلی است. روش جمع‌آوری داده‌ها کتابخانه‌ای و روش تحلیل داده‌ها توصیفی ـ تحلیلی خواهد بود. نتیجه اجمالی که رساله بدان رسیده این است که در فلسفه کندی با پُر رنگ کردن تفکیک میان دو گونه از فاعل و تفاوت فعل و عمل می‌توان الگویی را پیشنهاد داد که در آن نظریه خلق از عدم و صدور با هم جمع شود. در فلسفه اسحاق اسرائیلی با توجه به منابعی که از او در دسترس است و منابعی که وی از آن‌ها تأثیر گرفته به ویژه فلسفه کندی، می‌توان تفسیری ارائه داد که در آن همچون کندی نظریه صدور و خلق از عدم با هم جمع شوند.

آموزه‌های الهیاتی اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را میتوان یکی از منابع احتمالی فلسفة اسلامی در روزگار تکوین آن، قلمداد کرد. در راستای بررسی این منبع احتمالی، امکان مواجهۀ مستقیم برخی از حکمای مسلمان با ائمه میتواند سندی مهم در موجه بودن این احتمال، و بلکه محقق بودن آن، باشد. بررسی میراث متقدمین، دست­کم ما را به دو شاهد درمورد ارتباط ابویوسف یعقوب‌بن اسحاق کندی با امام حسن عسکری(ع) رهنمون میسازد. در یکی از این‌دو، بتصریح از کندی یاد شده و در دیگری، شخصی با عنوان «یعقوب‌بن اسحاق» با کنیه ابویوسف، مورد اشاره قرار گرفته است. بر اساس داده‌های موجود در این‌دو شاهد و سنجش آنها با سایر داده­های تاریخی و همچنین نمایان‌بودن مباحث بیان شده از سوی امام عسکری(ع) در آثار کندی، امکان ارتباط کندی با امام(ع) بسیار موجه بنظر میرسد و از اینرو، بررسی دیگر آثار کندی، و بلکه مکتوبات سایر حکمای مسلمان، از حیث تأثر از آموزه‌های الهیاتی اهل‌بیت (علیهم‌السلام) امری معقول است.