مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

محمّد رسول الله(ص)، تحوّلاتی اساسی در جامعة عربستان پدید آورد که منجر به شکل گیری فرهنگ و تمدّن اسلامی گردید. الگوی تمدّنی رسول الله(ص) در گذار از جامعة جاهلی به جامعه ای اسلامی، نمونه ای درخشان در تاریخ بشری است. مهم ترین عناصر در این الگو عبارتند از: الف) تحوّل درونی انسان که مبتنی بر دو رکن اندیشه و اراده است. تغییر ساختارهای اجتماعی و سیاسی در اندیشة اسلامی، تابعی از تغییر در شالودة روانی انسان است که اساس همة تحوّلات بشری محسوب می شود. ب) گزینش غایت اصلی: تغییر درونی انسان سازوکاری دارد که از طریق گزینش غایت ها صورت می گیرد. غایت ها و اهداف، نیروی محرّکة تاریخ است. این نوشتار به روش توصیفی تحلیلی به بیان الگوی تمدّنی اسلام با استفاده از آیات قرآن کریم می پردازد. در این الگو، خدا مهم ترین غایت انسان است که برتر و مطلق است. به همین دلیل، اهداف و آرمان های انسان نیز برتر و بی نهایت بوده، او همواره مسئولیّت پذیر، متحوّل و در حرکتی مستمر خواهد بود. علاوه بر این، رویکرد جامع به توسعه، توانمندی فراگیر و اصل تسامح و تساهل، عناصر تکمیل کنندة الگوی تمدّنی اسلام اَند. در پرتو این اصول، می توان به شاخص های عمدة تمدّن اسلامی در سیرة نبوی، مانند جایگاه انسان در توسعه، تشکیل دولت و تغییر روابط اقتصادی دست یافت.

رواداری عامل پویایی، بالندگی و رشد اندیشه‏های مختلف است و باعث بالا بردن ظرفیت پذیرش و تحملعقاید‏ مختلف جامعه در معرض تضارب آرا می­شود. رواداری مذهبی و شکیبایی در برابر ادیان و مذاهب مختلف، جامعه را به سمت پویایی و نشاط علمی پیش‏ می‏برد. در قرن چهارم هجری، که به عصر شکوفایی فرهنگی و تمدنی اسلام و یا به تعبیری رنسانس اسلامی مشهور است، رواداری مذهبی یکی از موارد برجسته است. در سایه رواداری مذهبی و دوری از تعصب است که اندیشه­های مختلف و گاهی متضاد اجازه ظهور پیدا می­کنند و زمینه شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی فراهم می­شود. در این مقاله، پس از اشاره به معنای رواداری، و پیشینه آن در فرهنگ و تمدن اسلامی، ابعاد رواداری مذهبی و تأثیر آن در گسترش تمدن، فرهنگ و علوم اسلامی بررسی خواهد شد.

اگر چه این روزها و به دلیل بحث فراگیر گفت و گوی تمدن ها و کثرت استعمال این واژه سخن گفتن درباره ارتباط بین قرآن و گفت و گوی تمدن ها را بسیاری از زاویه تحقیق و پژوهشی سفارشی تلقی می کنند اما همچنان که فلاسفه معتقدند وجود یک امری را نمی توان به هیچ عنوان منکر شد لذا وجود گفت و گو و اصولا بحث چگونگی بر آمدن و فروختن تمدن ها از جمله موضوعات کلیدی است که در جای جای آیات قرآنی به آن پرداخته شده است. آنچه قرآن از ظهور سقوط تمدن هایی چون عاد و ثمود و ... روایت می کند و یا چگونگی هلاکت فرعون و یا قوم لوط ، یونس و .. در واقع تاکیدی است بر همین موضوع و تحذیر آدمیان (اعم از حاکمان و شهروندان) که در چگونگی سقوط یا ظهور یک قوم و تمدن تدبیر و تمشیت کنند و از آن در نقد و انتقاد کار خویش بهره جویند. در این گفتگو دکتر قراگوزلو معقتد است نگاه قرآن به تمدن انتقادی و اصلاح گرایانه است.