جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در مقالۀ حاضر با روش تحلیل محتوای کیفی و شیوۀ فلسفی، به‌ویژه فلسفۀ تطبیقی، تحلیل شده که از منظر ملاصدرا و راجرز، به‌عنوان اندیشمند مکتب روان‌شناسی کمال، انسان‌های رشدیافته دارای چه ویژگی‌هایی هستند. همچنین در تفکر این دو اندیشمند، چه نقاط اشتراک و افتراقی وجود دارد و در نکات افتراق، چگونه می‌توان دیدگاه‌های یکی از این دو اندیشمند را تحلیل و نقد نمود؟ بنا بر نتایج این تحقیق، حرکت آگاهانه و همراه با پذیرش به‌سمت بودن، گشودگی در برابر تجربه، دوری از نقاب، شکوفایی استعدادها، دستیابی به اعتدال درونی و رهایی از خودحقیرپنداری، ازجمله ویژگی‌های انسان تحقق‌یافته در نگاه راجرز هستند. نگاه از منظر یک روان‌شناس مثبت‌اندیش و مبانی‌ای مانند پذیرش اگزیستانسیالیسم، کل‌گرایی، اختیار و کرامت درونی انسان، ازجمله مهم‌ترین بنیان‌های تأثیرگذار در این نوع تفکر راجرز محسوب می‌شوند. در مقابل، صدرا با رویکرد یک فیلسوف حکمت متعالیه به معرفی انسان کامل پرداخته و ویژگی‌هایی مانند دستیابی به مقام خلیفة‌اللهی، دستیابی به مراتب بالای عقل نظری، اتحاد با عقل فعال و بهره‌مندی از توانایی ریاست مدینۀ فاضله را مهم‌ترین ویژگی‌های این نوع انسان معرفی می‌نماید. پذیرش اصالت وجود، حرکت جوهری، تشکیک در وجود و وحدت نفس و قوا، مهم‌ترین مبانی تأثیرگذار بر این نگاه صدرا هستند.

مسئله کلام الهی از مباحث بنیادین در کلام اسلامی است که میان مکاتب مختلف، همواره محل اختلاف بوده است. ملاصدرا با تلفیق فلسفه، عرفان و دین، تفسیری نوین از کلام الهی ارائه می‌دهد که فراتر از دیدگاه‌های معتزله، اشاعره و امامیه است. او کلام را نه صرفاً صفتی نفسی و نه مخلوقی لفظی بلکه ظهوری تکوینی از علم و اراده الهی می‌داند که در مراتب هستی تجلی می‌یابد. ملاصدرا کلام الهی را به سه مرتبه «اعلی» (امر ابداعی)، «متوسط» (امر تکوینی) و «ادنی» (امر تشریعی) تقسیم می‌کند و عالم را تجلی همین کلمات معرفی می‌نماید. در این چارچوب کلمه تکوین، مظهر جامع اسما و صفات و عصاره عالم امکان است. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین ماهیت کلام الهی در اندیشه ملاصدرا و نسبت آن با وجود و مراتب هستی است؛ مسئله‌ای که در دیدگاه‌های کلامی پیشین غالباً به صورت ناقص یا صرفاً لفظی و نفسی تفسیر شده است. بر این اساس سؤال محوری مقاله آن است که کلام الهی در حکمت متعالیه چه حقیقتی دارد و چگونه می‌توان عالم را به مثابه تجلی کلمات تکوینی الهی فهم کرد؟ نوآوری این مقاله در بازخوانی وجودشناختی نظریه کلام الهی ملاصدرا، تحلیل ساختار مراتب کلام تکوینی و تشریعی و نقد روش‌شناختی بهره‌گیری وی از قیاس تمثیلی در تبیین این نظریه است. این مقاله ضمن تحلیل ساختار نظری ملاصدرا در باب کلام الهی، نقدی نیز بر روش او در بهره‌گیری از قیاس تمثیلی در تبیین این نظریه وارد می‌کند.

مسئله هویت شخصی از بنیادی‌ترین مباحث فلسفه ذهن معاصر است که در قالب سه نظریه حافظه‌محور، جسم‌محور و روایت‌محور تحلیل شده است. هر یک از این نظریه‌ها تلاش دارند استمرار شخص را بر پایه سازوکارهای روان‌شناختی، زیستی و روایی توضیح دهند. پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی و تحلیلی، دیدگاه‌های ملاصدرا و آقاعلی مدرس زنوزی را با این سه نظریه تطبیق می‌دهد تا امکان تلفیق فلسفه ذهن با حکمت اسلامی بررسی شود. یافته‌ها نشان می‌دهد در حکمت متعالیه، حافظه نه علت بلکه جلوه تداوم وجودی نفس است. در نظریه زنوزی، بدن طبیعی به عنوان ابزار تحقق مسئولیت اخلاقی و استمرار هویت عمل می‌کند و در هر دو نظام فکری، روایت زندگی انسان در قالب تجسم اعمال و تحقق معاد بازخوانی می‌شود. این مطالعه نشان می‌دهد با تلفیق سه سازوکار حافظه، بدن و روایت در چارچوب حکمت اسلامی، می‌توان تبیینی جامع از هویت شخصی ارائه کرد که هم عقل‌پذیر و فلسفی و هم معادشناختی و الهیاتی است.

مسئله این پژوهش امتداد و کاربست «انسان‌شناسی صدرایی» در تحول علوم انسانی با تأکید بر «آزادی متعالی صدرایی» است. آزادی در نظام فکری و هندسه معرفتی صدرالمتألهین مبتنی بر مبانی فلسفی وی است. در این مقاله با توجه به حکمت متعالیه و انسان‌شناسی ملاصدرا به تنقیح مؤلفه‌های آزادی از منظر وی پرداخته شده و آزادی حاصل از مبانی او «آزادی متعالی» نامیده شده است. آزادی متعالی یعنی «تقرّب به حقیقت نامتناهی» و «فراروی در تعالی» که در بستر معرفت نفس حاصل می‌آید و ملازم است با انشراح وجودی، توسعه وجودی و گشودگی ظرفیت هویت انسانی و در مقابل رهایی نفسانی قرار دارد که درواقع اسارت و شقاوت است. از آنجا که علوم انسانی موجود متأثر از مبانی خاص خودند، این مقاله به امتداد و کاربست مؤلفه‌های انسان‌شناسی صدرایی با تأکید بر آزادی متعالی صدرایی برای تحول و تعالی علوم انسانی پرداخته و اصولی را برای تحول و تبدیل علوم انسانی موجود به علوم انسانی مطلوب ارائه داده است، مانند: «علوم انسانی توحیدی»، «علوم انسانی همراستا با فطرت»، «علوم انسانی اخلاق‌مدار»، «علوم انسانی کرامت‌مدار»، «فلسفه شریعت و علوم انسانی شریعت‌مدار»، «نفی علوم انسانی سکولار» و «نظرداشت انسان کامل».

کرامت انسان اگر چه امروزه یک بحث نسبتا جدید است؛ اما بررسی‌ها نشان می‌دهد که این بحث از گذشته‌های دور مطرح بوده است. اگر چه برخی مانند اومانیست‌ها در کرامت انسان افراط می‌کنند و کسانی نیز راه تفریط را پیش می‌گیرند؛ اما در این میان ملاصدرا راه میانه را برگزیده است. از منظر وی کرامت یک امر تشکیکی است که کف آن با رسیدن به «انسان بشری» شروع می‌گردد؛ اگر چه که اوج آن با رسیدن به مرحله «انسان ملکی» حاصل می‌شود. انسان با رسیدن به مرحله انسان بشری که مجموعه‌ای از ظرفیت‌ها و استعدادهای فوق‌العاده است از دیگر جانداران و با وصول به مرتبه انسان ملکی از دیگر افراد انسان متمایز می‌گردد. در این مقال که به شیوه تحلیلی-توصیفی نگارش یافته تلاش می‌کنیم که این دیدگاه را که می‌توان آن را «کرامت به مثابه امر تشکیکی» نامید تبیین کنیم و مستندات آن را با تکیه بر کلمات ملاصدرا ارائه دهیم.

نفس صدرایی، جوهر ذاتاً مجردی است که با حدوث جسمانی خود، در مسیر تغیر ذاتی و استکمال جوهری خویش قرار‌ می‌گیرد. چنین نفسی در مقام تعلق فعلی به ماده، با استعانت از قوای متعددی که هریک شأنی از شئون آن هستند، نردبان تشکیک را‌ می‌پیماید؛ به‌گونه‌ای که درنهایت، از منشأ جسما‌نی‌اش بی‌نیاز‌ می‌گردد و آنگاه‌ می‌تواند در نشئه‌ای دیگر باقی بماند. اما اگر پیش از رسیدن به تجرد تام عقلی، مرگ بین او و بدن هیولانی و مادی‌اش فاصله بیندازد، چه سرنوشتی در انتظارش خواهد بود؟ آیا روح به تنهایی در نشئه دیگر محشور خواهد شد؟ به‌راستی تناقض چنین بحث عقلانی با نصوص آیات و روایات چگونه مرتفع می‌گردد؟ در فلسفه متعالیه، انسان نه‌تنها با روح، بلکه با جسمش نیز محشور‌ می‌گردد. جسم مترقی و متکامل صدرایی، با همان عینیت جسم دنیوی و با خلاقیت قوه خیال مجرد ایجاد‌ می‌گردد؛ درحالی‌که صورت جسمیه‌اش محفوظ، اما هیولا و ماده‌اش را در نشئه دنیا برجای گذاشته است. چنین انسانی، مرهون نگاه عمیق صدرایی به نفس و اصول و مبانی شگرف فلسفی اوست. در این منظر، علاوه بر همسویی با متون دینی، شبهه تناسخ و امثال آن نیز جایگاهی نخواهد داشت.

یکی از مهم­ترین موضوعاتی که همه‌ی عرفا و فیلسوفان اشراقی بدان نظر داشته‌اند و درباره‌اش سخن گفته‌اند، «عشق» است. آنان عشق را جان و اساس عالم می‌دانند که به واسطه‌ی آن، همه‌ی موجودات از ادنی‌ تا اعلی‌، در جنبش­اند و به سوی سرمنشاءِ عشق، یعنی ذاتِ حق تعالی، در حرکت. مولانا جلال الدین بلخی و ملّاصدرای شیرازی، دو تن از آن عرفا و فیلسوفان اشراقی هستند که در آثار و نوشته‌هایشان عشق، نقشی محوری و اصلی دارد و نزدیکیِ دیدگاه‌هایشان را در این باره به روشنی و آشکارگی می‌توان در مثنوی شریف و کتاب اسفار اربعه دید. «ارزش عشق»، «سریان عشق در کائنات»، «توجه به عشق مجازی»، «پاکدامنی و عفت در عشق» و... از جمله‌‌ موضوعاتی هستند که مولانا و ملّاصدرا، در آن­ها هم رای و هم­نظرند و تنها تفاوتِ دیدگاهِ آن دو، در این است که آیا عشق مجازی به جسمِ معشوق تعلّق دارد یا به روحِ او. در این مقاله، بر آنیم، تا پس از ذکر مقدّمه‌ای در باب عشق، تشابه و تفاوت دیدگاه مولانا و ملاصدرا را به فراخی باز نماییم و بررسیم.

صدرالمتألهین در دو کتاب «کسر اصنام الجاهلیه» و «رساله سه اصل» به بحران اجتماعی جاهلیت مقدس شکل‌گرفته در جامعۀ خود پرداخته و در پی انکسار بت‌های جاهلیت، انقلاب و تحول اجتماعی را ایجاد کرده است. در این تحول اجتماعی جهت قرار گرفتن جامعه در مسیر عدالت اجتماعی و دستیابی به جامعۀ فاضله، بایسته است رسالت اصلی فلسفه و حکمت که برقراری عدالت و نفی ظلم و جور است اجرا شود. این امر نیازمند شناخت راهبران راستین (عارف و حکیم) در جامعه است که در پی فقدان این راهبران، گروه‌های متعدد قدرت در کسوت صوفی و عارف منجر به شیوع ظاهرگرایی در دین و هدم دین شده‌اند. نظر به اهمیت این مسئله در این مقاله با روش کیفی تحلیل مضمون این مهم، در دو رسالۀ صدرالمتألهین واکاوی شد. تجزیه‌‌ و تحلیل مضامین پایه و سازمان‌دهنده، هشت مضمون فراگیر معرفت‌گرا، مهذب، ذاکر، مستور، مرگ‌اندیش، تبری و تولی، مجاهد هدایتگر و فیض بخش را به‌عنوان خصایص راهبران راستین در جامعۀ بحران‌زده نشان می‌دهد. نظر به اینکه بحران جاهلیت فتنه‌های عظیمی را در جامعۀ اسلامی در پی خواهد داشت، صدرالمتألهین ارائه مختصات راهبران واقعی را به‌عنوان راه‌حل جهت مواجهه با این تفسیر ظاهرگرایانه از دین می‌داند.

تحقیقات گذشته دربارة پیوند بین هوش مصنوعی و اخلاق، تا حد زیادی بر برنامه‌ریزی یا استفادة انسان از هوش مصنوعی متمرکز بوده است. با پیشرفت هوش مصنوعی و امید به خودمختار شدن این فناوری، بنظر میرسد زمان آن رسیده که ماشینهای هوشمند، بهره‌مند از بُعد اخلاق شوند. گام اول برای این پروژه، عبارتست از ایجاد ماشینی که از یک اصل یا مجموعه‌یی از اصول اخلاقی پیروی کند. این مقاله با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و بشیوة مسئله­محور، درصدد است احکام و اصول اخلاقی در اندیشة ملاصدرا را بررسی کرده و امکان بکارگیری آن برای هوش مصنوعی را ارزیابی نماید. از نظر ملاصدرا، اگرچه اصول اخلاقی ثابتند، ولی میتوان در شرایط جدید با محوریت همان اصول ثابت، احکامی جدید را که قبلاً انشاء نشده بود، استنباط نمود. پس باید واکاوی شود که آیا میتوان از هوش مصنوعی بعنوان مشاوری برای استنباط احکام اخلاقی جدید بهره گرفت یا خیر؟ برای تحقق چنین مطلوبی باید اصول اولیة اخلاقی و الگوریتمهایی که همان مراحل پیدایش احکام اخلاقی هستند، برای ماشین تعریف شوند تا ماشین با استفاده از آنها بتواند احکام اخلاقی جدید را صادر کند. از نگاه ملاصدرا، برای آنکه احکام اخلاقی اجرایی گردند، باید الزامی وجود داشته باشد و این الزام، باعث بوجود آمدن مسئولیت اخلاقی میشود. کسی دارای مسئولیت اخلاقی است که از شرایطی چون اختیار، قدرت و علم برخوردار باشد. بررسی امکان تحقق این شرایط در ماشینهای هوشمند و مسئولیت‌پذیری آنها، مسئلة دیگر پژوهش پیش­رو خواهد بود.

هنگامی که مباحث دامن‌گستر در حوزة علم واجب‌الوجود (علم به ذات و موجودات) نضج می‌گیرد و با فاعلیت و قدرت و عنایت و ارادة او می‌آمیزد، مفهوم «حکمت واجب‌الوجود» سر برمی‌آورد و ضرورت واکاوی و تحقیق می‌یابد. نظرگاه فیلسوفان مسلمان در این باب، دیرینه است و آنان متأثر از آموزه‌های قرآن، درصدد شناخت ماهیت حکمت باری بوده‌اند. مبحث حکمت پروردگار، در آیینة دیدگاه ابن‌سینا شکوفا شده است. او سه مقولة علم، سببیت و رضایت باری را از عناصر بنیادین حکمت واجب برشمرده است. پس از ابن‌سینا و البته در همان چهارچوب ایضاح مفهومی او، فیلسوفانی همانند سهروردی و صدرالدین شیرازی و شارحان صدرایی به بسط و تعمیق این سه عنصر بنیانی پرداخته‌اند. پژوهش حاضر می‌کوشد که بر اساس مبانی فلسفی سهروردی و صدرالدین شیرازی و البته در چهارچوب ایضاح مفهومی سینوی، مفهوم حکمت باری را به قدر مقدور و بضاعت تحقیقی بر آفتاب افکند.