جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

چکیده جستار پیش‌رو با عنوان: نواندیشی دینی با تأثیر از سروده‌های عرفانی فارسی (با تأکید بر مدارا و کثرت‌گرایی) در نظر داشته¬است تا با شیوۀ تحلیلی- توصیفی شاخصه‌های نواندیشی یا روشنفکری دینی در ایران سدۀ حاضر را مورد مطالعه قرارداده و با تطبیق این شاخصه‌ها با آرا و اندیشه‌های ادیبان و سخنوران عارف مسلک، میزان همراهی و همسویی این دو نحلۀ فکری را، با متغیرهای یادشده، به نظر خواننده برساند و به این طریق نشان¬دهد که جریان نواندیشی دینی ـ که نمایندگان گونه‌گونی از: مکلّا و معمّم در ایران داشته ـ در کنار تأثیر از گفتمان‌های فلسفی غرب، از عقاید متصوفۀ اسلامی در حوزۀ معرفت شناختی نیز وام‌ها ستانده¬است. در این میان، جریان نواندیش، بیش از هر مؤلفه‌ای از جهت رواداری (و در نتیجه مدارا با دیگران) و نیز عقیده به چندصدایی (به¬جای تک¬صدایی و قرائت واحد از دین)، از ساختار فکری «اهل معنا» متأثر بوده¬است. هر دو نحلة فکری بر این باورند که با رواداری و پذیرش صداهای مختلف، ضمن این که عقیده به توحید حقیقی پاس داشته¬شده، اختلافات و منازعات ایدئولوژیک نیز ازمیان¬برخاسته و در سایة همین اندیشه، بشر بهتر می‌تواند سعادت دنیا و آخرت خود را تأمین¬نماید. باری، آنچه هر دو نحله را ـ در فراخوانی شاخصه‌های گفته¬شده ـ قدری از یکدیگر متمایزمی‌سازد، خاستگاه این شاخصه‌هاست، که در عارفان، عمدتاً، نگاه توحیدی (وحدت وجود بر مذهب تجلی) و در نواندیشی دینی، نگاه جامعه‌شناختی (دوری از تعصب و منازعه) می‌باشد.

در طول تاریخ ادیان در مورد حقانیت یا عدم حقانیت دین واحد یا تعدادی از آنان دیدگاه‌های مختلفی وجود داشته است. نظریه سنتی در این باب نظریه انحصارگرایی دینی است. انحصارگرایی دینی (Religious exclusivism)، مطابق این رویکرد، در میان همه ادیان عالم، تنها یک دین، دارای اعتقادات دینی حق است و رستگاری، رهایی، کمال یا هر چیز دیگری که هدف نهایی دین تلقی می‌شود، منحصر در یک دین خاص و پیروان آن می‌باشد و هر چند ادیان دیگر نیز مشتمل بر حقایقی باشند، اما منحصراً یک دین حق وجود دارد. به این ترتیب پیروان سایر ادیان، حتی اگر دین‌دارانی اصیل، و به لحاظ اخلاقی درستکار باشند، نمی‌توانند از طریق دین خود، رستگار شوند. برای نجات دادن این افراد باید یگانه راه رستگاری را نشان داد (پترسون، 1403ش، ص 402) .این اعتقاد را که می‌گوید: «در بیرون از قلمرو کلیسا، نجات و رستگاری وجود ندارد»، می‌توان محسوس‌ترین و تأثیربخش‌ترین بیان انحصارگرایی به شمارآورد (هیک، 1387ش، ص 65). بر اساس این دیدگاه، تنها کسانی که غسل تعمید کلیسایی داشته باشند، به بهشت می‌روند؛ حتی حضرت موسی(ع) و حضرت ابراهیم (ع)، هم اهل بهشت نیستند؛ اگرچه مورد احترام کلیسا هستند، منتها در جایی به اسم «لیمبو»(limbo) (لیمبو به اعتقاد مسیحیان، محلی است که در آن پیامبرانی از قبیل حضرت موسی و نیز کودکانی که غسل تعمید داده نشده اند، در انتظار روز قیامت به سر می برند. در این محل عذابی وجود ندارد) (ابراهیمی، 1352ش، ص25) (برزخ) بین جهنم و بهشت ـ که اذیتی یا لذتی هم نیست ـ حضرت موسی(ع) و همه پیامبرانی که غسل تعمید ندارند ولی گناه بزرگ هم انجام نداده‌اند، معطّل می‌مانند و در روز قیامت، حضرت عیسی علیه السلام آنها را به بهشت می‌برد (لنگهاوزن، پاییز 1376، ص15). نظریه دوم که شمول گرایی (Religious Inclusivism) است، همانند انحصارگرایان بر این باورند که راهی برای رستگاری وجود دارد و این راه نیز صرفاً در یک دین خاص قابل شناسایی ‌است. البته همه می‌توانند در این راه قدم بگذارند، اما تنها به شرطی که به ضوابط مطرح شده در آن دین گردن نهند یا در طریق رستگاری بخشی که آن دین پیش می‌نهد، سالکان صادقی باشند. از سوی دیگر، شمول‌گرایان همانند کثرت‌گرایان معتقدند که خداوند و لطف و عنایت او، به انحای گوناگون در ادیان مختلف تجلّی یافته ‌است؛ یعنی هر کس می‌تواند رستگار شود؛ حتی اگر از اصول اعتقادی آن دین حق، چیزی نشنیده و بی‌خبر باشد (ابراهیمی، 1352ش، ص27). بدین ترتیب، شمول‌گرایی از انحصارگرایی فراتر می‌رود؛ زیرا با وجود پذیرفتن این مدعای انحصار‌گرایانه که یک دین خاص، حق مطلق است، می‌پذیرد که پیروان سایر ادیان نیز می‌توانند رستگار شوند. (پترسون، 1403ش، ص414 و415). «کارل رانر» متکلم کاتولیک که از طرفداران این نظریه است، معتقد بود که تنها دین حق، مسیحیت است و از هیچ راه دیگری نمی‌توان رستگار شد. کلمه منحصر به فرد «خداوند» در عیسی علیه السلام تجسم یافت. مسیحیت نه تنها ما را با این کلمه منحصر به فرد آشنا کرد، بلکه زمینه اجتماعی لازم برای حضور عیسی مسیح علیه السلام را در میان انسان‌ها نیز فراهم آورد... . به این ترتیب، خداوند این امکان را فراهم آورد که همه، حتی آنها که در متن مسیحیت تاریخ نزیسته‌اند، متحول شده و با خداوند آشتی نمایند. «رانر» اظهار می‌دارد که گرچه به لحاظ تاریخی، مسیحیت با عیسای ناصری آغاز شده، اما مسیحیت، یک پیش تاریخ نیز دارد بنابر عهدجدید، در دوران پیش از مسیحیت، بسیاری از اسرائیلیان و پیروان سایر ادیان، ظاهراً در نتیجه ایمان خویش، و واقعاً به دلیل اطاعت از مسیح موعود نجات یافتند؛ لذا ما می‌توانیم آن‌چه را که درباره یهودیان و غیر یهودیان پیش از مسیحیت گفته شده است، درباره پیروان ادیان دیگر نیز صادق بدانیم. این یک نیروی تاریخی شمرده نمی‌شود، پس آنان در همان وضعیتی قرار دارند که انسان‌ها را نجات دهند؛ ازاین‌رو عاقلانه ‌است که بگوییم خداوند همان لطف و عنایتی را به ایشان خواهد کرد که به انسان‌های پیش از مسیحیت کرده بود. رانر، چنین افرادی را مسیحیان بدون عنوان (anonymous Christians) یا بی‌نام و نشان می‌خواند؛ زیرا با وجود آن‌که ایمان مسیحی آشکاری ندارند، آگاهانه یا نا‌آگاهانه در جست‌وجوی خداوند هستند و او را مورد پرستش قرار می‌دهند. در این‌جا قانون «همه یا هیچ» حاکم نیست؛ لطف و رحمت خداوند به درجات گوناگون شامل حال پیروان همه ادیان می‌شود، هر چند که صرفاً عهد جدید است که مرز نهایی میان حق و باطل را معین نموده ‌است و خداوند نیز صرفاً در «عیسی مسیح» به گونه‌ای رستگاری بخش، تجلی یافته ‌است (پترسون، 1403ش، ص415و416؛ هیک، 1387ش، ص68). «رینر» حقیقت عمیق معنوی ادیان دیگر را انکار نمی کند، ولی آن را کافی هم نمی داند. زیرا؛ به نظر او منجی نهایی مسیح است، اگر حقانیتی در ادیان دیگر یافت شود در نهایت به مسیح تعلق دارد. «ژوستین شهید که معاصر لوقا بود می گوید: مسیح کلمه خداوند است که کل نژاد بشر در آن سهیم هستند و آنان که مطابق با نور خود زندگی می کنند مسیحی‌اند حتی اگر به خدا معتقد نباشند» (کامران، 1382، ص30). شمول‌گرایان در برخی نظرات با انحصارگرایان هم نظرند، مانند اینکه معتقدند تنها از طریق مسیحیت می‌توان به رستگاری رسید. اما برخلافِ انحصارگرایان، بر این باورند که ایمان به حضرت عیسی(ع) موجب نجات همه انسانهای درست کردار است، حتی کسانی که نام او را نشنیده‌اند «عیسی برای تحقق این نجات که بخشایشی همگانی است فدیه شد. وخون او کفاره گناه اولیه تمام بشریت شد.» (حسین زاده، 1380، ص 124-125). شمول‌گرایی دینی طرح «مسیحیان گمنام» را بیان می‌کند و معتقد بر حقانیت مسیح است و برای غیر مسیحیان امکان دستیابی به فیوضات دین مسیح(ع) بدون اینکه به طور کامل به جوهر آن آگاه باشند را می‌دهد. دلیل آنها بر نظریه شمول گرایی این است که خداوند دوست دارد همه بشریت نجات یابند.

موضوع تکثرگرایی دینی به‌ویژه در اندیشه جان هیک، یکی از مباحث تأثیرگذار در الهیات و فلسفه دین معاصر است. جان هیک با ارائه نظریه تکثر دینی، معتقد بود که تمامی ادیان بزرگ جهانی به گونه‌ای متفاوت به یک حقیقت غایی پاسخ می‌دهند و این تفاوت‌ها نباید به برتری یا حقانیت مطلق یک دین بر دیگری تعبیر شوند. این دیدگاه، در کنار استقبال گسترده، با نقدهای جدی از سوی متفکران و الهی‌دانان، به‌ویژه در جهان اسلام و ایران، روبرو شده است. متفکران ایرانی، با تکیه بر سنت‌های فلسفی و الهیاتی اسلامی، نقدهای متنوعی بر آرای جان هیک مطرح کرده‌اند که مورد بررسی قرار می گیرد. با وجود تعدد و تنوع این نقدها، هنوز بررسی جامعی که به صحت‌سنجی، طبقه‌بندی، و تحلیل انتقادات متفکران ایرانی بپردازد، به چشم نمی‌خورد. این مسئله از آنجا اهمیت پیدا می‌کند که برخی نقدها ممکن است ناشی از سوءفهم یا تفاوت در چارچوب‌های مفهومی باشد، در حالی که دیگر نقدها می‌توانند چالش‌های عمیق و قابل‌توجهی برای نظریه تکثرگرایی دینی هیک ایجاد کنند. ازاین‌رو، عدم تحلیل و ارزیابی دقیق این نقدها، باعث می‌شود تصویر جامعی از جایگاه این نظریه در مواجهه با انتقادات متفکران ایرانی به‌دست نیاید. پژوهش حاضر با هدف تحلیل و صحت‌سنجی نقدهای متفکران ایرانی به نظریه تکثر دینی جان هیک انجام می‌شود. این پژوهش به هیچ عنوان بنا ندارد درباره قوت یا ضعف نظریه تکثرگرایی جان هیک بحث کند یا این نظریه را مورد نقادی قرار دهد.بلکه فقط بررسی وفهم نظریه جان هیک و برداشت متفکران ایرانی ازنظریه جان هیک ودرنهایت اینکه چه فاصله ای میان برداشتهای متفکرین ایرانی با این نظریه وجود دارد مورد بحث است .لذا تلاش داریم این نقدها را طبقه‌بندی کرده و با استفاده از روش‌های تحلیلی و تطبیقی، میزان اعتبار و استحکام آن‌ها را ارزیابی کنیم . نتایج این تحقیق می‌تواند به روشن شدن زوایای کمتر بررسی‌شده نظریه تکثر دینی و میزان انطباق آن با چارچوب‌های فلسفی و الهیاتی متفکران ایرانی کمک کند.

پلورالیزم دینی یکی از مسائل مهم کلام جدید است که از غرب سرچشمه گرفته و جامعۀ اسلامی‏را نیز تحت نأثیر قرار داده است. پلورالیزم بر آن است که بگوید: تمام ادیان اعم از ادیان توحیدی و غیر توحیدی و مکتبهای بزرگ فکری از حقیقت برخوردارند و پیراون همۀ آنها، رستگارند. هدف این تحقیق این است که نشان دهد: ادیان در حقیقت متعدد و متکثر نیستند و در اصول خود یکسانند و در شریعت طبق مسائل زمانی و نیاز بشری باهم فرق دارند و این اختلاف تشکیکی بوده و از نوع تقابل و تضاد نمی‏باشد. اهمیت موضوع این است که پذیرش پلورالیزم به تناقض منطقی و پیامدهای منفی کلامی‏می‏رسد. در این تحقیق سعی شده با روش توصیفی- تحلیلی، ابتدا پلورالیسم تبیین و سپس ارزیابی گردد. در پایان نیز این پژوهش به این نتیجه رسیده که مبانی پلورالیزم برخاسته از متن ادیان نیست یعنی به گونه‏ای نیست که جان هیک همه ادیان را همچون یک پدیده مورد بررسی قرار داده؛ و از متن ادیان، چنین نتیجه بگیرد بلکه بیشتر چنین به نظر می‏رسد این خواست شخصی او بوده که برای حل مشکلات تزاحم ادیان، چنین راه حلّی را ارائه بدهد.

من در این مقاله جایگزینی برای رویکرد کثرت‌گرایی که در بحث‌های دوره معاصر در فلسفه دین و الهیات نادیده گرفته شده است را شناسایی و بسط می‌دهم. بر اساس این دیدگاه، برخی و نه همۀ ادیان بزرگ جهان، « به یک اندازه درست هستند »، یعنی آن‌ها در جستجو حقیقت و فراهم کردن راه رستگاری، به یک اندازه موفق هستند. این گزینه جایگزین با مشکل رویکرد کثرت‌گرایی، یعنی مسئله پوچی مواجه نیست. بنابراین، حداقل برای بسیاری از مسلمانان، بلکه احتمالاً برای بسیاری از مسیحیان و یهودیان نیز منطقی‌تر است که به‌جای پذیرش رویکرد کثرت‌گرایی، از آن گزینه جایگزین استقبال کنند. اینکه آیا این گزینه جایگزین باید بر رویکرد انحصارگرایی و شمول‌گرایی نیز ترجیح داده شود، موضوعی است که من در این مقاله به آن نمی‌پردازم.

دین حقیقتی واحد و غیر متکثر می باشد و برخلاف آنچه که پلورالیست های متکثرگرا ادعا کرده اند، در تمام دوران پر فراز و نشیب دعوت انبیاء، یکی بیش نبوده است. این دین هر چند نام های متفاوتی به خودگرفته، اما خاستگاه تعالیم همه ی انبیاء قرار داشته است که در شکل عام آن همان اسلام است. البته حقیقت دین ثابت و اما شرایع متغیر و نامانا بوده اند. این دین و این حقیقت واحد در واپسین سال های عمر پیامبر، به نیابت از همه ی انبیاء و البته به زبان رسول خدا و با معرفی امیرمؤمنان به کمال رسید و نام اسلام را به خود گرفت و ثمره ی آن رضایت و خشنودی خداوند بود. و همین دین است که در آخرالزمان مرزهای زمان و مکان را در خواهد نوردید و به دست توانا و با کفایت مصلح و منجی همه ی دوران به مردم معرفی شده و دین اسلام جهانی خواهد شد.

در برابر نقدهای واردشده بر نظریه کثرات‌گرایی دینی جان هیک در زمینه چرایی و چگونگی حقانیت و نجات ادیان و همچنین استخراج مبانی و الگوی نظریه دینی وی، سعی فلاسفه و الهی‌دانان بر این بود که در عین احترام به اصل گشودگی نظریه دینی هیک، به اصلاح و تکمیل نظریه وی در باب مسئله واقع‌نمایی تمام تجربیات دینی بپردازند. در این میان کیث وارد، در عین طبیعی و مفید دانستن مسئله تنوع ادیان و قدردانی از جان هیک، بر مرز بین درست یا قابل قبول بودن و کفایت یا گشودگی بُعد اعتقادی دین نسبت به آینده و همچنین درک متقابل تکاملی ما از آن تأکید می‌ورزد. او تلاش دارد پشتوانه رویکرد جدیدی در باب کثرت‌گرایی دینی به نام کثرت‌گرایی نرم باشد. او با نقد لوازم رویکرد حداکثری، به ویژه مبنای معرفتی و نتایج ناپذیرفتنی آن، بر موارد مهمی چون اهمیت بُعد اعتقادی دین، اجتناب از خودبسندگی دینی، و توجه به تحول جهان‌بینی‌های برخاسته از اعتقادات دینی در طول تاریخ تأکید دارد. در این تحقیق، علاوه بر تبیین مؤلفه‌های کثرت‌گرایی کیث وارد، نتایج و لوازم منطقی کثرت‌گرایی نرم و گشوده او نیز استخراج شده است: گشودگی در لزوم کفایت باورهای دینی خود، احترام ادیان به یکدیگر و اهمیت عمق‌بخشی به معنویت خود، وجود امکان تفاهم در اختلاف اغراق‌آمیز ادیان، تعهدی خطاپذیر از تجربه واقعیت دینی خود و احترام به وجود ادیان متنوع، و بازنگری دقیق در دسته‌بندی ادیان.