جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کتاب «تاریخ تحلیلی اسلام: از آغاز تا نیمه نخست سده چهارم» اثر دکتر جعفر شهیدی، اثری است که با نگاهی سنجیده و تحلیلی، به روایت تاریخ اسلام از دوران پیش از بعثت تا حدود سال ۳۳۰ هجری می‌پردازد. نویسنده در این اثر، نه به گردآوری صرف روایات تاریخی پرداخته و نه به شرح جزئیات بی‌هدف دل بسته، بلکه با رویکردی تحلیلی و با اتکا به منابع موثق اسلامی، کوشیده است مسیر تحولات سیاسی، اجتماعی و دینی جهان اسلام را در سه سده نخست روشن سازد. آغاز کتاب با توصیفی از اوضاع عربستان پیش از اسلام همراه است؛ جایی که نویسنده به‌دقت به بررسی ساختار اجتماعی، نظام قبیله‌ای، باورهای دینی، وضعیت اقتصادی و فرهنگی جزیره‌العرب می‌پردازد. این بخش، در حکم مقدمه‌ای است بر فهم ظهور اسلام، چرا که بدون شناخت زمینه‌های اجتماعی و دینی پیش از بعثت، فهم تأثیر دعوت پیامبر اسلام ممکن نخواهد بود. در فصل‌های بعدی، بعثت پیامبر، دعوت پنهانی و آشکار، هجرت، و تشکیل نخستین حکومت اسلامی در مدینه با نظمی تاریخی و نگاهی تحلیلی بررسی شده‌اند. تفاوت این اثر با بسیاری از کتاب‌های تاریخ اسلام در آن است که نویسنده صرفا به نقل وقایع بسنده نمی‌کند، بلکه به چرایی و چگونگی رخدادها توجه دارد. برای نمونه، در بررسی جنگ‌های صدر اسلام، آنچه برجسته می‌شود نه فقط تعداد کشته‌ها یا نتیجه نهایی، بلکه تحلیل اهداف، زمینه‌های وقوع، و پیامدهای سیاسی و اعتقادی این نبردهاست. پس از رحلت پیامبر، نویسنده وارد دوره خلافت خلفای راشدین می‌شود و در این بخش نیز، با پرهیز از داوری‌های متعصبانه، به بررسی دقیق اختلافات سیاسی، نحوه انتخاب خلفا، چالش‌های داخلی و فتوحات خارجی می‌پردازد. واقعه سقیفه، قتل عثمان، جنگ جمل و صفین، و در نهایت شهادت امام علی (ع)، در بستر تحلیل قدرت و سیاست مورد بررسی قرار گرفته‌اند. فصل‌های بعدی کتاب، به دوران بنی‌امیه و سپس عباسیان اختصاص دارد. در این بخش‌ها، تحول خلافت به سلطنت، ظهور گرایش‌های مذهبی، شکل‌گیری فرقه‌های کلامی و نیز تلاش‌های فرهنگی و علمی جهان اسلام، از جمله ترجمه متون یونانی، تأسیس دارالحکمه و ظهور متکلمان و محدثان بزرگ، بررسی شده‌اند. نویسنده با نگاهی دقیق، نشان می‌دهد که چگونه سیاست، مذهب و فرهنگ در این دوران در هم تنیده شدند و چه تأثیری بر آینده تمدن اسلامی گذاشتند. کتاب «تاریخ تحلیلی اسلام» اثری است که هم برای دانشجوی تاریخ و علوم اسلامی مفید است و هم برای خواننده‌ای که می‌خواهد نگاهی جامع از آغاز اسلام تا تثبیت خلافت عباسی به‌دست آورد. جعفر شهیدی در این اثر، با زبانی سنجیده، تحلیل را با روایت درآمیخته و تصویری تاریخی_‌تحلیلی از دینی جهانی ترسیم کرده که در دل تحولات سیاسی و اجتماعی، ریشه‌دار شد و گسترش یافت. محتوای کتاب موقعیت جغرافیایی عربستان و اوضاع اجتماعی - سیاسی آن پیش از اسلام، ظهور اسلام، آغاز درگیری‌ها، خلافت پس از محمد بن عبدالله، حوزه اسلامی پس از علی بن ابیطالب، امویان، مروانیان و سقوط امویان و به قدرت رسیدن عباسیان است. کتاب شامل هفت فصل است: فصل اوّل و دوّم؛ ظهور اسلام، فصل سوم؛ آغاز درگیری‌ها و جنگ‌های پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ و رحلت آن حضرت، فصل چهارم؛ خلافت پس از پیامبر، ابوبکر و خلافت او، فصل پنجم؛ حوزه اسلامی پس از شهادت، حضرت علی ـ علیه السّلام ـ، فصل ششم؛ امویان، فصل هفتم؛ مروانیان. نویسنده دربارهٔ نحوه شکل‌گیری این کتاب در مقدمه آورده است: سال‌ها پیش کتابی مختصر در تاریخ اسلام نوشتم تا علاقه‌مندان به این فن، خاصه دانشجویان را راهنمایی باشد. آنچه در آن کتاب فراهم آمد تحلیل حادثه‌هایی بود که از زمان مبعوث شدن رسول اکرم (ص) تا پایان حکومت امویان پدید آمد، از آن پس تتبع و بحث ادامه یافت تا به سالیانی چند پس از سده سوم (عصر نخستین دولت عباسیان) کشید.

پیش از پرداختن به مصاحبه اشاره به چند نکته ضروری است: ـ سؤالات به گونه ای گزینش شده اند که برطرف کننده دغدغه های مختلفی در عرصه ادب ولایی باشند؛ به همین جهت، پراکندگی موضوعات سؤالات نیز دو دلیل عمده دارد: یکی وجود دغدغه های متعدد و مجال اندک مصاحبه و دیگری حذف برخی سؤالات رابط بین موضوعات که علتش ذکر خواهد شد. ـ استاد گرمارودی حاضر به مصاحبه شفاهی نشدند؛ از آن جهت که مبادا در حین گفتار و از سر سهو سخنی را بر زبان آورند که مستند و صحیح نباشد. ـ از میان پرسشهای متعدد فصلنامه، استاد برخی را برگزیدند و پاسخ دادند؛ ایشان دلیل پاسخ ندادن به برخی پرسشها را چنین بازگو کردند: در دیگر عرصه ها خود را صاحب تخصص نمی دیدم یا اینکه حرف جدیدی نداشتم و بازگفت سخنان مکرّر فقط اتلاف وقت است. چنانکه خواهید دید، استاد پاسخ ها را با حوصله و دقت بسیار مرقوم فرمودند و برای پاسخ گویی صرفاً به حافظه اتکا نکرده اند و از کتب و مقالات مختلف بهره جستند و شاهد مثال آوردند. به گفته خودشان در نقل احادیث و روایات مقید بوده اند که جز از احادیث صحیح السند یا معتبر استفاده نکنند.

بدون شک نقد ترجمه یکی از مهم­ترین زمینه­های مطالعات ترجمه است که امروزه توانسته جایگاه خود را در میان پژوهش­های علمی باز کند. با تکیه بر همین مسئله، پژوهش حاضر در نظر دارد تا به عنوان یکی از اولین پژوهش­هایی که الگوی نقد ترجمه کاترینا رایس را مد نظر قرار می­دهد، ترجمه جعفر شهیدی از نامه بیست و هشتم نهج­البلاغه را مورد نقد و بررسی قرار دهد و به دنبال جوابی برای این پرسش باشد که این ترجمه چقدر در نقش و گونه متن و همچنین عناصر درون و برون زبانی دارای تعادل است؟ مهم­ترین نتایج این پژوهش که با روش توصیفی - تحلیلی نوشته شده­است، مشخص می­کند که نقش غالب متن مبدأ و گونه آن در خلال ترجمه دچار تغییر جدی شده است، همچنین مواردی از عدم تعادل در سطوح واژگان، دستور، معانی و سبک وجود دارد که بیشتر تحت تأثیر عناصر برون­زبانی رخ­نمایی کرده است.