جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

قضا و قدر یکی از موضوعات مهم عقلی و فلسفی است که هرچند ریشه در باورهای دینی دارد، می‌تواند بسیاری از مسائل مهم مربوط به زندگی انسان را تحت الشعاع قرار دهد. با توجه به اهمیت این موضوع، فلاسفة اسلامی سعی در تبیین قضا و قدر داشته‌اند. پر واضح است که این تحلیل را بر اساس مبانی فلسفی خود انجام داده‌اند. بیشتر فلاسفه با قبول علم عنایی و علم منشأ فعل برای خداوند قضا و قدر را در ارتباط با علم الهی مطرح کرده‌اند. علامه طباطبایی در یک رویکرد متفاوت با طرح دو عالم امر و خلق و ویژگی‌های مربوط به این دو عالم قضا را در هر دو عالم جاری و قدر الهی را مربوط به عالم خلق دانسته است. ایشان با رد علم عنایی، رد فاعلیت بالجبر، و تبیین ارتباط خاص خداوند با مخلوقات توانست متفاوت از فلاسفة گذشته علم و فاعلیت مستقیم خداوند به جزئیات را ثابت کند و بنابراین قضا و قدر عینی را در ارتباط با فاعلیت خداوند به نحو متفاوتی ثابت کرد. بنابراین هر فعلی از نظر وجود و ثبوت و در عالم حقایق و نظام تکوین فعل خداوند و قضای الهی است و از نظر انتساب به فاعل و در نظام اعتباریات و تشریع فعل انسان و قدر الهی است. در این پژوهش ضمن بیان مبانی علامه طباطبایی روشن می‌شود که نوآوری ایشان در بیان قضا و قدر چیست و این نوآوری می‌تواند بحث‌های مرتبط با قضا و قدر را به نحو مطلوبی تبیین کند.

قدیس آگوستین(354-430 م) از بزرگان الهیات مسیحی در غرب و ملاصدرا(1571-1641 م) از متفکران فلسفه‌ی اسلامی در شرق، گرچه در دو زمینه‌ی فکری مختلف اندیشیده و به تعاریف مختلفی از عقلانیت دست یافته‌اند، اما هر دو درمقام تعیین مصداق،عقلانیت را اصطلاحی جامع با کاربردی تشکیکی دانسته‌اند که در سطوح مختلفی از یقین، تأمین‌کننده‌ی اعتبار علوم کاربردی، نظری و مکاشفه‌ای است. طی این مقاله به بررسی تعاریف مختلف آگوستین و ملاصدرا از عقلانیت پرداخته و ضمناً نشان خواهیم داد سه محور مشترک در تبیین این دو اندیشمند از عقلانیت بشری عبارت‌اند از: «دوسویه‌دانستن فرآیند ادراک»، «تبیین فرآیند ادراک بر مبنای مشاهده» و «تشکیکی‌بودن معنای تعقل». البته برخلاف آگوستین که نقشی بنیادین و جهت‌دهنده برای اراده و عشق در فرآیند تعقل قائل می‌شود، ملاصدرا اولاً حرفی از عشق به‌میان نمی‌آورد، ثانیاً اراده را نیز تابعی از تعقل و فرع بر آن می‌داند.

شرح رساله الاسماء: امروزه فرهنگ و تمدنی می‌تواند به بالندگی خویش ادامه دهد و داعیه جهانی شدن داشته باشد که در مواجهه با پرسش‌ها، پاسخ‌های قانع کننده عقلی فلسفی داشته باشد. تمدن اسلامی که از پشتوانه عظیم فرهنگی متعالی و رشد یابنده و مکتبی برخوردار است رهروان و پیروان خویش را به اندیشه ورزی و کسب دانش و تجربه از هر ملت و قومی، تشویق و ترغیب می‌نماید و آنان را به گفتگو فرا می‌خواند. در این راستا فلسفه اسلامی با بهره گیری از میراث غنی قرآن و تعالیم امامان شیعه و با یاری جستن از زبان مشترک عقل و منطق، فرهنگ غنی و گرانسنگ اسلام را به جهانیان معرفی کرده است. با توجه به ضرورت این امر، تصمیم به تأسیس «مؤسسه تاریخ حکمت و فلسفه در اسلام» گرفته شد تا زمینه تدوین تاریخ فلسفه در اسلام و معارف عقلی قرآن کریم فراهم شود. از این رو انتشار آثاری در شرح تراث دینی و متون فلسفی، عرفانی و کلامی با رویکرد تاریخی، تحلیلی و تطبیقی در دستور کار مؤسسه قرار گرفته است. نوشتار حاضر از جمله آنها است. نوشتار حاضر، دومین رساله از کتاب التوحید علامه طباطبایی است. علامه در این رساله در صدد اثبات این مدعاست که خداوند تبارک و تعالی با آنکه در مرتبه ذات اجل و ارفع از آن است که معنون به عنوانی یا موصوف به وصفی باشد، در مرتبه اسماء و صفات که متأخر از مرتبه ذات است قابل اتصاف به اسماء و صفات و قابل شناخت است. علامه ضمن این رساله با روشی بدیع و نو به اثبات نظریاتی می‌پردازد که در تاریخ فلسفه ما سابقه ندارد. از این رو می‌توان این رساله را مانند سایر کتب علامه منبع اصلی برای پژوهش‌های مربوط به سیر تطور فکر فلسفی به شمار آورد. شرح حاضر علاوه بر تحلیل دیدگاه‌های علامه در این باره در مقایسه با نظریات فلاسفه بزرگ اسلامی می‌تواند الگویی نو برای نظریه پردازی در تفکر فلسفی و دینی ما به حساب آید.

شرح غرر الفرائد شرح منظومه: امروزه فرهنگ و تمدنی می‌تواند به بالندگی خویش ادامه دهد و داعیه جهانی شدن داشته باشد که در مواجهه با پرسش‌ها، پاسخ‌های قانع کننده عقلی فلسفی داشته باشد. تمدن اسلامی که از پشتوانه عظیم فرهنگی متعالی و رشد یابنده و مکتبی برخوردار است رهروان و پیروان خویش را به اندیشه ورزی و کسب دانش و تجربه از هر ملت و قومی، تشویق و ترغیب می‌نماید و آنان را به گفتگو فرا می‌خواند. در این راستا فلسفه اسلامی با بهره گیری از میراث غنی قرآن و تعالیم امامان شیعه و با یاری جستن از زبان مشترک عقل و منطق، فرهنگ غنی و گرانسنگ اسلام را به جهانیان معرفی کرده است. با توجه به ضرورت این امر، تصمیم به تأسیس «مؤسسه تاریخ حکمت و فلسفه در اسلام» گرفته شد تا زمینه تدوین تاریخ فلسفه در اسلام و معارف عقلی قرآن کریم فراهم شود. از این رو انتشار آثاری در شرح تراث دینی و متون فلسفی، عرفانی و کلامی با رویکرد تاریخی، تحلیلی و تطبیقی در دستور کار مؤسسه قرار گرفته است. نوشتار حاضر از جمله آنها است. کتاب شرح منظومه حکیم سبزواری از مهمترین کتاب‌ها در زمینه فلسفه است. این کتاب با طرح مباحث مختلف در تفکر فلسفی مسلمین با تأکید بر آراء ملاصدرا نظریات نویی را در چارچوب حکمت متعالیه ارائه کرده است و اکنون نیز علاوه بر تدریس در حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها منبع مهمی برای پژوهش به حساب می‌آید. شرح حاضر علاوه بر تحلیل دیدگاه‌های حکیم سبزواری در مقایسه با نظریات فلاسفه بزرگ اسلامی بخصوص ملاصدرا، ما را برای نظریه پردازی در بررسی سیر تطور مباحث فلسفی کمک می‌کند.

نوشتار حاضر جلد دوم از شرح تجرید الاعتقاد است. کتاب تجرید الاعتقاد خواجه نصیرالدین طوسی یکی از مهم‌ترین کتابها در سنت اسلامی به حساب می‌آید و اکنون نیز در حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها تدریس می‌شود. بر تجرید الاعتقاد شرح‌های متعددی نگاشته شده است. کشف المراد، نوشته علامه حلی یکی از این شرح‌ها است که با رویکردی فلسفی به بیان مباحث اعتقادی می‌پردازد. شرح حاضر علاوه بر شرح دیدگاه‌های خواجه و طرح نظریات فلاسفه بزرگ اسلامی، الگویی نو برای نظریه پردازی در حوزه تفکر اسلامی ارائه می‌دهد.

این نوشتار به بررسی آراء فلاسفه اسلامی درباره انسان، با تاکید بر نظر علامه طباطبایی می‌پردازد. نظر علامه طباطبایی درباره انسان، نظریه‌ای بدیع است. او برخلاف فیلسوفان پیشین، بحث درباره انسان را بحثی متافیزیکی نمی‌داند، و در نظریه بدیع خود معتقد است انسان عالمی جدای از عوالم نیست، بلکه انسان در نشئه فی الدنیا دارای یک دائره وجودی است که در پیدایش و رشد، هم تحت تاثیر نظام حقایق قرار دارد و هم تحت تاثیر نظام اعتباریات که محفوف است به نظام حقایق در عالم مثال عالم عقول و نظام اسماء و صفات در نشئه قبل الدنیا و عالم برزخ و قیامت در نشئه بعد الدنیا و آنچه این سه نشئه را به هم متصل می‌کند، و از آن به “من” تعبیر می‌کند، از تجرد وحدت و بساطت برخوردار است. ایشان «فلسفه انسان» را متفاوت از فلسفه مابعدالطبیعه می‌داند و متناسب با آیات و روایات اذعان دارد که انسان موجودی است که هم می‌تواند علم داشته باشد هم می‌تواند ایمان داشته باشد که علمش یک امر اضطراری و مقدمه ایمان است. ایمانش امر اختیاری است و به اراده و اختیار انسان بر می‌گردد از این رو نمی‌توان ایمان را لازمه جدایی ناپذیر علم دانست. کتاب حاضر علاوه بر تحلیل دیدگاه‌های علامه در مقایسه با نظریات فلاسفه بزرگ اسلامی، می‌تواند الگویی نو برای نظریه پردازی در تفکر فلسفی و دینی ما درباره انسان به حساب آید.

نوشتار حاضر تحت عنوان زندگی پس از مرگ در پنج فصل به بررسی آراء فلاسفه اسلامی درباره زندگی پس از مرگ می‌پردازد. فیلسوفان مختلف نظرات متفاوتی در این خصوص ارائه کرده‌اند. در این میان نظریه علامه طباطبایی در این باره نظریه‌ای بدیع است. علامه همانند فیلسوفان پیشین معتقد است بحث درباره معاد به شناخت حقیقت انسان ارتباط دارد. اما بر خلاف آنها معتقد است انسان عالمی به نام عالم نفوس جدای از سایر عوالم نیست بلکه انسان در نشئه فی الدنیا دارای یک دائره وجودی است که در پیدایش و رشد هم تحت تاثیر نظام حقایق قرار دارد و هم تحت تاثیر نظام اعتباریات و نظام جامعه که محفوف است به نظام حقایق هم در عالم مثال عالم عقول و نظام اسماء و صفات در نشته قبل الدنیا و هم در عالم برزخ و قیامت در نشئه بعد الدنیا. چیزی که این سه نشته را به هم مرتبط می‌کند و علامه از آن به “من” تعبیر می‌کند و از تجرد وحدت و بسافت برخوردار است حقایق است. انسان روح متحد با بدن است که از طریق بدن با عالم طبیعت ارتباط برقرار می‌کند و از طریق درک و فکر و شهود و بالاتر با انقطاع الى الله به مقام اولیاء و انبیاء الهی راه پیدا کند و به شهود انّ نه فقط کانّ نائل شود.

این کتاب شرح کتاب قیم المیزان فی تفسیر القرآن اثر علامه طباطبایی رضوان الله تعالی علیه در زمینۀ بحث نبوت است. المیزان از ارزشمندترین متون معارف عقلی فلسفی قرآن کریم است. این کتاب با روش تفسیری ابداعی ایشان مبتنی بر روش تفسیر آیه به آیه به اثبات نظریاتی می‌پردازد که در سیر تفکر عقلی فلسفی ما سابقه ندارد. بحث‌های چهارگانه فلسفی علیت، ادراک عقلی و حسی، وجود علم، اعجاز قرآن و جبر و اختیار قبل از نبوت در تفسیر المیزان آمده‌اند. می‌توان این کتاب را در کنار دیگر آثار علامه منبع اصلی پژوهش‌های مبتنی بر سیر تطور فکر فلسفی به شمار آورد. شرح حاضر علاوه بر تحلیل دیدگاه‌های علامه در این‌باره در مقایسه با نظریات فلاسفه بزرگ اسلامی می‌تواند الگویی نو برای نظریه پردازی در تفکر فلسفی و دینی ما به حساب آید.