جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

جستارهایی در مدرسه کلامی حله، مجموعه مقالاتی در معرفی و بررسی جریان‌ها و اندیشه‌های کلامی مدرسه کلامی حله، در بستر بازشناسی اوضاع سیاسی، فرهنگی و اجتماعی حله، جریان‌های فکری و اندیشه‌‌های کلامی اندیشمندان این مدرسه است که به همت محمدتقی سبحانی و محمدجعفر رضایی و جمعی از محققین نگاشته شده است.کتاب "جستارهایی در مدرسه کلامی حله" با ارائه مجموعه‌ای از پژوهش‌ها، به معرفی و بررسی جریان‌ها و اندیشه‌های کلامی این مدرسه در بستر اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی پرداخته که راه را برای فهم دقیق تر تاریخ کلام امامیه هموارتر می سازد. این کتاب دربردارنده ۲۶ مقاله برای بازشناسی اوضاع سیاسی، فرهنگی و اجتماعی حله، جریان‌های فکری و اندیشه‌‌های کلامی اندیشمندان این مدرسه کلامی است. شهر حله را در اوایل قرن ششم مزیدیان، که گرایش‌هایی شیعی داشتند، بنا کردند. حکومت مزیدیان بیش از نیم قرن دوام نیاورد و از نیمه‌‌های قرن ششم، حله بین عباسیان و سلاجقه دست به دست می‌‌شد، ولی مردم آن همچنان بر تشیع خود پافشاری می‌‌کردند. در اواسط قرن هفتم که هلاکو به شهر بغداد لشکر کشید، حله با درایت برخی از عالمان امامیه از حمله مغولان در امان ماند. امیران مغول در دوره‌‌های بعد نیز با مردم حله به خوبی رفتار کردند. البته این وضعیت با ورود سپاهیان تیمور و فتح حله در سال ۷۹۵ هجری قمری پایان یافت و این شهر تا اوایل سده نهم بارها بین خاندان تیمور و جلایریان دست به دست شد و آرامش خود را از دست داد. در سده نهم نیز این شهر محل تاخت و تاز و درگیری بین قراقویونلوها، آق‌قویونلوها و مشعشعیان شد تا جایی که بسیاری از عالمان حله به شهرهای دیگر، به‌‌خصوص نجف، نقل مکان کردند...این حوزه علمی نقشی جدی در تثبیت و تکمیل دانش‌های مختلف در تاریخ اندیشه امامیه داشته است. در حوزه دانش کلام، متکلمان حله مانند علامه حلی و شاگردانش با پیروی از خواجه طوسی و با بهره گیری از ادبیات فلسفه مشاء و پذیرش علم منطق در عین پافشاری بر اندیشه‌های اصلی متکلمان امامیه در مقابل فلاسفه، سبک و سیاقی جدید به مباحث کلامی دادند. تحولات کلام امامیه در این دوره در روش و همچنین ادبیات علمی چنان است که می توان مدرسه کلامی حله را از مدارس پیشین متمایز کرد.کتاب در سه فصل تنظیم شده است: فصل اول: زمینه‌‌های شکل‌‌گیری مدرسه حله، فصل دوم: جریان‌‌های فکری مدرسه حله، فصل سوم: اندیشه‌‌های کلامی. در فصل او چهار مقاله، فصل دوم هفت مقاله و در فصل سوم شانزده مقاله گنجانده شده است.

این کتاب مسأله مشروعیت ولایت فقیه و آزادی در حکومت اسلامی را تبیین می‌کند و به برخی از شبهات و پرسش‌های مطرح درباره حضور اسلام در قلمرو قانونگذاری و حکمرانی سیاسی به صورت تحلیلی و استدلالی پاسخ می‌دهد.

در اين اثر، پيدايش و تاريخ و همچنين وضعيت فعلى شیعیان مقاوم و مظلوم «نخاوله» در عربستان سعودى مورد بررسى دقيق و مستند قرار گرفته است.

تلخیص المحصل (فی شرح المحصل فی علم الکلام) تألیف خواجه نصیرالدین طوسی (597-672ق)، فیلسوف، متکلم و دانشمند برجسته شیعی؛ این اثر چاپ نسخه‌برگردان کهن‌ترین نسخه موجود از کتاب تلخیص المحصل است که به عنوان گام نخست برای تصحیح مجدد این اثر ارزشمند عرضه شده است. این کتاب شرح و نقدی است بر کتاب المحصل فی علم الکلام اثر فخرالدین رازی که خواجه نصیرالدین آن را برای تقدیم به خواجه علاءالدین عطاملک جوینی نگاشته و در آن به نقد و بررسی آراء کلامی فخر رازی پرداخته است.کتاب شامل یک پیش‌گفتار مفصل از مصحح و متن اصلی اثر خواجه نصیرالدین طوسی می‌باشد. کتاب «تلخیص المحصل» اثر خواجه نصیرالدین طوسی که به «نقد المحصل» نیز شهرت دارد، شرح و تهذیب و نقدگونه‌ای است بر کتاب «المحصل» فخرالدین رازی. این اثر ارزشمند در صفر سال 669 قمری به پایان رسیده و خواجه نصیرالدین آن را برای تقدیم به محضر صاحب دیوان خواجه علاءالدین عطاملک جوینی نگاشته است.دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی نسبت به کتاب المحصل فخر رازی بسیار انتقادی است، اگرچه اذعان دارد که در آن زمان المحصل مورد اعتنای استادان و طالبان علوم کلامی و فلسفی بوده است. خواجه طوسی که خود دلبسته فلسفه ابن سینا بود، در مقدمه کتاب بر اهمیت دانش کلام و اصول دین تأکید می‌کند و از آنجا که کتاب المحصل را وافی به مقصود نمی‌بیند، به نقد و بررسی آن می‌پردازد.این کتاب خواجه طوسی از همان زمان تألیف از اعتبار بالایی برخوردار بود، چنانکه ابن کمونه بغدادی (درگذشته 683ق)، فیلسوف برجسته بغداد، گزیده‌ای از آن با عنوان «انتخاب من تلخیص المحصل» یا «ملتقط تلخیص المحصل» فراهم کرد که نشان از اهمیت این اثر در همان عصر دارد. همچنین ابن خلدون در «لباب المحصل» خود و ابن تیمیه در «منهاج السنه» از این کتاب نقل کرده‌اند. نسخه حاضر که به صورت نسخه‌برگردان عرضه شده، در زمان حیات خواجه طوسی و در همان سال تألیف کتابت شده و متعلق به مجموعه فاضل احمد پاشا در کتابخانه کوپریلی به شماره 834 است. این چاپ به دلیل اینکه در چاپ‌های قبلی از همه نسخه‌های کهن استفاده نشده بود، به عنوان مقدمه‌ای برای تصحیحی دقیق‌تر و انتقادی‌تر از این اثر مهم کلامی ارائه شده است.

اثر حاضر، کتابی است مبسوط که مؤلف آن، موضوعات و مطالب مربوط به عقیده، حدیث، تفسیر، لغت، نحو، فقه و تصوف را به سبکی آسان و روان و با ارائه‌ای جالب و ارزشمند، همراه با تقسیم‌بندی و طبقه‌بندی خوب مطالب و موضوعات، با در نظر گرفتن تناسب میان فصول و بخش‌ها، ترکیب و تنظیم نموده و در اختیار خوانندگان، قرار داده است. نکته قابل تأمل آنکه ذهن ریاضی نویسنده، او را در این امر به‌خوبی کمک کرده و مطالب را در صورت نیاز، تفصیل و شرح داده و درعین‌حال، آنها را برحسب آنچه مقام و مقال ایجاب می‌نموده، خلاصه کرده و به رویکردی که در مقدمه بدان اشاره داشته، در سراسر کتاب، پایبند بوده است. مؤلف در این کتاب، تعداد زیادی از مقالات فرقه‌های مختلف اسلامی را جمع‌آوری نموده که در جاهای دیگر، به‌ندرت می‌توان آن‌ها را یافت؛ به‌ویژه مقالات مربوط به اشعریان اولیه‌ای که کتاب‌هایشان مفقود گردیده و نظریاتشان، توسط کسانی که بعد از ایشان آمده‌اند، نقل شده است. نویسنده در این کتاب، اقوال و نظریات مخالفین خود را رد کرده و برای این موضوع، دلایل و مدارکی را نیز ارائه نموده و همچنین به انتقاد از آموزه‌ها و مطالب برخی از اسلام‌گرایان و سایرین پرداخته است. ازآنجایی‌که این کتاب ارزشمند در تفسیر اسماء و صفات الهی، سه محور «عقیده، «لغت و نحو» و «تصوف» را در بر گرفته، لذا منابع مورد استفاده نویسنده نیز متنوع بوده و بنابراین، رویکردهای او به‌اقتضای این تنوع و جامعیت، متنوع بوده است. وی برخی از منابع خود را در کتاب ذکر نموده و از ذکر برخی دیگر، غفلت کرده است. محقق در مقدمه خود، به‌تفصیل از این منابع نام برده است. اسامی و صفات مذکور در کتاب، بر اساس ترتیب حروف الفبا و در سه جلد، تنظیم گردیده است. جلد نخست، حروف همزه، تا جیم را در خود جای داده است و جلد دوم، حاء تا میم و جلد سوم، نون تا هاء را.

رابطهٔ میان اصل «اختیار» و «علیت» از دیرباز مورد پرسش و کاوش متفکران و فیلسوفان بوده است. در واکاوی دو اصل بنیادین «اختیار» و «علیت»، سنت فلسفی غرب مسیری دوگانه را پیموده است: گروهی به همسازی میان این دو اصل معتقد شده‌اند، و دسته‌ای دیگر ناسازگاری بنیادین میان آنها را پذیرفته‌اند. ناسازگاری‌گرایان نیز دو بخش شده‌اند: عده‌ای بر اولویت و اصالت اختیار تأکید ورزیده‌اند و گروهی دیگر جبرگرایی را مبنا قرار داده‌اند. اختیارگروان ادله‌ای همانند ایدهٔ «علیت ـ فاعلی» توسط رودریک چزوم، نظریهٔ «خودتعیینی» از سوی رابرت کین، و «اصل عدم قطعیت» هایزنبرگ را عرضه کرده‌اند. در مقابل، ناهمسازان جبرگرا به دلایلی مانند «استدلال پیامد» پیتر ونان واگن، آزمایش «فرایند مغزی ناآگاه» بنیامین لیبت، و آزمایش «چالش شهود متعارف» نیکولز متوسل شدند. در این میان، نیکولز با آزمایش چالش شهود متعارف به نتایجی مختلف دست یافت؛ در پاره‌ای از داده‌ها نتایج دترمینیستی، و در پاره‌ای دیگر، نتایج حاکی از اختیارگروی گرفت. در این پژوهش، به گمان نگارنده، نقدهایی به نظریۀ ناسازگارگرایان اختیارگرا و جبرگرا وارد است، ازجمله تأمل‌ورزی و ارادۀ انسان را در عداد قوانین طبیعت دانستن، شهودی دانستن جایگاه ممتاز انسان در هستی و به استخدام درآوردن طبیعت، معلول و از توابع اختیار دانستن وراثت و محیط، عجز از پاسخ به اشکال تصادف و فعل گزاف، قابل جمع نبودن تلقی علیت ذاتی فاعل نسبت به فعل و نامتعین و نامعلل دانستن فعل، تحقق فعل و ارادۀ نامتعین با وجود جبر مکانیکی، اشکال عدم جمع نامتعین دانستن فعل و اصل امکان‌های بدیل و عدم توافق نظر در دانش‌های نوپدیدی مثل نظریۀ کوانتوم و عملکرد مغز و عصب‌شناسی.پژوهش حاضر می کوشد بر اساس استدلال های فلسفی و پاره ای داده های علمی به طور کاربردی زوایای مختلف این مبحث را بکاود و بر افتاب افکند.

یکی از موضوعات مهم امامیه، بحث تقابل ائمه؟عهم؟ و حاکمان جائر نسبت به یکدیگر است. این پژوهش درصدد آن است که با روش توصیفی-تحلیلی به سیرۀ علمی و عملی پیشوایان دینی و ارتباط آنان در مواجهه با حاکمیت جائر بپردازد و به این سؤال اساسی پاسخ دهد که تعامل ائمه؟عهم؟ و حاکمان نسبت به یکدیگر چگونه بوده است. نگارنده در این پژوهش کوشیده است با بررسی سبک زندگی ائمه‌؟عهم؟ در مواجهه با حکومت‌ها، به واکاوی روش‌های تقابل ایشان با حاکمان جور بپردازد. ائمه‌؟عهم؟ بسته به شرایط اجتماعی و سیاسی هر دوره، پنج شیوۀ «سکوت، صلح، تعامل، مخالفت و نفوذ» را در مواجهه با حاکمیت‌های وقت برگزیدند. ائمۀ معصومین؟عهم؟ در مواجهه و تقابل با حکومت‌ها، به عواملی همچون زمان، مکان و شرایط اجتماعی توجه ویژه‌ای داشته‌اند. در وضعیت‌های اضطراری، هرچند حاکم مشروعیت نداشته است؛ اما به‌دلیل مصالح مهم‌تر و در چارچوب احکام ثانوی، تعامل با حاکم جائر را مجاز می‌دانستند تا از آسیب‌ها و تهدیدهای احتمالی نسبت به جامعۀ اسلامی پیش‌گیری شود. با این ‌حال، در شرایط عادی، با رعایت تقیه، نارضایتی خود را به شیوه‌های گوناگون ابراز می‌کردند. همچنین، در مواردی خاص و با توجه به شرایط و مصالح موجود، به برخی از اصحاب اجازۀ همکاری محدود با خلفا داده‌اند. در مقابل، حاکمان جور نیز با روش‌هایی همچون حصر و محدودسازی، به مقابله با ائمه‌؟عهم؟ پرداختند و در نهایت، ایشان را به شهادت رساندند.

آیین بابی (یا بیانی) دینی است که در سال ۱۲۶۰ق. به‌دست سیدعلی‌محمد شیرازی، ملقب به باب یا هوشیدر، در ایران پدید آمد و توانست از میان اقشار، اصناف و طبقات گوناگون جامعهٔ ایرانی، پیروانی به‌سوی خود جذب کند. باب در همان سال، در ۲۵سالگی، نخست ادعای بابیت کرد و اندکی بعد، در کنار خانهٔ کعبه، مدعی مهدویت شد؛ اما به همین نیز بسنده نکرد و بعدها ادعای نبوت و حتی خدایی کرد. این ادعاها در آن زمان موجب بروز انحرافاتی در جهان اسلام شد و واکنش علما را برانگیخت. پژوهشگر در این نوشتار می‌کوشد به این پرسش پاسخ دهد که واکنش علمای اصولی در برابر بابیه چگونه بود و این واکنش‌ها تا چه اندازه در مهار و مقابله با این جریان مؤثر واقع شد. روش تحقیق، بهره‌گیری از جامعهٔ آماری هدفمند و اشباع‌شده است؛ بدین معنا که داده‌ها تا جایی گردآوری شده‌اند که دیگر اطلاعات جدیدی به‌دست نمی‌آمد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عواملی چون برداشت نادرست از آموزه‌های دینی مانند قیام امام مهدی؟عج؟ و انتظار فرج، خرافه‌گرایی، فقر اقتصادی، ضعف فرهنگی، بی‌سوادی گسترده در جامعه و نیز حمایت بیگانگان از تحرکات ساختارشکن، در پیدایش بابیه مؤثر بوده‌اند. همچنین نوع مواجههٔ علما با بابیه، بسته به شرایط و نگرش‌های فردی آنان، متفاوت بوده است؛ به‌ویژه در رابطه با نقش این جریان در تحریک جامعه و جذب توده‌ها به آیین نوظهور باب.

این مقاله به بررسی مفهوم زندگی اصیل در اندیشهٔ مارتین هیدگر، با تمرکز بر پیوند آن با معمای هستی، در دو دورهٔ متقدم و متأخر اندیشهٔ او می‌پردازد. با استفاده از روشِ تفسیر فلسفی و تحلیلِ متنی نشان داده می‌شود که در هستی و زمان، زندگی اصیل از سویی، با بُعدِ اگزیستانسیال و پاسداشتِ هستیِ دازاین گره می‌خورد و از سوی دیگر، با افقِ تاریخی ـ هستی‌شناختی مرتبط است؛ بدین معنا که دازاینِ اصیل با شنیدنِ ندایِ وجدان و مرگ‌آگاهی از سلطهٔ کسان رها می‌شود و با رجوعِ آگاهانه به میراث، امکان‌های اصیل‌تر هستی را پی‌جویی می‌کند. در این چشم‌انداز، رجوع به میراث، وسیله‌ای برای گشودنِ امکان‌های آینده و احیای افق‌های فراموش‌شدهٔ حقیقتِ هستی است. در دورهٔ متأخر، با محوریت‌یافتن هستی به‌جای دازاین، مسیرِ اصالت از خودینگی به‌سوی وارستگی تغییر می‌کند. در این مرحله، زندگی اصیل از طریق گذر از تفکرِ بازنمودی به تفکرِ تأملی ممکن می‌شود و دازاین اصیل با چشمداشت هستی و گشودگی به راز هستی می‌زید و چیزها را نه به‌مثابۀ ابژه‌های مصرف، بلکه به‌مثابۀ امور سکناگزیده در گستره و گشودگی هستی درمی‌یابد. این پژوهش نشان می‌دهد که با ارائهٔ یک چارچوب سه‌مرحله‌ای، می‌توان زندگی اصیل را در منظومهٔ فکری هیدگر به‌مثابهٔ نحوه‌ای از بودن فهم کرد که سه سطح اگزیستانسیال، تاریخی ـ فرهنگی و هستی‌شناختی را به‌طور درهم‌تنیده در بر می‌گیرد و تفسیر منسجم‌تری از زندگی اصیل و نسبت میان دازاین و هستی ارائه می‌دهد.