جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تفسیر تطبیقی از مهم‌ترین بحث‌هایی تفسیری می‌باشد، که نه تنها باعث نشر علم، بلکه سبب تولید علم هم خواهد شد. با توجه به مسئله فوق پژوهشگر بر آن شد که سوره جمعه را از نگاه مقام معظم رهبریحفظه الله و علامه ابوالاعلی مودودی مورد بررسی قرار دهد. این پژوهش که به روش توصیفی - تحلیلی انجام شده، به بررسی این سوره جمعه در نگاه این دو مفسر پرداخته است. سوره جمعه را که مشتمل بر 11 آیه می‌باشد ، این سوره در زمره سوره‌های مدنی قرار دارد. این سوره در واقع بر دو محور اساسی استوار است: نخست، توجه به یگانگی و صفات الهی، هدف از ارسال پیامبر اسلام(ص)، و موضوع معاد؛ و دوم، تبیین دستورالعمل‌های نماز جمعه و ویژگی‌های این عبادت بزرگ. به عبارتی دیگر، می‌توان محتوای این سوره را در سه بخش عمده خلاصه کرد: (آیات مربوط به نبوت پیامبر(ص)، آیات مربوط به یهود، آیات مربوط به نماز جمعه) چنانچه مقام معظم رهبری این سوره را مشتمل بر یک مقدمه و سه محوری اصلی می‌داند. مقام معظم رهبری در بسیاری از سخنرانی‌ها و نوشته‌های خود به تفسیر آیات قرآن پرداخته‌اند. ایشان با توجه به نیازهای زمانه و جامعه، به تفسیر آیات قرآن می‌پردازند و نکات مهمی را برای مخاطبان بیان می‌کنند. در مورد سوره جمعه نیز، ایشان به اهمیت این سوره و ضرورت حضور در نماز جمعه تاکید کرده‌اند. مودودی در تفسیر خود به جنبه‌های اجتماعی و سیاسی قرآن توجه ویژه‌ای داشته است. او در تفسیر سوره جمعه، به اهمیت نماز جمعه در وحدت مسلمانان و مقابله با نفوذ فرهنگی غرب تاکید می‌کند. اهمیت نماز جمعه در وحدت مسلمانان: همه مفسران بر این نکته تاکید دارند که نماز جمعه فرصتی برای گردآوی مسلمانان و تقویت وحدت و همبستگی آنهاست.

افراط گرایی فراتر از حد است و در اصطلاح فراتر از حد در مورد ائمه علیهم السلام است . اولین حادثه ای که از غلو می دانیم ، اتفاقی است که در زمان حضرت نوح علیه السلام و سپس در زمان بنی اسرائیل با عزیر و مسیحیان با حضرت عیسی علیه السلام بر پیامبر ما و او گذشت . اهل بیت علیهم السلام در اسلام رسول خدا صلی الله علیه و آله از افراط و تفریط برحذر داشت و امیرالمؤمنین علیه السلام نیز چنین بود و در زمان او افراط و تفریط ظاهر شد . از این رو ، افراط در هر عصری ظاهر می شد تا اینکه موضوع به زمان امام صادق علیه السلام رسید ، جایی که افراط گرایی بیش از هر زمان دیگری رشد و گسترش یافت . ملاک غلو گفتن چیزی در مورد ائمه است که خودشان نگفته اند و آنها را از بندگی خدای متعال دور می کنند . روح جنبش افراطی این بود که به دنبال رهبری در این جهان باشد و بسیاری از آنچه تندروها می گفتند با هدف آسیب رساندن به جهان بود و ایده بابیسم در روح سخنان او و جود داشت ، حتی اگر می کرد . آن را بیان نکن عقاید تندروها اعتقاد به ربوبیت امام و اعتقاد به نبوت او در آغاز امرشان است و سپس به اعتقاد به ربوبیت او روی می آورند و اینکه او مستقل از خداوند متعال غیب می داند . و مدعی انتقال ارواح و پاپ می شوند و مردم را به خود جذب می کرد و قتی حرام ها را بر آنها حلال می کرد و و اجبات را از آنها برمی داشت و به شناخت امام و شناخت دشمن او راضی می شد و می گفت: اطاعت را مرد انجام می دهد و او امام است و تمام کارهای زشت را مرد انجام می دهد و او دشمن امام است . اعمالشان بر اساس حلال و تکذیب و اجبات بود ، در ابتدا نماز مغرب را به تأخیر می انداختند تا ستارگان به هم برخورد کنند و بعد تصمیم گرفتند در حج تلبیه بخوانند تا امام را به جا آورند . این تطبیق اعتقاد آنها به خدا بود و ابوالخطاب برای اینکه آنها را به سوی خود جذب کند ، بسیار با ابلهان می نشست . امام صادق (علیه السلام) در مبارزه با آنها به روش های عام و خاص تکیه می کرد و ما روش های عام را می شناسیم که همانا انذار از آنها و افشای دروغ هایشان است ، از ترسی که و ارد شده بود به مردم می گفت و غالباً آنها را لعن و نفرین می کرد ، و این مانند موضع رسمی در مورد آنهاست که امام نگران این بود که به خاطر آنها نبرد با افراط گرایان ، که همان سهل انگاری است به مردم فضیلت داد و به افراطیون دستور داد که توبه کنند و چون کاری از آنها کار نکرد دستور کشتن برخی از آنان را داد . در مبارزه با عقاید و اعمال آنان بر روشهای کلی تکیه می کرد و عقاید آنان را نیز انکار می کرد و چگونگی تحریف آیات و تحریف احادیث خود را بیان می کرد و چگونگی تحریف معانی صحیح و روشن شدن آن معانی را بیان می کرد . چگونه با تندروها مخالفت می کردند و برخی از شیعیان امین را برای مراجعه به آنها منصوب می کرد و در برابر تندروها مواضعی داشتند . امام صادق (علیه السلام) در پاسخ به آنچه که او فرستاده بود ، نامه ای برای مفضل فرستاد و در نامه خود از سخنان تندروها به آنها حمله کرد و انحراف آنها و چگونگی تحریف آنها را توضیح داد معانی احادیث او را نشان داد و نشان داد که چگونه افراطیون در گمراهی هستند و چگونه افکار صحیح را می شناسیم .

تفسیر تربیتی یکی از روش های تفسیری است که تعریف های گوناگونی برای آن بیان شده است؛ از جمله‌ی این تعریف ها، «بررسی الفاظ و ساختار آیات قرآن کریم به منظور کشف معانی و معارف تربیتی آن» است که بنا بر آن، موضوع تفسیر تربیتی، الفاظ قرآن و نیز معانی مرتبط با حوزه تربیت می باشد (اعرافی، درآمدی بر تفسیر تربیتی، ص: 41). همچنین منظور از تفسیر تربیتی، مراجعه به قرآن کریم و استخراج دیدگاه آن در موضوعات مختلف تربیتی دانسته شده است (نک: همان، ص: 40)، بدین صورت که مفسر تربیتی، معارف مرتبط با تعلیم و تربیت و دگرسازی را استنباط و استخراج می کند (نک: همان، ص: 42)، در تعریفی دیگر نیز گفته شده است: تفسیر تربیتی یعنی کشف و ابهام زدایی از آیات قرآن کریم در حوزه ی تربیت و توضیح قصد و غرض آیات بر اساس یافته های علوم تربیتی (احسانی، همت بناری، 1387 ش). تأمل در تعریف‌های مذکور دو وجه را برای تفسیر تربیتی تأکید می کند که در این پژوهش نیز این دو شاخصه مد نظر خواهند بود؛ یکی، استخراج و تبیین معارف قرآن در حوزه تربیت و دیگری، استفاده از یافته های علوم تربیتی برای توضیح مقاصد تربیتی قرآن. شکرگزاری معیار و عیار بندگی است تا جایی که خداوند در برابر هدایت، از بنده اش جز شکر نمی خواهد (انسان: 3). از طرفی، بر اساس آنچه از آیات قرآن استنباط می شود و بنا بر تصریح روایات، بندگی خدا با رویکرد شکرگزاری، بالاترین عیار عبادت را نشان می دهد و این نوع عبادت در برابر عبادت تاجرگونه و برده وار، عبادت احرار و آزادگان نامیده شده است (شریف الرضی، 1388 ش، ص: 350). هدف از تفسیر تربیتی با محوریت شکرگزاری، تربیت انسانی شکرگزار است. با توجه به پژوهش ها درباره‌ی شکرگزاری، شکرگزاری شامل سه رکن نعمت شناسی، ولی نعمت شناسی و چگونگی کسب رضایت ولی نعمت است (مصطفائی، گرایلی، دهقانی، 1402). بنابراین استخراج معارف سوره یس بر اساس ارکان شکرگزاری، چارچوب تحقیق حاضر را شکل می‌دهد. سوره یس، سوره ای مکی است دارای 83 آیه که معارف آن اصول سه گانه ی دین یعنی توحید، نبوت و معاد را پوشش می دهد (طباطبایی، 1374 ش، ج 17، ص: 89). در این سوره تصویری از انسان مجسم می شود که با مسائلی همچون آفرینش و قیامت، زندگی و مرگ، انذار و بشارت رو به رو است که مایه ی بیداری او از غفلت و یافتن راه راست به سوی کمال می باشد (تفسیر نمونه، ج 18، ص: 309 و 310). سوره یس با بر شمردن بیش از چهل مصداق نعمت در ضمن بحث از اصول سه گانه دین، اهمیت شکرگزاری در رسیدن به اهداف دین را نمودار می‌سازد و از طرف دیگر با اشاره به اسمای حسنای الهی در بخشیدن نعمتها و رهنمون شدن به چگونگی شکرگزاری از نعمتها، روح شکر را در انسان می دمد. در بیانی تفصیلی، پژوهش حاضر با ابزار گردآوری کتابخانه ای- اسنادی و روش توصیفی - تحلیلی به دنبال کشف نظام تربیتی سوره ی یس در تربیت انسانی شکرگزار است بدین صورت که در گام اول مصادیق و گونه های نعمت، شناسایی می شود؛ در گام دوم نیز هرآنچه از صفات خداوند که با نعمت دهی وی مرتبط است مورد بررسی قرار می گیرد تا به شناخت بهتر ولی نعمت منجر شود؛ چرا که شناخت اوصاف جمال و جلال ولی نعمت در انعام خود، به کسب رضایت او و شکرگزاری فرامی‌خواند. در نهایت چگونگی کسب رضایت ولی نعمت آن‌چنانکه در سوره یس منعکس شده است و همچنین فوائد شکرگزاری بر اساس این سوره بررسی خواهد شد. به عنوان نمونه در سوره ی یس، الگویی برای تربیت و نمونه ی بارز یک انسان شکرگزار معرفی شده است که با بررسی این سوره می توان دریافت که این شخص، پیامبر اسلام، حضرت محمد (ص) می باشد که خداوند در آیات ابتدایی سوره، یکی از با ارزش ترین نعمت های خود، یعنی قرآن را جهت کمک به رسالت و پیامبریِ بنده ی خویش محمد نازل کرده و در ازای شکر این نعمت بزرگ از او خواسته شده است که مردم را به دین خدا دعوت کند؛ چرا که یکی از مصداق های شکر، شکر عملی است که انسان با عمل خویش می تواند قدردان و شکرگزار ولی نعمت خود باشد (یس: 1-13) و مصداق دیگری از نعمت در این سوره زنده کردن زمین برای انسان است که از آن بهره گیرد و رزق و روزی خود را از آن به دست آورد و در اینجا نیز شکر زبانی و عملی مطرح است بدین صورت که انسان را متوجه نعمت هایی قرار می دهد که در اختیار او گذاشته است. در این پژوهش نمونه های بسیاری از مصادیق نعمت و چگونگی شکرگزاری بررسی خواهد شد.

. تبیین نظریه نقش اطلاع: نظریه نقش اطلاع (Information Structure) از شاخه‌های مهم زبان‌شناسی نقش‌گرا است که به چگونگی سازماندهی و بسته‌بندی اطلاعات در درون جمله مطابق با زمینه گفتمانی و دانش مشترک گوینده و شنونده می‌پردازد. بر اساس این نظریه، اجزای یک جمله نه تنها از نظر دستوری، بلکه از نظر بار اطلاعاتی نیز نقش‌های متفاوتی ایفا می‌کنند. مهم‌ترین این نقش‌ها عبارتند از: • موضوع (Topic): بخشی از جمله که جمله «درباره» آن صحبت می‌کند و معمولاً اطلاعاتی آشنا و از پیش‌موجود برای مخاطب است. موضوع، چارچوب و زمینه بحث را مشخص می‌کند. • محمول (Comment): اطلاعات جدیدی است که درباره «موضوع» ارائه می‌شود و هسته اصلی پیام را تشکیل می‌دهد. • تمرکز (Focus): بخشی از محمول که بیشترین بار اطلاعاتی جدید و برجسته را دارد و گوینده قصد تأکید بر آن را دارد. تمرکز، نقطه اوج پیام است. • پیش‌فرض (Presupposition): مجموعه‌ای از اطلاعات است که گوینده آنها را برای مخاطب مسلّم و پذیرفته‌شده فرض می‌کند و بستر درک جمله بر اساس آنها شکل می‌گیرد. انتخاب و چینش این عناصر است که به جمله «نقش اطلاع» می‌بخشد و به گوینده اجازه می‌دهد بسته به هدف و بافت موقعیتی، بر بخش‌های خاصی از پیام تأکید کند، اطلاعات قدیمی و جدید را از هم جدا سازد و در نهایت، ارتباطی مؤثر و کارآمد با مخاطب برقرار نماید. 2. مسئله پژوهش در بستر قرآن کریم: قرآن کریم، به عنوان کلام الهی، پیامی است که در بستر تاریخ و برای مخاطبانی مشخص نازل شده است. این متن از سویی، دارای ساختاری زبانی و ادبی بسیار پیچیده و اعجازآمیز است و از سوی دیگر، در دو دوره کاملاً متمایز تاریخی-اجتماعی (مکی و مدنی) نازل گردیده است. • دوره مکی: مخاطب اصلی، جامعه مشرک مکه است. محتوای آیات، عمدتاً حول محورهای بنیادین مانند توحید، معاد، نبوت و ارزش‌های اخلاقی می‌چرخد. سبک بیانی در این دوره، اغلب کوتاه، موجز، آهنگین و بسیار تأثیرگذار است و از ابزارهایی چون قسم‌های پیاپی و تصاویر شاعرانه برای نفوذ در دل و جان مخاطب و شکستن باورهای جاهلی بهره می‌برد. • دوره مدنی: با تشکیل حکومت اسلامی در مدینه، مخاطب از جامعه مشرک به «جامعه مؤمن» تغییر می‌کند. در نتیجه، محتوای آیات به سمت تشریع احکام فردی و اجتماعی، قوانین قضایی، اقتصادی و خانواده و تنظیم روابط در چارچوب امت اسلامی سوق می‌یابد. سبک بیانی نیز به تبع این تحول، طولانی‌تر، پیچیده‌تر، استدلالی و شبیه به متون حقوقی می‌شود. 3. شکاف پژوهشی و مسئله اصلی: با وجود مطالعات گسترده در حوزه علوم قرآنی که به خوبی این تفاوت‌های محتوایی و سبکی کلان را توصیف کرده‌اند، یک پرسش بنیادین کمتر به صورت نظام‌مند و با ابزارهای علمی روز مورد بررسی قرار گرفته است: «آیا این تغییر در سبک و محتوا، منجر به تغییر در «الگوهای ریزساختاری» سازماندهی اطلاعات در سطح جمله شده است؟» به عبارت دیگر، آیا قرآن کریم برای انتقال مؤثر پیام خود در این دو بافت کاملاً متفاوت، از «استراتژی‌های اطلاع‌رسانی» متفاوتی بهره برده است؟ • آیا آیات مکی، با هدف جلب توجه و تأثیرگذاری عاطفی بر مخاطب مقاوم، بیشتر از عنصر «تمرکز» برای برجسته‌سازی و تکیه‌گاهسازی مفاهیم کلیدی مانند «توحید» و «معاد» استفاده کرده‌اند؟ • آیا آیات مدنی، با مخاطبی که اکنون پایه‌های ایمانی را پذیرفته، بیشتر بر «پیش‌فرض»‌های مشترک (مانند ایمان، قبول ولایت) تکیه می‌زنند تا بر بستری از مفاهیم پذیرفته‌شده، احکام پیچیده اجتماعی را تبیین کنند؟ • آیا طولانی‌تر شدن جملات در دوره مدنی، صرفاً یک تغییر کمّی است یا با تغییر کیفی در نحوه «موضوع‌سازی» و «محمول‌پردازی» همراه بوده است؟ 4. ضرورت طرح مسئله: پاسخ به این پرسش‌ها، تنها یک تحلیل ادبی انتزاعی نیست، بلکه گامی است برای درک عمیق‌تر «معجزه زبانی» قرآن و کشف بخشی از ظرافت‌های آن. این پژوهش می‌کوشد با به کارگیری چارچوب نظری «نقش اطلاع»، پلی بین علوم قرآنی سنتی و زبان‌شناسی نوین بزند و نشان دهد که چگونه این متن الهی، نه تنها در انتخاب واژگان و صنایع بدیعی، که در «ساخت‌مندترین لایه زبانی خود» یعنی نحو و سازمان اطلاعات، نیز حکیمانه و هدفمند عمل کرده و سبک بیانی خود را با اهداف هدایتی و نیازهای مخاطب در هر دوره تطبیق داده است. این مطالعه می‌تواند افق‌های جدیدی را در برابر تفسیر زبان‌شناختی قرآن و درک بهتر بلاغت عملی آن بگشاید.