جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

هیجان‌ها به مثابه جزء جدایی‌ناپذیر حیات آدمی، در تنظیم روابط فردی، اجتماعی و مدیریت تصمیم‌گیری‌ها به انسان یاری می‌رسانند. این پژوهش با هدف مطالعه و ردجویی هیجان به معنای روان‌شناختی‌اش، در حکمت ابن‌سینا بنا نهاده شده است. روش تحقیق در این پژوهش ترکیبی از روش‌های سمانتیکی و تحلیلی- منطقی بوده و از تکنیک‌ها و ابزارهای موجود در روش‌های تحلیل اَسنادی استفاده شده است. یافته‌های تحقیق نشان داد: هم در روان‌شناسی و هم در حکمت سینوی، وجود مولفه‌های شناختی و رفتاری هیجانات مورد تاکید است. بوعلی هیجانات را حاصل تعامل عقل نظری و عملی با قوه شوقیه و منبعث از ادراکات حسی و یا عقلی در نظر می‌گیرد. او در برخی هیجان‌ها افزون بر مؤلفه‌های شناختی و رفتاری، بر مؤلفه احساسی نیز اصرار دارد. هرچند در هیجاناتی مانند لذت و رنج، به شکلی پریشان، تنها بر مولفه‌شناختی تأکید می‌ورزد و چشم از ابعاد دیگر آن فرو می‌بندد. همچنین با نظر به آنچه از اندیشه‌های بوعلی در بحث هیجانات به دست می‌آید، تقسیم هیجان به مثبت و منفی (همچنان که در برخی منابع روان‌شناسی مطرح است)، تقسیم قابل دفاعی نمی‌‌تواند باشد.

از آنجا که معرفت، امری هستی‌مند می‌باشد، بررسیِ نحوه واقعیت‌مندیِ این پدیده، در کشفِ عملکرد آن تأثیرگذار خواهد بود. به همین جهت مسائل هستی‌شناسی، همواره نگرش‌های معرفت‌شناسانه را متأثر می‌کند. با توجه به تحولات شگرفی که مبانی متافیزیکیِ حکمت متعالیه درباره هستی به طور عام و مسئله علم به طور خاص، ایجاد کرده است؛ بررسی میزان تأثیر مبانیِ این مکتب بر مباحث معرفت‌شناسی، ضرورتی اجتناب ناپذیراست. از این رو این نوشته درصدد آن است تا با روش تحلیلی - اسنادی، رهیافت‌های هستی‌شناسنه این مکتب که ناظر به معرفت می‌باشد را احصاء نموده و میزان تأثیر نظریات فلسفی این مکتب در مسائل مطرح در معرفت‌شناسی را بررسی نماید. این بررسی نشان می‌دهد که نگرش‌های هستی‌شناختی خاص حکمت متعالیه، همچون تساوق علم و وجود، اتحاد عالم و معلوم، تطابق عوالم و... در مباحثی همچون ارزش معرفت، امکان معرفت به خارج و همچنین تحلیل چگونگیِ شکل‌گیری خطا در معرفت، تغییرات بنیادینی همچون انحصار فهم حاقّ هستی از راه حضوری ایجاد می‌کند که به تفصیل این تاثیرات ذیل هر یک از مبانی متافیزیکیِ حکمت متعالیه، تبیین می‌گردد.

هرچند انکار واقع‌گرایی در نهایت، خود را در معرفت‌شناسی نشان می‌دهد، اما ریشه‌های آن به ناتوانی در حلّ برخی از مشکلات نظری و عملی در حوزههای بسیار متنوعی برمی‌گردد که از فلسفه علم و زبان تا هرمنوتیک، پراگماتیسم و علوم اجتماعی و از عرفان نظری تا علوم جدید (نظریه کوانتوم، نظریه احتمالات، منطق فازی) را دربرمی‌گیرد. شناسایی و رفع چنان مشکلاتی -در کنار نشان دادن تناقضات درونی ناواقع‌گرایی- جهت تثبیت دیدگاه واقع‌گرایانه و پرهیز از افتادن در دام شکاکیت، ضرورت دارد. در مقاله پیشِرو به‌عنوان گام اول مسیر مذکور، زمینه‌های ناواقع‌گروی در فیزیک جدید و عرفان نظری بررسی گردیده و دیدگاه‌ها، نظریات یا تبیین‌هایی شناسایی شده‌اند که زمینه‌ساز مشکلات پیش‌گفته می‌باشند؛ مانند نفی موجبیت و سنخیت، فعالیت مخرّب ذهن در فرایند ادراک، جهان‌های موازی، وحدت وجود و لوازم آن، اکتناه‌ناپذیری و تنزیه مطلق، خلق مدام و تجدد امثال. مشکلات حاصل از موارد مذکور، در پنج قسم کلی قابل صورتبندی میباشد که حلّ و رفع هر یک، مستلزم تلاش‌های مختلفی در حوزه‌های هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و انسان‌شناسی خواهد بود: عدم دسترسی به واقعیت؛ فعالیت مخرّب ذهن؛ تکثر وجوه، مراتب و اجزاء واقعیت؛ عدم جهت مشترک در مدرِک یا مدرَک؛ عدم ثبات مدرِک یا مدرَک.

معجزات چگونه تحقق می‌یابند؟ آیا قانون علیت نقض می‌شود؟ آیا خدا یا امور ماورائی دیگر مستقیماً معجزات را پدید می‌آورند؟ پاسخ به این مسئله علاوه بر اینکه می‌تواند گره‌های اعتقادی را باز کند، در مباحثی مانند رابطه علم و دین و عقل و دین نیز مؤثر است. در این مقاله با توصیف و تحلیل مبانی حکمت متعالیه حقیقت معجزه تبیین می‌گردد. از منظر حکمت متعالیه معجزه نه قانون علیت را نقض می‌کند و نه از علت طبیعی بی‌نیاز می‌شود. هر پدیده طبیعی به علل حقیقی (مادی، صوری، فاعلی و غایی) نیازمند است. علت إعدادی نیز فراهم‌کننده استعداد در ماده است. در خوارق عادات نیز همه این عوامل ضرورت دارند و از این جهت تفاوتی میان امور عادی و خارق‌العاده نیست. تفاوت خوارق عادات با پدیده‌های عادی در این است که اولاً در خوارق عادات نفس، فاعلیت ایجادی یا إعدادی دارد و ثانیاٌ إعدادی که برای آنها اتفاق می‌افتد غیرمتعارف و نامأنوس است. تفاوت معجزه با دیگر امور خارق‌العاده نیز در این است که اسباب معجزه شکست‌ناپذیر هستند و کسی نمی‌تواند آنها را شناسایی کرده و با آن تحدّی کند.

ظهور قضایای جدلی‌الطرفین، از نظر کانت امری است که از ذات مواجهه عقل نظری با مسائل مابعدالطبیعی برمی‌آید و گریزی از آنها نیست؛ یعنی عقل نظری این توهّمات را به صورتی طبیعی و اجتناب‌ناپذیر با خود حمل می‌کند و هیچ راهی به حلّ آنها ندارد. بنابراین اگر استدلال‌های دو طرف (یا یک‌ طرف) نقض شوند، بدین‌معنا خواهد بود که عقل، این تعارض را حلّ کرده است و ماین یعنی ادعای ذاتی، طبیعی و اجتناب‌ناپذیر بودن این تعارض، از اساس اشتباه است. در این مقاله به بررسی اولین قضیه از چهار قضیه‌ای که او مطرح می‌کند، آن هم بخش ابتدایی اولین قضیه، یعنی مسئله‌ «آغاز زمانی جهان» پرداخته شده است تا معلوم شود آیا واقعاً این یک مسئله‌ جدلی‌الطرفینی است که هر دو طرف آن از اتقانِ برابر برخوردارند؟ برای این امر، کافی ا‌ست یکی از دو طرف متزلزل شود تا جدلی‌الطرفین بودن این مسئله رد شود؛ اما در این مقاله با بررسی دو طرف مسئله، نمایان شده است که هیچ‌یک از دو استدلال مذکور از اتقان لازم برخوردار نیستند و اساساً «طرفینی» مستقرّ نمی‌شود تا بتوان مسئله را جدلی‌الطرفین دانست.

بحث «علیّت» یکی از مباحث مهم فلسفی است که حجم زیادی از آثار فلسفی را به خود اختصاص داده است. بخشی از این مبحث به تقریر «قانون علیت» اختصاص می یابد که با اندیشه در انواع هستی به دست می‌آید. گاهی به صورت گزاره‌ای تحلیلی بیان می‌شود: «هر معلولی به علت نیاز دارد» و گاهی به صورت دقیق‌تر: «هر ممکن‌الوجودی از آن جهت که فقر وجودی به غیرش دارد نیازمند علت است». با توجه به تشویق قرآن کریم به اندیشه‌ورزی، این پرسش رخ می‌نماید که آیا می‌توان با اندیشه‌ورزی در این کتاب، رد پایی از قانون علیت به دست آورد. در این مقاله به بررسی این دو گزاره پرداخته‌ایم، به‌گونه‌ای که هر دو گزاره از برخی آیات کتاب حکیم قابل استنباط است، زیرا بدون مفروض گرفتن قانون علیت معنای معقولی نمی‌توان برای آن یافت. ضرورت نیاز به سبب، ‌ضرورت آفریدگار و علت فاعلی، فقر و نیاز همیشگی به آفریدگار، تعیین آفریدگار مطلق و مستقل، تعیین مصداق معلول (مخلوق) و موجود وابسته و نگاه آیه‌نگری، در قرآن به خوبی بر ‌ضرورت پذیرش قانون علیت دلالت دارد. روش ما در این نوشتار تحلیلی-توصیفی است.

ازجمله اهم مسائل فلسفه دین نسبت میان دین واخلاق است. در این زمینه چند دیدگاه وجود دارد، یکی از آن‌‌ها «نظریه ناسازگاری و تعارض دین و اخلاق» است که موردباور نیچه است و خاستگاه آن دیدگاه خاص وی نسبت به انسان، کمالات و اهداف آن و هم‌چنین برداشت مخصوص وی از اخلاق و ارزش‌هاست. از نظر وی، کمال برین انسان در قدرت نهفته است و دین باعث ضعف و پستی او می‌گردد. او می‌گوید دین، انسان‌ها را همسان و همرتبه و از حیث ارزش، در یک سطح می‌داند در حالی‌که خلقت و طبیعت، آنان را در سطوح مختلفی از استعداد و ملاک‌های ارزشی قرار داده است. از نظر وی دین، زندگی‌گریز و دنیاستیز است و این برخلاف امیال طبیعی و خواسته‌های غریزی انسان است. دیدگاه و مبانی نیچه از جهات مختلف مخدوش و قابل نقد است. نداشتن دلایل علمی و فلسفی، برداشت ناقص وسطحی از دین و اخلاق‌دینی و عدم شناخت عمیق وفراگیراز انسان و کمالات و ارزش‌های انسانی، غفلت از حیات ابدی و تمرکز بر زندگی ظاهری و قدرت مادی، از جمله ضعف‌های این دیدگاه و نظریه است. این تحقیق،بابهره جستن ازروش توصیفی تحلیلی دیدگاه نیچه را تبیین و براساس مبانی حکمت اسلامی و روش فلسفه دین، مورد نقد قرار داده است.

هدف از این پژوهش ارائه تبیینی معقول از حکمت 205 نهج‌البلاغه است و به این سؤال پاسخ میدهد که چه رابطه ای بین نفس و صُور علمی‌اش برقرار است که هنگام ادراک، خودِ نفس توسعه پیدا میکند. نوع این تحقیق، توصیفی- تحلیلی است و بر اساس روش کتابخانهای دستاوردهای زیر بر طبق مبانی خاص حکمت متعالیه به دست آمده است: 1. مبانی حکمت مشاء از آنجایی که نفس انسان را از بدو تولد تا زمان مرگ دارای جوهری ثابت میدانند، قابلیت تفسیر این روایت را ندارند. 2. طبق برخی مبانی حکمت متعالیه مانند حرکت جوهری نفس، رابطه نفس و قوا و اتحاد عاقل و معقول نفس با هر بار عالم شدن به چیزی، «آن چیز» میشود و لذا به هر اندازه که علم پیدا می کند، به همان انداره گسترش پیدا میکند و این دقیقاً همان معنای روایت است. 3. نفس با صفات و ملکات اخلاقی خویش نیز رابطه اتحاد دارد، از اینرو هرچه در کسب این صفات و ملکات پیش رود، خودِ نفس ظرفیتش برای پذیرش صفات و ملکاتی از همان سنخ بیشتر می‌شود.

مبانی استدلال در منطق ارسطویی اقتضاء دارند که استدلال منحصر در استدلال بسیط حملی باشد و استدلال مرکب وجود نداشته باشد و در مقابل، مبانی استدلال در منطق رواقی مقتضی آن است که استدلال منحصر در استدلال مرکب باشد و استدلال ساخته‌شده از گزاره‌های بسیط و اتمی وجود نداشته باشد. این در حالی است که مبانی استدلال در منطق سینوی با وجود استدلال‌های بسیط حملی و مرکب شرطی و نیز با استدلال اقترانی شرطی سازگار است. در این پژوهش که با روش توصیفی- تحلیلی و تطبیقی- استدلالی ارائه می‌شود، پس از بررسی مبانی استدلال در این سه مکتب منطقی به این نتیجه می‌رسیم که جمع میان حمل و شرط و استدلال حملی و شرطی در منطق سینوی بر اساس مبانی استدلال در این مکتب منطقی است، نه اینکه صرفاً تلفیقی از منطق حمل ارسطویی و منطق شرط رواقی باشد که تلفیقی نادرست و تلفیق میان امور متباین است.

اصالت و تشکیک در وجود پس از اعتباری دانستن ماهیت، تاثیراتی در مباحث مربوط به ماهیت از جمله جنس و فصل دارد. نگارنده می‌‌کوشد با تکیه بر اصالت وجود و تشکیک در آن، با عبور از تلقی‌‌های مرسوم در این‌‌باره، نشان دهد که اولاً فصل از سنخ مفاهیم وجودی است نه ماهوی و ثانیاً احکام تابع جنس و فصل به کلی تغییرمی‌‌یابد تا در واقع پاسخی ارائه کند به این پرسش مهم که اگر اصالت وجود و بساطت وجود در نظام صدرایی دیدگاهی پذیرفته‌‌شده است چگونه فصل و امتیاز در یگانه‌‌انگاری وجود معنا می‌‌شود. توجه به این پرسش، تفکیک‌‌های مرسوم میان موجودات که مبتنی بر مباحث جنس و فصل با تلقی‌‌های رایج فلسفی بود را، منحل می کند و نظامی صحیح با عنایت به نظریه اصالت و تشکیک وجود پی‌‌ریزی خواهد شد. به علاوه، طبق نگاه دقیق به تشکیک در وجود که مابه‌‌الامتیاز عین مابه‌‌الاشتراک است، فصل اشیاء از هویت تمایزی و تقابلی به هویت تشکیکی و طولی برمی‌گردد. در این نوشتار با روش توصیفی- تحلیلی وابزار کتابخانه‌ا‌ی و توجه به نظریه اصالت وجود بازخوانی مجددی نسبت به فصل اشیاء صورت گرفته است.