جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

علامه طباطبایی با تفسیر خاصی که از اصالت وجود و اعتباریت ماهیت و تحلیل ویژهای که در مسئله وجود ذهنی قائل است، احکام متفاوتی برای ماهیات نسبت به وجودها و أعدام و اوصاف آنها قائل است که منجر به اختصاص علم حصولی به ماهیت و علم حضوری به وجود شده است. بر همین اساس، تعریفی بدیع از علم حضوری و حصولی ارائه کرده است. علامه همچنین علم حصولی به واجب‌الوجود و علم حضوری به ماهیات را ممتنع عقلی می‌شمارد. این پژوهش بر آن است تا با روشی توصیفی-تحلیلی از منظر استاد فیاضی به این مسائل فلسفی نظری افکند و از رهگذر مقایسه، به تفاوت‌های چشمگیر ناشی از تفسیر اصالت وجود توسط دو متفکر تاکید نماید. استاد فیاضی اصالت وجود را به گونه‌ای دیگر تفسیر می‌کند و ادله وجود ذهنی را ناتمام می‌خواند. ایشان انقسام مفاهیم به حقیقی و اعتباری و تفکیک مفهوم ماهیت از وجود و عدم و اختصاص علم حصولی به ماهیت و اختصاص علم حضوری به وجود و امتناع علم حصولی به واجب و امتناع علم حضوری ممکن و واجب، به ماهیات را عاری از حقیقت می‌شمارد. استاد فیاضی، دلیل بر این نتایج فلسفی را مبانی مورد بحث آن می‌داند.

قاعده «الماهیة من حیث هی» یکی از قواعد مهم در حکمت اسلامی است که ‌در مباحث مختلف، جهت اثبات مدعا به‌ کار رفته است. مفاد این قاعده آن است که «ذات ماهیت» خالی از هرگونه قید و وصفی (غیر از ذات و ذاتیات) است. در این مقاله به بررسی مفاد این قاعده در مصاف با خصوص «وجود» در دو مقام پرداخته می‌شود: در مقام اول که نفی «مطلق وجود» از مقام ذات است، نقدهایی مطرح می‌گردد؛ مبنی بر اینکه ماهیت حتی در مقام ذاتِ خود نمی‌تواند نسبت به برخی مصادیق وجود (همانند «وجود در نفس‌الامر»، «وجودِ جنس و فصل در حدّ») بی‌تفاوت و «لابشرط» باشد. در مقام دوم که نفی «وجود خارجی» از ذات است نیز نقدهایی مطرح می‌شود که مهم‌‌‌ترین آنها حافظ بودنِ وجود خارجیِ ماهیت، برای ذات و ذاتیات است و قاعده مذکور ناسازگاری بیشتری با تفاسیر مشهور از «اصالت وجود و اعتباریت ماهیت» دارد. بر اساس یافته‌‌‌های این تحقیق، قاعده مذکور در مصاف با موضوع «وجود» کارکرد لازم در فلسفه را ندارد و نیازمند بازنگری جدی است؛ به‌طوری‌که اگر مدعایی بر اساس آن اثبات می‌شود لازم است با ادله دیگر جایگزین گردد.

چرایی دین و تبیین آن، از مسائل بنیادین حوزه فلسفه دین و تعیین‌کننده جهت‌گیری‌‌ها و رویکردهای مختلفی در دین‌شناسی همچون طبیعت‌گرایی یا فراطبیعت‌گرایی، واقع‌گرایی یا ناواقع‌گرایی دینی، تاریخ‌مندی یا ناتاریخ‌مندی دین و اثرگذار در مسائلی چون آینده دین، تکثرگرایی دینی و رویکردهای دیگر در این باب است. دنیل کلمنت دنت[1] فیلسوف ذهن فیزیکالیست و نوداروینیست آمریکایی و از چهره‌های شاخص الحاد جدید، در کتاب «شکستن طلسم: دین به‌مثابه پدیده‌ای طبیعی» در پی بسط تبیینی طبیعت‌گرایانه از دین در پرتو نظریه تکامل داروین است. مقاله پیش‌رو درصدد است تا دیدگاه او را در این زمینه به روش توصیفی-تحلیلی بررسی کرده و در معرض سنجش قرار دهد. نتیجه تحقیق کشف نارسایی‌ها، کاستی‌ها و ناراستی‌های متعدد در توضیحات دنت و ناکامی نگره نوداروینیستی در تبیین دین است و نشان می‌دهد که نه تنها طلسم‌انگاری دین و شکست‌پذیری آن در برابر تبیین‌های نوداروینیستی موجه نمی‌نماید، بلکه اینگونه تبیین‌ها خود طلسم‌هایی از بیخ و بن شکسته و فاقد اعتبار علمی و ارزش تبیینی نهایی‌اند.

انسان‌ها همواره در حال توجه و اراده هستند؛ یعنی در حال انتخاب و خواستن یک حقیقت از میان حقایق دیگر هستند. یکی از مباحثی که همیشه در میان انسانها مطرح بوده و هست، توجه و عدم توجه آنان به یکدیگر در روابط دوستانه، خانواده و همسایگی خویش است. بی‌تردید منشأ برخی از نزاع‌های خانوادگی و اختلافات را در همین موضوع، یعنی نبود توجه یا کم بودن توجه و یا جهت‌داری آن می‌توان جست. از مسائل مرتبط با این موضوع که کمتر مورد توجه واقع شده است، آن است که اساساً توجه انسانها به چه اموری تعلق می‌گیرد؟ آیا توجه افراد به یکدیگر بالذات است یا بالعرض؟ اساساً آیا با دقت عقلی و نه عرفی، ممکن است کسی به چیزی و یا به شخصی، به خاطر خود آن چیز و آن شخص توجه کند؟ ما در این مقاله با توضیح معنای بالذات و بالعرض و با کمک مباحث فلسفی به این نتیجه رسیده‌ایم که توجه بالذات فقط معطوف به ذات فاعل شناسا می‌باشد و چون این ذات دارای شئون گوناگون است، هرگونه توجه به افراد نیز از مرتبه وجودی آن ذات نشئت می‌گیرد. آنگاه در ادامه به اقسام توجه بالعرض یعنی توجه الهی و توجه نفسانی اشاره کرده و مقایسه‌ای نیز میان آن دو داشته‌ایم.

ولایت بر مردم، حق ذاتی و انحصاری خدای متعال است. خداوند حق خود را به برگزیدگانش، پیامبران و اوصیای ایشان واگذار کرده است. امیرالمؤمنین(علیه السلام) وصیّ پیامبر خاتم(صلی الله علیه واله) دارای فضائل و امتیازات انحصاری هستند که قرآن کریم و روایات نبوی به آن دلالت می‌کنند. ایشان در احتجاجات و مناشدات خویش بر حق ولایت بر دیگران، به آن فضائل استناد و استدلال می‌نمودند. با وجود اذعان مخالفان بر فضائل حضرت، آنان هیچ‌گاه حاضر به تن‌دادن به ولایت او نشدند. این، مسئله‌ای است که شگفتی حق‌طلبان را در طول تاریخ برانگیخته است. هدف از این پژوهش، بررسی علل عدم پذیرش امیرالمؤمنین7 از سوی شماری از مردم، چه به‌هنگام تعیین خلیفه یکم و چه سوم، با وجود اذعان به فضائل ایشان می‌باشد. این تحقیق به روش توصیفی- تحلیلی و با گردآوری کتابخانه‌ای مطالب انجام یافته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که زمینی‌انگاری و قبیله‌گرایی، عدل علوی، علل روانی‌ای همچون حسادت، حرص، بخل، حقد و عداوت، و نیز پایبندی بر عهدنامه «صحیفه»، ازجمله دلایل انکار و رویگردانی از ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) بود.

مسئله این تحقیق کشف عواملی است که فارابی را به ساخت فلسفه دینی در عالم اسلام سوق داده است. یافته‏های ما براساس تحلیل و ارزیابی داده‏های موجود در متن آثار وی و شواهد فضای فلسفی روزگار او، از این قرار است: گفتمانِ فلسفی غالب در عصر فارابی، یکی از علل گرایش این فیلسوف به فلسفه دینی بوده؛ زیرا ‌مباحث مربوط به نسبت دین و فلسفه از سال‏های اولیه تحصیل فارابی در مرو تا تحصیلات تکمیلی و استادی‏ او در بغداد، وی را همراهی می‏کرده است. مرو محلی برای یهودیت یونانی‌مآب محسوب می‏شد که به ایجاد هماهنگی بین دین و فلسفه تمایل داشت. به‌علاوه دو تن از معلمان او (یوحنا بن حیلان و متی ‏بن یونس) در بغداد، اولی پیرو فلسفه اسکندرانی و دومی از مترجمان بعضی شروح فلسفی مکتب اسکندرانی بود. میراث فلسفی ترجمه‌شده در روزگار او نیز که حاوی بعضی شروح و آثار اسکندرانی و نوافلاطونی بود، نقش مهمی در ساخت ایده فلسفه دینی در ذهن فارابی داشت. همچنین قرائت خاص وی از مابعدالطبیعه که متأثر از علائق معرفتی او به آموزه‏های کتاب آسمانی مسلمانان بود به‏همراه درکی که از وحدت حقیقت داشت از اسباب دیگر، در نزدیک کردن فارابی به ساخت فلسفه دینی در عالم اسلام به شمار می‏رود.

مهم‌‌ترین مسئله در حوزه اخلاق هنجاری مسئله معیار ارزش اخلاقی است. هریک از فیلسوفان اخلاق اسلامی ‌و غیر اسلامی ‌در پاسخ به این مسئله دیدگاهی را نظیر غایت‌گرایی، وظیفه‌گرایی و فضیلت‌گرایی اتخاذ کرده‌‌اند. در این میان دیدگاه ابوالبرکات بغدادی، فیلسوف و متفکر قرن پنجم هجری قابل توجه است. هدف پژوهش حاضر تحلیل و بازخوانی آراء وی درباره معیار ارزش اخلاقی و نسبت آن با دیدگاه‌های رایج است. روش تحقیق توصیفی و تحلیلی است و نیم‌‌نگاهی به مقایسه با آراء فیلسوفان مطرح سودگرا یعنی جرمی ‌بنتام و جان استوارت میل نیز داشته است. حاصل پژوهش این است که نظریه ابوالبرکات بغدادی نظریه‌‌ای غایت‌گرا است و بر سعادت‌گرایی منطبق است. وی در یک تبیین معیار ارزش اخلاقی را لذت دانسته و در بیانی دیگر تشبه الهی را مطرح کرده است. بغدادی در تبیین لذت‌گرایی به دقت معیارهایی را برای محاسبه لذت و رنج افعال مطرح کرده است که با معیارهای بنتام و میل قابل مقایسه می‌باشد. بنابراین برخلاف دیدگاه برخی محققان، بنتام را نمی‌توان واضع و مبتکر اندیشه محاسبه لذت دانست و از این جهت ابوالبرکات بغدادی حدود هفت قرن بر او تقدم دارد. افزون بر این، معیارهای بغدادی به جهت اشتمال بر سعادت اخروی و عنصر کیفیت جامع‌تر است.

مشاهده جهت مرجّح حرکت جسم برای تحقق پدیده‌های فیزیکی در کنار ناوردایی معادلات فیزیکی تحت تبدیل معکوس زمانی، چالشی را پیش روی فیزیک‌دانان قرارداده است که با عنوان «پیکان زمان» شناخته می‌شود. در این مقاله با روشی تحلیلی- تطبیقی و تکیه بر فلسفه اسلامی راه حلی برای این مسئله ارائه می‌دهیم. با توجه به این نکته که حرکت، هم در خارج و هم در ذهن ممکن است؛ زمان را که عارض حرکت می‌باشد نیز می‌توان به تبع آن، به زمان خارجی و زمان مقدر تقسیم کرد. زمان خارجی جهت رو به جلو را برای پدیده‌های خارجی ضروری می‌شمارد. در صورتی که با تغییر مبدأ و مقصد برای حرکت ذهنی و مقدر، آن را متقارن با حرکت خارجی می‌یابیم و از این تقارن در حرکت، مفهوم تقارن معکوس زمانی را فیزیک‌دانان استخراج می‌کنند. این رویکرد می‌تواند به خوبی راه حلی را برای برون‌رفت از چالش «پیکان زمان» ارائه دهد.

شناخت و معرفی مبدأ و حقیقت هستی همواره بزرگترین دغدغه‌ اندیشمندان بوده است و در این راستا تبیین‌های گوناگونی از سوی ایشان ارائه شده است؛ از جمله نگاه تباینی بین موجودات عالم و علت هستی‌بخش از منظر مشّاء و یا نگاه وحدت تشکیکی و تصویر وجود رابط برای خلق نسبت به هستی خداوند از منظر صدرا و یا نگاه وحدت شخصی به عالم و اثبات یک وجود در عالم و شأن و تجلی دانستن باقی موجودات نسبت به این هستی مطلق از منظر عارفان. در این میان دیدگاه اخیر به دو نحو بیان شده است: لابشرط قسمی و مقسمی. نگارنده در این مقاله درصدد است با بیان اشکالات منطقی و هستی‌شناسانه‌ نظریه‌ لابشرط مقسمی به رد آن پرداخته و با تحکیم و تقویم تصویر لابشرط قسمی و همین‌طور اصلاح برخی مقدمات بین دو نظریه‌ وحدت تشکیکی و وحدت شخصیه‌ وجود جمع نموده و دیدگاهی نو در این خصوص ارائه نماید.

اصالت ریاضیات یکی از مهم‌‌ترین مشخصات علم جدید شناخته شده است. هدف از این مقاله نشان دادن تأثیر این اصل در سکولاریزم علمی است. این مقاله که با روش توصیفی تحلیلی نگاشته شده است نشان می‌‌دهد اصالت ریاضیات، نوعی چرخش نگاه به جهان است که اشیاء را به عدد فروکاسته و هر آنچه در قالب کمّیت قابل اندازه‌‌گیری نباشد، غیرعلمی تلقی می‌‌کند. بر همین اساس بخش مهمی از مفاهیم دینی و اخلاقی که قابل اندازه‌‌گیری نیستند، کنار نهاده می‌‌شوند. کمّیت‌‌گرایی، علوم انسانی و مفاهیم کیفی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. این نگرش با اینکه مخالفت آشکاری با مفاهیم الهیاتی و اخلاقی ندارد، تأثیر ژرفی در سکولارشدن علوم دارد. پیامد دیگر این رویکرد غلبه نگرش مکانیکی به جهان و انسان و نیز نادیده گرفتن لایه‌‌های متعدد وجود است. علاوه بر اینها اصالت ریاضیات، سبک زندگی و نوع روابط انسانی بشر مدرن را نیز دائرمدار سود شمارش‌‌پذیر قرار می‌‌دهد. این دیدگاه اشکالات منطقی و معرفت‌‌شناختی متعدد دارد که در انتهای مقاله به آن پرداخته می‌شود.