آثار مرتبط با شخصیت ها | کتابخانه مجازی الفبا

ابن ابی جمهور در سال ۸۷۸ هجری و در جریان سفر به مشهد مقدس، مجادلاتی کلامی با یکی از علمای اهل سنت هرات، مشهور به ملای هروی داشته، که خود بعدها آن را گزارش کرده است. این مجادلات در سه جلسه برگزار شده است: جلسه نخست: در شناخت خلیفه بدون واسطه پس از رسول خدا (ص)، و وجوب شناخت امام زمان. جلسه دوم: در انتساب ولد الزنا به والدین خود، و حدیث قرطاس. جلسه سوم: در شناخت احوال خلفای راشدین و برخی از خلفای اموی و عباسی، و اثبات اینکه مذهب امامیه شایسته ترین مذاهب برای پیروی کردن است. این رساله پیشتر دو مرتبه تصحیح شده بود، اما به جهت آنکه اولاً هر دو تصحیح مشتمل بر اغلاط فراوان بوده، و ثانیاً تحقیقی که شایسته این رساله باشد بر روی آن انجام نشده بود، به تصحیح و تحقیق مجدد و مستقل این پرداخته شده است. در تحقیق این کتاب از ۴۲۵ عنوان از منابع تاریخی، روایی، تفسیری و کلامی شیعه و اهل سنت بهره گرفته شده است. در ذیل هر مسأله مورد اشاره در کلام هر کدام از طرفین بحث، تعدادی از نصوص مهمترین کتب هر کدام از فریقین ذکر شده، سپس نشانی مستندات ما بقی منابع نقل شده است. در پایان کتاب نیز، فهارس شانزده گانه ای برای تسهیل در استفاده محققان اضافه شده است که از این قرار است: فهرست مطالب، آیات، روایات، اخبار، اقوال، اشعار، امثال، قواعد و احکام، مفاهیم و اصطلاحات و تراکیب، اعلام و القاب و کنی، فرق و مذاهب و شعوب و قبائل و جماعات، کتب و رسائل و مقالات، اماکن، وقائع و عصور، حیوانات، و مصادر تصدیر و تحقیق.

این کتاب مشتمل بر شش رساله است: دو رسالۀ نخست (التحفة الکلامیة و مختصر التحفة الکلامیة) از آثار کلامی منسوب به ابن ابی جمهور است. رساله سوم، تحریری است از رسالۀ المجادلات فی المذهب که محرّر آن تاکنون شناخته نشده است. سه رسالۀ دیگر این مجموعه، سه ترجمۀ فارسی از رسالۀ المجادلات فی المذهب است که مترجمان آن جمعی از فضلای عصر قاجار، جلال الدین محمد کاشانی و قاضی نور الله شوشتری می باشند. به جز رسائل دوم و سوم ، باقی رسائل این مجموعه پیشتر منتشر شده بود. اما از آنجا که این تصحیحات از سویی مشتمل بر اغلاط فراوان بود و از سوی دیگر به صورت پراکنده منتشر شده بود، تصمیم به تصحیح مجدد آنها به صورت دقیق تر و همراه با سایر مصنفات کلامی و فلسفی ابن ابی جمهور گرفته شد.

ابن ابي جمهور احسايي پس از نگارش «معين الفکر في شرح الباب الحادي عشر» اين کتاب را ساخته و اين شرح دوم اوست. او مطالب اين شرح را مانند حاشيه هايي بر معين الفکر نوشته و سپس همه را گرد آورده و اين شرح را نگاشته است و مانند شرح شرح مي باشد. عنوانهاط مطالب «اصل» و «شرح» است. شرح است بر معين الفكر در شرح باب حادي عشر، شرح و متن هر دو از ابن ابي جمهور احسائي است. [فهرست دانشگاه 3/587؛ الذريعة 3/6؛ فهرست سپهسالار 5/613؛ مرعشي 14/71؛ نشريه 7/523]

مجلی در سه مرحله به رشته تحریر درآمده است: در مرحله نخست، مؤلف رساله ای کوتاه در علم کلام با نام مسلک الأفهام فی علم الکلام می نگارد. این رساله در شب پنج شنبه 26 ذوالقعده 886 هجری در قطیف به اتمام رسیده است. در مرحله دوم، حاشیه ای بر این کتاب می نویسد که بزرگان وفضلاء آن را النور المنجی من الظلام، حاشیة مسلک الافهام نام می نهند. وی این حاشیه را در یکشنبه سوم شعبان 893 هجری در روستای تیمیه واقع در احساء به اتمام رساند. در مرحله سوم و پایانی، پس از بازگشت حج در 894 هجری به عراق رفت، طالبان علم که این کتاب را باب طبع خویش یافته بودند، از وی خواهش می کنند شرحی بر النور المنجی بنگارد تا ابهامات آن را برطرف سازد. وی این خواسته را اجابت کرده وشرح شرح خود را با عنوان مجلی مرآة المنجی فی الکلام والحکمتین والتصوف تألیف می نماید. مسوده این کتاب در اواخر جمادی الآخر 895 هجری در عراق ومبیضه آن در شانزده صفر 896 به هنگام سومین اقامت در مشهد اتمام یافته است. ابن ابی جمهور در میان اندیشمندان شیعه نخستین کسی بود که کوشید جریان های فکری زمان خود را تلفیق کند. وی در این کتاب به شیوه ای که خود او نیز آن را بی سابقه وبی نظیر می داند میان کلام (معتزلی واشعری)، فلسفه (مشایی واشراقی) وتصوف آمیزش ایجاد می کند. احسایی با مکتب ها وجریان های مذهبی شرق جهان اسلام، از زمان حمله مغول به بعد، کاملا آشنا بوده است. این نکته را می توان با توجه به سخنان متعددی که از نگاشته های نمایندگان اصلی این جریانات مذهبی نقل می کند دریافت. وی با تفسیر وتحلیل این اندیشه ها وسعی در تلفیق آنها نشان می دهد که ناقل صرف اندوخته های گذشتگان نیست، بلکه نماینده برجسته زمان ومکان خویش است. از این رو، این کتاب بر آثار فیلسوفان مکتب اصفهان در قرن بعد (قرن دهم هجری) که در واقع کوشیدند ترکیب واحدی از سنت های همان مکتب به عمل آورند، تقدم دارد، هرچند آثار شخصیت های بزرگی چون ملاصدرا تلاش ارزشمندتری در این زمینه به شمار می رود. ابن ابی جمهور گرچه از بزرگان حدیث به شمار می رود وعوالی اللئالی وی همواره مورد استناد اهل فن بوده است، لکن گرایش های حدیثی خود را ـ دست کم به صورت افراطی ـ در مباحث کلامی وارد نساخت، به گونه ای که اگر کسی از سبقه وصبغه ی حدیثی شخصیت وی آگاهی نداشته باشد، با مطالعه آثار کلامی اش ـ وخصوصاً مجلی که محل بحث ماست ـ نمی تواند دریابد که نویسنده کتاب از اکابر محدثان بوده است. مجلی بر اساس نسخ زیر تصحیح شده است: نسخه شماره 3810 کتابخانه چستر بیتی ایرلند، تاریخ کتابت: 18 ربیع الثانی 896 هجری نسخه شماره 8183 کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، تاریخ کتابت: ربیع الاول 964 هجری چاپ سنگی به اهتمام شیخ احمد شیرازی، که دو مرتبه در سال های 1324 و1329 هجری در تهران به چاپ رسیده است. نسخه ای در مجموعه 874 کتابخانه مدرسه مروی، تاریخ کتابت: اواخر قرن نهم هجری. این نسخه تنها شامل متن مسلک الافهام است.

اين كتاب مشتمل بر سه مجلس مجادله است كه مجلس اول و سوم در خانه سيد محسن بن محمد رضوي قمي مشهدي و مجلس دوم در مدرسه سلطان شاهرخ ميان شيخ محمد عربي و هروي اتفاق افتاده است، اين هروي از كيچ و مكران بوده و نزديك شصت سال در هرات ساكن شده ومذهب اهل تسنن داشته و چون اسم شيخ عربي مجاور در مشهد را شنيده با خال سيد محسن از هرات به خراسان مسافرت و پس از سه مجلس مباحثه عاقبت مذهب تشيع را اختيار كرده است. تحرير سه مجلس مناظره و گفتگوي مذهبي او است با فاضل هروي در مشهد رضوي - اين مناظره بدرخواست ميزبان سيد محسن بن محمد رضوي قمي در سال 878 صورت گرفته است. (مهدي ولايي) ابن ابي جمهور احسائي با دانشمندي سني بنام هروي در خانه سيد مير محسن بن محمد رضوي قمي كه ميزبان هر دو بود بدرخواست او در شهر طوس بسال 878 قمري در سه مجلس مناظره نمود و در باره امامت علي (ع) ‌و ابوبكر با او گفتگو كرد در اين گفتگو نكته هاي تاريخي فراواني ديده ميشود و سرانجام احسائي دانشمند هروي را مجاب كرد و قاضي شوشتري برخي از اين گفتگو را در مجالس المومنين در شرح حال احسائي بفارسي ترجمه كرده است. بسال هشتصد و هفتاد و هشت در مشهد رضوي بين محمد بن جمهور احساوي و يك مرد هروي مناظره و جدال مذهبي باين شرح اتفاق افتاده. چنانكه ازصدر كتاب بر مي آيد اين جمهور بگاهي كه در مشهد منزل داشت در منزل محسن بن محمد رضوي ميزيست و مردمان شهر براي تعلم فقه و كلام بنزد او مي آمدند بروزي خال محسن ازهرات افغان بنزد محسن فرود آمد و گفت چون فضل اينمرد عرب (= اين جهور) را شنيده بودم از هرات بديدار او آمدم و در ظرف فردا يا پس فردا بعقب من كسي ديگر ازهرات ميرسد گر چه او از اهل كيج و مكران است ولي بحدود شصت سال است كه در هرات زيسته و درين مدت علم آموخته و از بزرگان علم و از اهل تسنن است و در مذاهب غور كرده و با صاحب اغلب مذاهب بگفت و شنود و بحث نشسته و ايستاده است. صاحبخانه چون اين شنيد روبا بن جمهور كرد و گفت: چون خال من محسن ميهمان منست اين مرد نيز ميهمان من خواهد بود حال رأي تو چيست آيا حاضري كه او با تو بسخن آيد و به بحث و مناظرت نشنيد يا آنكه ازين كار سرباز مي زني اين جمهور مي گويد در جواب او گفتم با بحث با او حاضرم. بالنتيجه صاحبخانه مجلس براي اينكار ترتيب مي دهد و طلبه و اهل علم درين مجلس مي آيند. مجلس اول: پس از آشنائي بحث در امامت علي عليه السلام (در منزل محسن) مجلس دوم: در مسجد شاهرخ بجنب قبر امام رضا (بوقتي كه ابن جمهور صاحبخانه براي زيارت رفته بودند و بعد بمدرسه در آمده بودند و در آنجا هروي را در مجلس درس ملا غانم ديده بودند و هروي از ابن جمهور درباره تعيين نسب ولدالزنا سؤالي نپود). مجلس سوم: اين مجلس روز جمعه اتفاق افتاد و محل آن منزل محسن بود (در وقتي كه خانه خالي از مردم بود) درين روز او رأي و نظر درباره خلفا خواست. (عبدالله انوار) شامل سه مجلس مناظره است که ميان مؤلف و فاضل هروي در سال 878 يا 887 ق در بحث امامت و مسائل اعتقادي شيعه برگزار شده، مجلس اول و سوم در منزل سيد محسن بن محمد رضوي قمي بوده و مجلس دوم در مدرسه سلطان شاه رخ تشکيل شده است، مؤلف در ديباچه رساله شرح مقدمات و خصوصيات ملاقات خويش را ذكر كرده و به درخواست بعضي به تدوين اين مجالس پرداخته است نام اين رساله در الذريعه به نام مناظرة ابن ابي جمهور آمده است. احسائي در اين رساله داستان مناظرة خود را در خراسان با ملاي هروي بدرخواست يكي از معاصران خود و سخنان خود و هروي را در پاسخ و رد يكديگر بتفصيل نقل كرده است. مقدمه مناظره را در ديباچه بدينگونه در 878 كه در مشهد رضا (ع) مجاور و با سيد محسن بن محمد باقر رضوي يكي از اعيان آن شهر همخانه بودم و با جمعي از مردم مشهد بحث كلام و فقه داشتم، و اين سيد محسن كه از سالها پيش براي تحصيل علم به هراة مهاجرت كرده بود، بر ما وارد شد، و گفت يكي از علماء بزرگ و مبرز سني مذهب هراة كه از مردم كش و مكران است و نزديك به 60 سال است كه در هراة اقامت دارد؛ عازم به مشهد رضا (ع) است تا با اين دانشمند عربي (مقصود اين ابي جمهور است) ملاقات و مناظره كند، سيد محسن و دائي او به استقبال عالم هروي رفتند و او را بعنوان ميهمان به خانه آوردند و سيد در خانه خود مجلسي آراست و جمعي از طلاب و اشراف و سادات را بدان مجلس دعوت كرد. من را با هروي سه بار و در سه جلسه مناظره اتفاق افتاد و نخستين آنها جلسه اي در روز ميهماني بزرگ خانه سيد بود». احسائي تفصيل مجلس اول و دوم و سوم، سخناني را در اين مجلس درباره امامت بلا فصل حضرت علي (ع) با هروي گفته و شنيده نقل كرده است. مجلس دوم مناظره آنان روز دهم ذي حجه در مدرسه سلطان شاهرخ و مجلس سوم بار ديگر در خانه سيد محسن بوده و در پايان اين مجلس سوم سخن از كرامات ظاهره از حائر حسيني (ع) رفته و ملاي هروي در انجام مذاكرات، پذيرفته است كه اگر كرامات مزبور درست باشد، مذهب اهل تسنن را ترك گويد. شيخ حرعاملي از اين رساله با عنوان «بعضي از مناظرات احسائي با عامه» ياد كرده و در صدر و ذيل نسخه حاضر تصريح شده كه نام رساله «المباحثه بين المحق و المبطل» است. در صدر نسخه چنين نوشته: هذه الرساله الموسومه بالمباحثه بين المحق و المبطل من كلام الشيخ الافضل الاكمل اعلم العلماء و ابلغ البلغاء و افصح الفصحاء. ابن ابي جمهور با دانشمندي سني در خانه همان سيد مير محسن بن محمد رضوي قمي كه ميزبان هر دو بود و بدرخواست او در شهر طوس بسال 878 در سه مجلس مناظره نمود و درباره امامت علي (ع) و ابوبكر با او گفتگو كرد. دومين در مدرسه سلطان شاهرخ در بود ملاعانم مدرس بوده است. ايندانشمند هروي از مردم كيژ (كيش) و مكران بوده و نزديك بشصت سال در هري ميزيست و بادائي همان قمي از هرات آمده بود تا در طوس احسائي را ببيند چون آوازه دانشش بدانجا رسيده بود. در اين گفتگو دانشمند هروي سرانجام خاموشي گزيد و پاسخي نتوانست بگويد. احسائي در آن از دانشمندان شيعي مانند مفيد و رضي و مرتضي و شيخ طوسي و طبرسي و علامه حلي و سيد شريف و ركن الدين گرگاني و نصيرالدين كاشي ياد ميكند و نكته هاي تاريخي فراواني در آن هست. احسائي ميگويد كه من اكنون نزديك بچهل سال دارم (ش 2/944 گ 52ب و ش 7/878 گ 90 الف) پس او نزديك بسال 838 زاده شد و ميدانيم كه تا 904 زنده بود. درباره نادرست بودن خلافت عمر سخن او و هروي تا بجائي كشيد كه شنونده اي حيدري كه در آن انجمن بود گفت: «و الله راست ميگويد شيخ عرب. اگر مرد صحبت پيغمبر كرده بود بيست سال، و اوبي ادب؛ خر ميشود» سپس خود احسائي آنرا چنين ترجمه كرد: «و الله صدق الشيخ العربي. اذا كان رجل يصحب رسول الله ص، عشرين سنة، و هو بلا ادب؛ يكون حمارا» (ش 2/944 گ 51ب و س 7/878 گ 89 الف كه تنها همان عبارت تازي را دارد) خود احسائي اين سه گفتگو را بدرخواست كسي گرد آورده بساخت اين رساله در آورد. شوشتري در مجالس المومنين در سرگذشت همين احسائي پاره اي از اين گفتگو را بپارسي آورد حلال الدين محمد بن محمد كاشاني آنرا بپارسي كرد و در 19 شعبان 1001 در هند آنرا بپايان رساند (فهرست كتابخانه بهار هند ج 1 ش 114 ص 88). (محمد تقي دانش پژوه) مناظره ابن ابي جمهور احسائي با ملاي سني هراتي در مشهد رساله، مناظره ابن ابي جمهور با فاضل هروي سني در مشهد مقدس رضوي و در منزل «سيد قمي» است. اين مناظره در سه مجلس انجام گرفته است: مجلس اول: درباره پيشوايي امير مؤمنان علي عليه السلام است، مجلس دوم: در مدرسه منعقد شد و به طعن قرطاس و غيره ختم شده، مجلس سوم: درباره كارهاي فريبكارانه در امر خلافت و برخي از مطاعن است. اين مناظره (به ضبط كشف الحجب و الذريعه) در سال 887ق. يا (به ضبط نسخه كهن مرعشي 2/6896 مورخ 995ق. و متن چاپي و تراجم الرجال) در سال 878ق. واقع شده است. متن اين مناظره در كتاب «المناظرات في الامامة» (به عنوان رساله شصتم) به تحقيق عبدالله حسن در سال 1415ق. در قم در سلسله انتشارات انوار الهدي به چاپ رسيده و قبل ار آن نيز با عنوان «مناظرة بين الغروي و الهروي» در سال 1397ق. چاپ شده است. قاضي نورالله شوشوتري در «مجالس المؤمنين» گزيده اي از اين مجالس را به فارسي برگردانده و نقل كرده است و «نوروز علي سطامي» و «جلال الدين محمد بن محمد كاشاني» (قرن11ق.) و «سيد جعفر موسوي اصفهاني» (-1158ق) نيز اين مناظره را به فارسي ترجمه كرده اند. مناظرة لطيفه جرت بين ابن ابي جمهور و بين العالم الهروي في مساله الامامة، و بعض المسائل الاعتقاديه لليعه الامامية، في ثلاثه مجالس، المجلس الاول و الثالث كان في بيت السيد النقيب السيد محسن بن محمد الرضوي القمي، و المجلس الثاني في مدرسه السلطان شاه رخ و وقعت المناظره في سنة 878ه، و دونها المولف بطلب من بعض الاشخاص. (موسوي بجنوردي، حسن) آغاز كتاب: بسمله الحمدلله حق حمده و الصلوة علي سيدنا محمد وآله سالتني اطال الله بقاک عما کان بيني و بين المروي ثمان وسبعين و ثمانمائة مجاوراً بمشهد الرضا عليه السلام وکان منزلي بمنزل السيد ... محسن بن محمد الرضوي القمي انجام كتاب: وهذا ما کان بيني وبينه من المجادلة حالة المحاورة علي الاستقصار والحمدلله رب العالمين علي اظهار الحق وابطال الباطل ... وصلي الله علي محمد واهل بيته الطاهرين. [نشريه 7/539؛ مجلس شورا 10/824؛ (امل الآمل بتصحيح و تحقيق سيد احمد حسني 2؛ كني القاب قمي 187) ؛ التراث العربي 5/231؛ آية الله فاضل خوانساري 3/112؛ فهرست آستان قدس 4/258؛ مرعشي 13/76و 18/89 و 31/60 و 37/107؛ الذريعة 22/285؛ ريحانة الأدب 7/331؛ امام صادق قزوين 1/388؛ كتابخانه وزيري 4/1247؛ كتابخانه ملك 5/332؛ ملي 10/578؛ مجلس شورا 4/132؛ كتابخانه مدرسه آخوند ص 1353؛ دانشگاه تهران 3/625 و 11/2058 و 11/2163 و 8/707؛ كتابخانه ملك 5/96؛ مكتبة امير المومنين 4/225 و 4/397] شرح و حواشي: مناظرة ابن ابي جمهور (ترجمه) موسوي اصفهاني، جعفر بن حسين (1090-1158) مناظرة ابن ابي جمهور (ترجمه) كاشاني، محمد بن محمد (-11) مناظرة ابن ابي جمهور (ترجمه) شريف حسيني، محمد اشرف بن علي نقي اقدس (-11)