جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

معرفت شناسی یکی از مباحث مهم در تاریخ فلسفه است به گونه ای که در هر دستگاه فلسفی ناگزیر به آن پرداخته شده است. برخی فیلسوفان همچون کانت محوریت فلسفه ی خویش را بر آن قرار داده است و عده ای چون ملاصدرا بنای معرفت شناسی خود را بر محور هستی شناسی منحصر به فرد خویش نهاده اند. ملاصدرا فیلسوف بزرگ اسلامی که آراء او را میتوان تلفیقی از تمامی اندوخته متقدمان مسلمان اون دانست، بنیانگذار حکمت متعالیه می‌باشد که این مکتب بر اصل وجود و تمایز آن با ماهیت استوار است. او در اندیشه‌های معرفت شناسانه خویش بر مفهوم علم حضوری تاکید بسیار دارد و آن را مبنای هر نوع شناخت از جمله شناخت حاصل از علم حصولی می‌داند. ویلهلم دیلتای فیلسوف آلمانی قرن 19 میلادی است. تفکر دلتای را می‌توان با تحلیل و بررسی نظریه معرفت شناسانه وی به نام «تجربه زیست» دریافت. در نظریه تجربه زیسته او می‌توان رد پای نظرات کانت ، هگل ، شلینگ و شلایرماخر را یافت. تجربه زیسته دیلتای یکی از مهم‌ترین مفاهیم هرمونیک او است هرچند نمی‌توان تعریف دقیقی از این مفهوم در آرای او یافت. از نظر دیلتای تجربه زیسته تجربه به عام‌ترین معناست و مستقل بر رابطه درون و بیرون که پیوستگی اولیه حیات نفسانی یا درونی را آشکار می سازد. در واقع فهم حیات نفسانی و حالات و ظهورات آن از تجربه زیسته صورت می‌گیرد از این حیث درکی شهودی است که از کل حیات به اجزا حالات و ظهورات حیات می‌رسد. بنابراین از بررسی نظریات ملاصدرا و دیلتای می‌توان چنین استدلال کرد که بنیادی‌ترین شناخت ادراک بی‌واسطه مدرِک از امور است که ملاصدرا آن را «علم حضوری» و دیلتای آن را «تجربه زیسته» می‌نامد.این دو نظریه از جهات زیادی دارای شباهت می باشند از این روی میتوان به بررسی تطبیقی این دو نظریه پرداخت.

یکی از شیوه‌های دین پژوهی، پدیدار‌شناسی دین است. این رشته در سده‌های اخیر رواج فراوانی یافته و دانشمندان بزرگی مانند رودلف اوتو، ژوکو بلیکر، میرچا الیاده و ... بر چنین روی آوری به دین تأکید کرده‌اند.اینکه پدیدار شناسی چیست و پدیدار شناسی فلسفی کدام است؟ آیا پدیدار شناسی در تحلیل و توصیف علمی امور کار آمد است؟ اموری است که این تحقیق به ‌روشی تحلیلی و البته به اجمال در‌صدد پاسخگویی به آن است.

مسئلۀ معرفت‌شناختیِ کانت و دیلتای عینیت و اعتبار معرفت، یکی معرفت در علوم طبیعی و دیگری معرفت در علوم انسانی، است و در همین چهارچوب به نقد و تعیین حدود عقل و ارائه مفاهیم و مقولاتی که در شناخت اعمال می‌شود، می­پردازند. اما کار این دو فیلسوف تفاوت­های مهمی با هم دارد: در کانت شاهد نقد عقل نظری و تعیین مفاهیم و خصوصیات قوۀ صدور حکم هستیم، در حالی که در آثار دیلتای با ایدۀ نقد عقل تاریخی و علوم انسانی و ملاک تمایز آنها از عقل نظری و علوم طبیعی روبرو هستیم. هر دو برای رسیدن به این هدف به ارائۀ مقولات و مفاهیم کلی دخیل در کسب معرفت و توجیه لزوم کاربرد آنها پرداخته‌اند. در این مقاله ضمن مقایسۀ مقولات فاهمه و مقولات حیات، نشان داده می­شود که با توجه به فراگیری و بنیادی­بودن مقولات حیات نسبت به مقولات فاهمه و رابطه هرمنوتیکی بین آنها، نه مقولات فاهمۀ کانت همتا و هم­ارز مقولات حیات دیلتای است و نه علوم طبیعی هم­سطح علوم انسانی است؛ بلکه نسبت این دو از سنخ ابتنای یکی بر دیگری یا اشتقاق یکی از دیگری است و دیلتای سعی کرده مبنا و بنیاد مقولات فاهمه و علوم طبیعی را که همان مقولات حیات و علوم انسانی است کشف و بیان کند.

«تاریخ» تحت تأثیر تفکرات هگل در قرن نوزدهم، جایگاه رفیعی به خود اختصاص داد. سپس برخی از تاریخ­نگاران با طرز تفکری پوزیتیویستی، ایدۀ تاریخ­نگاری علمی را مطرح کردند تا بر مبنای آن، تاریخ به علمی یقینی تبدیل شود و همانند علوم طبیعی جدا از ذهنیات پژوهشگر قرار گیرد. مسئلۀ اساسی که در این مقاله سعی داریم تا به بررسی آن بپردازیم چگونگی رابطۀ میان فلسفه و تاریخ است. مسئلۀ از اینجا آغاز می­شود که تاریخ­گرایی آلمان با اعتقاد به نیروی هنجاری تاریخ، بر این مهم تأکید داشت که مورخ باید با کشف واقعیت­های محض و آشکارکردن معنای تاریخی آنها، جهت‌گیری­ای برای جامعه و فرهنگ فراهم کند. براساس این تصور از تاریخ، عملکرد اجتماعی و فرهنگی فلسفه به چالش ­کشیده ­شد. در این اوضاع نابسامان که فلسفه را با بحران هویت روبه‌رو ساخته بود، طرح‌های نیچه و دیلتای، یعنی جنبش گسترده و متنوع «فلسفۀ­ حیات» به نیروی محرکۀ­ تجدید فلسفه در قرن 19 تبدیل شدند. نیچه و دیلتای در این موضوع اتفاق نظر داشتند که تاریخ­نگاری جامع در درک خود از انسان، مسئلۀ­ نسبیت­گرایی را به وجود آورده است که موجب «انحلال» و «بدبینی» می­شود و نمی­تواند آیندۀ فرهنگ بشریت را پیش­بینی کند؛ ازاین‌رو، خواستار فلسفۀ جدیدی شدند که باید هدف فرهنگ بشری را آشکار و از پیشرفت آن در جهت رسیدن به هدفش حمایت کند. آنها با اینکه در برابر نتایج نقد تاریخی، مسیری مشابه برای تأیید اقتدار فرهنگی فلسفه انتخاب کردند، اما به یک راه­حل کاملاً متفاوت رسیدند. نیچه پادزهرها علیه تاریخ­گرایی را «فوق تاریخی» می­خواند که شامل هنرِ نحوۀ­ فراموش‌کردن تاریخ و زندگی در افقی محصور و تعین شده است؛ یعنی داشتن این استعداد که چه وقت باید تاریخ را حس کند و چه وقت باید آن را کنار بگذارد. به عقیدۀ وی این هر دو روش به صورت همسان برای تندرستی فرد، سلامت یک ملت و فرهنگ لازم­اند. دیلتای برخلاف نیچه، تاریخ را پادزهر و درمان شکست‌های فلسفۀ­ زندگی می‌داند: تاریخ اگر زخم ایجاد کند، باید آن را نیز درمان کند.

لطفا برای مشاهده متن چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.