جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

علامه حلی با استناد به آیۀ 23 سوره شوری (قل لا أسألکم علیه أجرا إلا المودة فی القربى) و روایات ذیل آن، «مودّت نسبت به اهل‌بیت؟عهم؟» را واجب دانسته و از وجوب این مودّت، وجود منصب امامت در میان اهل‌بیت؟عهم؟ را نتیجه گرفته است. از سوی دیگر، ابن‌تیمیه به برداشت معناییِ علامه حلی از واژگان آیه، و نیز به استناد علامه به روایاتِ مرتبط و دلالت آنها، اشکال وارد کرده است و در وجود روایاتی که در منابعِ مورد استناد علامه آمده، تردید روا داشته است. در تحقیق پیشِ رو، با روش کتابخانه‌ای و رویکردی توصیفی-‌تحلیلی، نشان داده شد که برداشت علامه از آیه و الفاظ آن، هم‌راستا با دیدگاه لغویان، مفسران، و محتوای روایات است. افزون بر این، روایاتِ ذیل آیۀ یادشده، نه‌تنها در منابعی که علامه به آنها استناد کرده، وجود دارند؛ بلکه از نظر سند و متن نیز، مطابق با معیارهای رجالی و حدیثی اهل‌سنت، بدون خدشه و قابل قبول‌اند.

الأئمة الاثناعشر في كتاب منهاج الكرامة للعلامة الحلي و نقد كلام ابن تيمية حولهم، تألیف سید علی حسینی میلانی، گزیده کتاب «شرح منهاج الكرامة في معرفة الإمامة» تألیف خود نویسنده است. کتاب «منهاج الكرامة في معرفة الإمامة» اثر علامه حلی (متوفی 726ق) است که توسط ابن تیمیه در «منهاج السنة النبوية» مورد نقد قرار گرفته است. در اثر حاضر، جایگاه ائمه اطهار(ع) از دیدگاه شیعه معرفی و نقد ابن تیمیه با استناد به منابع اهل سنت رد شده است. نویسنده در مقدمه درباره نگارش این اثر چنین می‌نویسد: «زمانی‌که شرح منهاج الکرامه علامه حلی را با رد بر کلام ابن تیمیه در منهاج السنة نوشتم، مناسب دیدم که بخش متعلق به شرح حال ائمه دوازده‌گانه را در کتابچه مستقلی جدا نمایم تا برای همه مفید واقع شود. در ابتدای کتاب بخشی از عبارات علامه حلی نقل شده است. این بخش که معرفی فشرده‌ای از ائمه معصومین(ع) است را علامه حلی در «منهاج الكرامة» در فصل دوم، وجه رابع و پس از آن نویسنده در شرح بر منهاج الکرامة.آورده‌اند. مطالب کتاب به تعداد ائمه اطهار(ع) در دوازده فصل نگارش شده است. شیوه نگارش مطالب بدین ترتیب است که در هر فصل ابتدا بخشی از کلام علامه حلی در رابطه با آن امام ذکر شده است. پس از آن کلام ابن تیمیه در نقد سخنان علامه حلی نقل شده است. در آخر نیز نقد و رد بر کلام ابن تیمیه با لفظ «أقول» ارائه شده است؛ به‌عنوان نمونه علامه حلی درباره امام صادق(ع) چنین می‌نویسد: «أفضل أهل زمانه و أعبدهم». ابن تیمیه در رابطه با این سخن علامه، امام صادق(ع) را از برگزیده‌ترین اهل علم و دین می‌داند که علمش را از جدش که پدر مادرش ام‌فروه دختر قاسم بن محمد بن ابوبکر است و از محمد بن منکدر و نافع و زهری و دیگران فراگرفته است. سپس نویسنده در نقد کلام ابن تیمیه چنین می‌نویسد که او نفیا و اثباتا توجهی به کلام علامه نکرده است. آنگاه عبارات بزرگان اهل سنت را که تأکیدی است بر کلام علامه ذکر می‌کند. وی در این‌باره سخنان مالک بن انس، ابوحنیفه، ابن حیان، ابن خلکان و دیگران را نقل کرده است. به‌عنوان مثال ابن حیان چنین می‌نویسد: «كان من سادات أهل‌البيت فقها و علما و فضلا». مستندات مطالب با ذکر جلد و صفحه در پاورقی‌ها و فهرست مطالب، در انتهای اثر ذکر شده است.

یکی از تألیفات ارزشمند علامه حسن بن یوسف بن علی بن مطهر حلی، اثری است چنددانشی و در عین حال نسبتاً مختصر به نام «الرساله السعدیه » که گاه آن را «السعدیه » نیز خواند هاند. این رساله با بیان مقدماتی از دانش اصول فقه آغاز م یشود و پس از آن، فصلی در باب اصول پن جگانه اعتقادی آمده که همراه آن، چند موضوع فقهی نیز مطرح شده است. در نهایت، رساله، با دو فصل کوتاه در خصوص ترغیب به انجام برخی از اعمال عبادی و اخلاقی و تحذیر از ارتکاب پار های از منکرات خاتمه م ییابد. بدی نسان، رساله سعدیه مشتمل است بر مباحثی چند از علوم اصول فقه و کلام و فقه و اخلاق. علامه، چنانکه در دو موضع از مقدمه رساله تصریح کرده، این اثر را برای سعدالدین محمد بن علی ساوجی (آوجی) نگاشته و ثواب نگارش آن را به همو تقدیم کرده است. نا مگرفتن رساله مزبور به عنوان «سعدیه » نیز طبعاً به همین مناسبت است. نویسنده، نوشتار حاضر را با هدف معرفی رساله مذکور و بیان برخی از ویژگی ها و مختصات نگارشی آن، به رشته تحریر درآورده است. وی در راستای این هدف، نخست مسئله انتساب رساله سعدیه به علامه حلی و تاریخ نگارش آن را مورد دقت نظر قرار داده است. در ادامه، مباحث مربوط به ساختار، محتوا، نسخه ها، ترجمه ها، شروح و منتخبات، و چاپ ها را مطرح می نماید. در نهایت، ویراست دوم تصحیح عبدالحسین محمدعلی بقال از رساله سعدیه را در بوته نقد و بررسی قرار داده و با ارائه شاهد مثال هایی، نمونه هایی از این اغلاط را بازگو می کند.

نویسنده در نوشتار حاضر به معرفی و نقد تصحیحی از کتاب تذکره الواصلین فی شرح نهج المسترشدین نوشته عبدالحمید بن اعرجی حسینی که شرحی بر رساله کلامی نهج المسترشدین علامه حلی است، می پردازد. کتاب مذکور با تحقیق طاهر السلامی از سوی المرکز الاسلامی للدراسات الاستراتیجیه در سال 1436 ه.ق. به زیور طبع آراسته شده است. نویسنده نوشتار در راستای هدف مذکور، نخست نکاتی پیرامون کتاب تذکره الواصلین و نویسنده آن و همچنین دست نوشتهای بازمانده از آن بیان می کند. پس از آن به ارزیابی و نقد ویراست ارائه شده از این اثر می پردازد. وی با ارائه شاهدمثال هایی از متن تحصیح کتاب، کاستی های آن را بر می شمرد.

«نگرشی بر نگارشهای کلامی» عنوان کلی مجموعه یادداشتهای سلسله واری است که در راستای تعریف و بازشناسی میراث کلامی اسلامی منتشر خواهد شد. نویسنده در این گفتارها می کوشد متون کلامی مهمّ فرقه‌های مختلف اسلامی بویژه مکتب تشیّع را معرّفی و ابعاد گونه‌گون آنها را بررسی نماید. وی همچنین از خصائص ساختاری و محتوائی متون سخن به میان آورده و جایگاه و اهمیّت آنها را در منظومه نگارش‌های کلامی تشریح می کند. در نهایت، ویراست یا ویراست‌های مختلف این آثار را توصیف و در بوته نقد و ارزیابی قرار می دهد. نویسنده در نخستین نوشتار از سلسله نگارش های مذکور، کتاب نهج المسترشدین فی اصول الدین علامه حلی و شروح نگاشته شده بر آن را مورد مداقه قرار می دهد.

خبر موثق از انواع خبر واحد در استنباط فقهی جایگاه مهمی دارد. وثاقت و فساد مذهب راوی دو رکن اصلی در خبر موثق محسوب ‌می‌شود. نقش فساد مذهب راوی در سنجش اعتبار خبر موثق، همواره بحث‌ برانگیز بوده است. علامه حلی از جمله فقیهانی است که نقش فساد مذهب را در اعتبارسنجی خبر واحد مؤثر دانسته است. علامه حلی از جمله پیشگامان تقسیم خبر واحد به لحاظ صفات راوی، خبر موثق را به جهت فساد مذهب راوی معتبر نمی‌داند و در این زمینه با دیدگاه پیشینیانی مانند شیخ طوسی اختلاف نظر دارد. با بررسی آثار علامه حلی در حوزه‌های اصول، رجال و فقه، به نظر می‌رسد در نگاه اول تناقضی بین نظریه عدم اعتبار خبر موثق و عملکرد وی در به کارگیری این نوع خبر در استنباط فقهی وجود دارد. با این حال پژوهش حاضر با تحلیل دقیق تعامل دوگانه علامه حلی با خبر موثق در قالب رویکرد سلبی و ایجابی نشان می‌دهد که علامه حلی نه تنها در تطبیق نظریه‌های اصولی و رجالی خود پایدار است، بلکه در عمل، رویه‌ای مشابه فقهای پیشین همچون شیخ طوسی دارد.