جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

علم معانی و بیان از شاخه‌های مهم بلاغت است که نقشی اساسی در درک دقیق‌تر مفاهیم قرآنی ایفا می‌کند. بررسی این مبانی در فهم آیات قرآن، نه‌تنها به شناخت زیبایی‌های ادبی و اعجاز بیانی این کتاب مقدس کمک می‌کند، بلکه زمینه‌ای برای دریافت معانی عمیق‌تر و استخراج دلالت‌های مختلف آیات فراهم می‌آورد. اهمیت این دانش در فهم قرآن از آن جهت است که زبان وحی، در کنار جنبه‌های الهی، از ساختارهای ادبی پیچیده‌ای بهره برده است که بدون درک صحیح از اصول بلاغی، نمی‌توان به تفسیر جامعی از آن دست یافت. هدف این پژوهش، بررسی کارکرد مبانی علم معانی و بیان در فهم بهتر آیات قرآن است. در این راستا، روش تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی در سوره مومنون، سوره شعراء و سوره فرقان است که با استفاده از منابع تفسیری، بلاغی و زبان‌شناختی به تحلیل نقش این دانش در فهم معانی آیات می‌پردازد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که اصول علم معانی و علم بیان، از جمله تشبیه، استعاره، مجاز، کنایه و انسجام ساختاری جملات، به تبیین بهتر مقاصد قرآن و درک دقیق‌تر مفاهیم الهی و ارزش های انسانی یاری می‌رساند. علاوه بر این، آگاهی از این اصول، به مفسران کمک می‌کند تا برداشت‌های عمیق‌تری از تفسیر آیات ارائه دهند و تأثیرات تربیتی و اخلاقی آن را در جامعه اسلامی تقویت نمایند. یافته‌های این پژوهش، نه‌تنها برای پژوهشگران علوم قرآنی، بلکه برای محققان حوزه‌های زبان‌شناسی، ادبیات عربی و علم تفسیر نیز مفید خواهد بود.

این پایان‌نامه می‌کوشد تا زیبایی‌شناسی هنر علم معانی را استخراج کند و پس از معرفی شخصیت و رویکرد امام رضا (علیه السلام)، با بحث ایجاز، اطناب و تساوی که در کلمات و خطبه‌های ایشان وجود دارد، به بحث بپردازد. امام رضا (علیه السلام) خطبه‌ها و روایاتی در مورد اصول اعتقادی و اصول شریعت اسلامی دارند که همگی دارای زیبایی‌شناسی بیانی، به‌ویژه در چارچوب هنر علم معانی، هستند. امام (علیه السلام) از آنها برای دفاع از اصول شریعت اسلامی و گسترش آموزه‌های صحیح برای حفظ ایمان استفاده کردند. اهمیت این رساله در استخراج زیبایی‌شناسی بیان در گفتمان‌های توحید، نبوت، امامت، عدالت و معاد و درک به‌کارگیری سازوکارهای استدلال و اقناع در زمینه تبیین و دفاع از اصول ایمان از طریق استدلال و مناظره است. این پژوهش با رویکرد توصیفی و تحلیلی، متون منتخبی از خطبه‌های امام رضا (علیه السلام) را بررسی و روش‌های علم معانی را استخراج کرده است. هدف این رساله نشان دادن زیبایی‌شناسی هنر معانی در گفتمان اعتقادی مورد استفاده امام رضا (علیه السلام) در خطبه‌های دینی و میزان تأثیر زیبایی‌شناسی هنر معانی در اثبات استدلال‌ها و شواهد است. امام رضا (علیه السلام) در بیشتر خطبه‌ها و سخنان مشهور خود، برای اثبات عصمت پیامبران و ویژگی‌های نبوت، به صورت عقلی، نقلی، شهودی، استقرایی، استدلالی و در پاسخ به شبهات افراد دارای گرایش‌های انحرافی و در دفاع از پیامبران و فرستادگان الهی، دلیل اقامه می‌کرد. امام (علیه السلام) اصل امامت و ثابتات اهل بیت (علیهم السلام) را به تفصیل بیان فرمودند. از منظر هنر معناشناسی، این تحقیق منجر به شناسایی شیوه‌های مختلف بیانی در کلام امام (علیه السلام) در سطوح ساختاری و معنایی شد که تسلط امام بر فنون بلاغت و زیبایی‌شناسی بیان، چه در مقام پاسخ و چه در مقام تأیید، را اثبات می‌کند.

این مقاله قصد دارد تا نمود اگزیستانسیالیسم را در اشعار خلیل حاوی مورد بررسی قرار دهد. سروده های خلیل حاوی به روشنی، بازگو کننده حال پریشان او و ترسیم گر ژرفای نومیدی در نگاهش نسبت به سرانجام انسان آواره در هستی است، سروده هایی که به زیباترین شکل ممکن، تصویرگر رنج جانکاه اگزیستیالیستی است که خویش را در حل معمای هستی ناتوان یافته و در این تیره خاکدانی که زمینش می نامند، جز آوای بلند مرگ، چیز دیگری نمی شنود و زمزمه های حوای ذهنش نیز برآن است تا او را به خوابی ابدی فرو برد. مهم ترین مولفه هایی که در این جستار به عنوان مدار اصلی بازکاوی اندیشه های اگزیستانسیالیستی در شعر خلیل حاوی مورد توجه قرار گرفته اند، عبارت اند از: مرگ اندیشی و هراس از مرگ در ذهن خلیل حاوی، رابطه میان مرگ و گناه، رابطه میان پریشانی و نگرانی با احساس گناهکاری، توجه به زمان به عنوان محور اصلی بودن هستنده در جهان و سرانجام، نمود احساس بی قراری و نا امنی در جهان کنونی.

دین اسلام به عنوان مکتب هدایت بشری و قرآن به عنوان متن این رسالت عظیم، بر تاریخ به عنوان مظهر بیداری و عبرت تأکید بسیار کرده است. قرآن تاریخ را به عنوان ابزار و دانش هدایت به کار می‌گیرد و بشر را به کشف قواعد، سنن و قوانین نهفته در آن دعوت می‌کند. خود قرآن نیز بارها و بارها به بیان سرگذشت پیامبران و اقوام و ملل گذشته پرداخته است. محتوا و هدف قصص قرآنی، همه‌ی حکمت‌های نزول قرآن را در بردارد و کاربرد قصّه شیوه‌ای کارآمد در تحقق اهداف قرآن است.از این رو قرآن داستان را برای اثبات وحی و نبوت، یگانگی خدا، هم‌ریشه بودن ادیان آسمانی و نیز برای بیم و نوید، نشان دادن نمادهای قدرت الهی، سرانجام نیکی و بدی، صبر یا ناشکیبایی، سپاس‌گزاری یا سرکشی و بیان سنت‌های تاریخی و اجتماعی به کار برده است. در همین راستا، نگارنده تلاش نموده است تا با بیان سرگذشت اقوامی همچون قوم نوح، هود، صالح و سبا به تذکر مجدد این اهداف، در قالبی نو، بپردازد.

چکیده مقاله‌ی حاضر درصدد تبیین جایگاه واژه‌ی «بِرّ» به شیوه‌ی معناشناسی توصیفی است؛ که پس از ریشه‌شناسی، ارتباط معنایی آن با واژه‌های همنشین و جانشین در قرآن بررسی گردیده است. از این‌رو با توجّه به ویژگی تحقیق، از روش توصیفی تحلیلی استفاده شده است. حاصل مطالعه‌ی توصیفی نشان می‌دهد که بِرّ در کاربرد وحیانی بر محور جانشینی یا همنشینی با واژه‌هایی مانند تقوا، ایمان، خیر، انفاق، صِدق، حُسنی، حَسنة و إحسان رابطه‌ی معنایی دارد و بر محور همنشینی با واژه‌هایی مثل فُجور، جبّار، شقیّ، عصیّ، عقوق، إثم، عدوان، سیّئة و خطیئة در یک حوزه‌ی معنایی قرار گرفته و در بخشی از مؤلّفه‌های معنایی با آن‌ها تقابل معنایی دارد. از نتایج مهم دیگر، آشکار شدن پیوند معناییِ عمیقِ بِرّ با سایر واژه‌های هم‌حوزه در قرآن است. این پیوندها باعث شده تا بِرّ کاملاً تحت تأثیر کلمات مجاور و نظام معنایی مستقر در آن قرار بگیرد و با معنایی متمایز و متعالی به حیات خود ادامه دهد. واژه‌ی بِرّ به‌عنوان عام‌ترین مفهوم اخلاقی، دارای معنای لغوی «توسّع در کار ‌نیک» است که گستره‌ی مفهومی و مصداقی آن بسیار وسیع می‌باشد و در سه وجه معناییِ «طاعت»، «نیکی» و «پرهیزکاری» خلاصه می‌شود.

شعر، کلامی موزون و مقفّي و برخوردار از خيالی بکر، تصاويری بليغ و تأثير گذار است. نه تنها از کهن ترين روزگار وجود داشته است بلکه همزاد نيروی احساس بشری، قلمداد مي‏شده با ذوق و طبع آدمی ارتباط تنگاتنگ يافته است. بی آنکه بخواهد در چارچوب رشد عقلي ، دانش عميق يا پيشرفت متمدنانه محدود و محصور گردد. شعر عربی از گذشته تاکنون دوره های مخلتفی را پشت سر گذاشته است و از جمله آن دوره‏ی جاهلی و دوره‏ی اسلامی است که در پژوهش حاضر از رهگذر بررسی اشعار سه تن از شاعران مخضرم يعنی حسان بن ثابت ، کعب بن زهير و عبدالله بن رواحه بدان پرداخته شده است. تاکيد پژوهشگر در اينجا بر شعر دوره‏ی اسلامی و نشان دادن نقش شاعران نامبرده در پيشبرد اهداف پيامبر اسلام(ص) و گسترش شعائر اسلامي است و نيز اينکه چگونه اسلام آورده و عوامل اسلام آوردنشان چه بوده است. اين پژوهش مشتمل بر مقدمه و سه بخش اصلی است و هر بخش در سه فصل جداگانه بررسی شده است. شاکله اصلی بحث در حقيقت همان بخش سوم است که در هر فصل آن به طور جداگانه هدف اصلی بررسی شده است .در بخش پاياني نيز ضمن اشاره کوتاه به نقش تبليغاتی شعر در زمان پيامبر، به تحليل نظريات مطرح شده در سه بخش اصلي و نتيجه گيری کلی وتحليلي پرداخته شده است. از نتايج مهم بحث اينکه: شعر عربي در گذر زمان فراز و فرودهايي داشته است و همواره شاعراني معارض و مدافع وجود داشته اند. شعر کاملاً از نظر پيامبر(ص) مردوده نبوده است بلکه شعرهای غير اخلاقی و مخل اهداف اسلام را نپذيرفته اند. در ميان شاعران مورد بحث، حسان بن ثابت، عليرغم اينكه به سختي و با حساسيت بيشترين در مقايسه با دو همتايش اسلام آورد؛ اما در مبارزه با مشرکان و دفاع از اسلام بيشترين نقش را داشت.

یکی از اسلوب های جذّاب آیات قرآنی پرداختن به تصاویر هنری از نظام هستی، جوامع بشری و موضوعات معنوی به صورت زنده و پویا؛ با هدف تأکید بر اندیشه دینی و معرفت بشری است. موضوع تصویر هنری در آیاتقرآنبحث جدیدی است که پژوهشگران در حوزه زیبایی شناسی قرآن با هدف بیان زیبایی های هنری در بافت آیات قرآنی به آن می پردازند. این موضوع در نزد علمای کلاسیک بیشتردر جنبه های تصاویر بلاغی و بیانی آیات قرآن مطرح بوده است. بررسی تصویر هنری درجزء سی قرآن کریم به اثبات اعجازدرون وبیرون متنی قرآن و بیان کارکردهای تصاویر هنری می پردازد.

لطفا برای مشاهده چکیده فارسی و عربی به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.