جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این مقاله با عنوان « اصالت رباعیات و اشعار منتسب به ابوسعید ابوالخیر» به شرح و نقد و بررسی آراء محققان در باب رباعیات و اشعار ابوسعید می‌پردازد. نگارنده در آغاز دلایل محمد منور در باب ردّ شعرگویی ابوسعید را با توضیحات دکتر شفیعی کدکنی آورده و سپس دلایلی را که سعید نفیسی در شعر سرودن ابوسعید اقامه کرده ارائه کرده، در ادامه نقدهایی را که دکتر شفیعی کدکنی بر این دلایل دارند بازگو شده که این نقدها در کلیت خود صائب‌اند البته استثنائاتی هم دارند. دلایل خود در شعر سرایی ابوسعید را ارائه کرده است. یک یا دو نصّ که شعر گویی ابوسعید را رد کرده‌اند (یعنی دو کتاب اسرارالتوحید و زندگی نامه ابوسعید نوشته ابوروح) رادر تقابل با نصّی دیگر(همه نسخ قدیمی مرصادالعباد) قرار داده­ایم. روش اجرای پژوهش حاضر توصیفی کتابخانه ای است و نگارنده با رجوع به منابع معتبر پایه های استدلال خویش را متقن ساخته است.

ابوسعید ابوالخیر از عارفان مکتب خراسان است که اندیشه‌های این مکتب با اندیشه‌های هندی قرابتی فراوان دارد. سپهری نیز از شاعران بنام معاصر است که درباره شعر او، بویژه اندیشه‌های عرفانی اش سخنانی فراوان گفته شده است. برخی شعر او را دارای مبانی عرفان ایرانی اسلامی، برخی دارای مبانی عرفان هندی و شرقی و برخی تهی از عرفان دانسته‌اند. گزینش واژگان مدخلی است بر طرز تفکر شاعران لذا پژوهنده یکی از راه‌های شناخت عرفان سپهری را گزینش اصطلاحات و مفاهیم عرفانی در سروده‌های وی می‌داند، این قلم برای روشن کردن چیستی و چگونگی عرفان سپهری، از میان مفاهیم و اصطلاحاتی فراوان که در شعر او نهفته است، اصطلاح «فنا» را که به قرابت آن با نیروانا در عرفان هندی اشاره کرده اند، برگزیده و می‌کوشد مفهوم آن را در مقایسه با کاربرد همین اصطلاح نزد ابوسعید ابوالخیر یکی از بزرگترین عارفان اسلامی مقایسه کند و ضمن بیان همانندی‌ها و تفاوت‌های این اصطلاح در سروده‌های سپهری و گفتار ابوسعید، سرچشمه عرفان سپهری را بنمایاند.

در تأثیرپذیری عین القضات از ابوسعید ابوالخیر تردیدی نیست. او به سانِ ابوسعید، شریعت را مجموعه ای از قواعد می­داند که نه تنها احوال عاشقان درآن مجموعه نمی­گنجد، بلکه در عالم عرفان، مانند «نگاهبان» و حارسی است که نمی­گذارد اسرار ربوبیت مجال بحث و پیدایش بیابد. نیمی از تصوف عین القضات استمرار تصوف خراسان است و نیم دیگر استمرار تصوف سلسله جبال ایران. عین القضات از ابوسعید شناختی دقیق داشته و از طریق محمد حَمویه با وی آشنا شده و ظاهراً یکی از مقامات او را هم خوانده بوده است.این دلایل برای همسو بودن بخشی از نگرش‌ها و نگارش های قاضی با ابوسعید استوار به نظر می­رسد و ما با عنایت به همین اصل برخی از وجوه تعالیم عرفانی عین القضات همدانی را در تعالیم عرفانی ابوسعید بازیافته­ایم که نشان از گرایش و تعلق خاطر قاضی به تصوف خراسان و صوفیان خراسان دارد. این وجوه اشتراک به ترتیب عبارت­اند از: نفی خودبینی، نفی تکبر، نفی تدبیر، نفی مقاومت و حکم وقت.

مفهوم "انسان کامل" در عرفان اسلامی جایگاهی بنیادین دارد و همواره مورد توجه عارفان بزرگ قرار گرفته است. این مفهوم به‌عنوان غایت سلوک عرفانی و تحقق کمال انسانی، در اندیشه‌های مختلف عرفا به شیوه‌های گوناگونی تبیین شده است. در دیدگاه بایزید انسان کامل به ‌عنوان موجودی سلبی و فانی معرفی می‌شود در نگاه حلاج این فنا اتحاد، در بیان شبلی او مجذوب الهی و در خرقانی خادم خلق بودن در عرصه ی اجتماع است این تحول در عرفان ابوسعید به نقطه‌ای رسید که انسان کامل را نه در ریاضت، بلکه در عشق، شادی و سماع تعریف کرد. روش تحقیق این مقاله توصیفی-تحلیلی است و با بهره‌گیری از منابع دست اول عرفانی، به واکاوی تطبیقی اندیشه‌های این عارفان در باب انسان کامل پرداخته می‌شود. مفهوم انسان کامل در سیر تطور عرفان اسلامی، از تجربیات شخصی عارفانه تا نظام‌های نظری گسترده تحول یافته و هر یک از این عارفان، بسته به سنت فکری و مکاشفات خویش، قرائتی متمایز از آن ارائه داده‌اند. نتایج این پژوهش حکایت می کند در عین وجود تفاوت‌های ظاهری در تبیین انسان کامل، تمامی این اندیشه‌ها به‌طور مشترک بر ارتباط نزدیک انسان کامل با حقیقت الهی و نقش او در تکامل روح انسانی تأکید دارند، واژه شناسی انسان کامل از دیدگاه هر یک ازین عرفا چیست.

شیخ ابوسعید ابو‌الخیر (357-440 ه. ق) عارف نامدار قرن چهارم و پنجم است. نام وی با عشق، شعر، سماع، بسط، شادی و فراست در هم آمیخته و همچنین نامش در تاریخ حکمت در ایران در کنار کسانی همچون حلّاج و بایزید بسطامی و ابوالحسن خرقانی به یاد می‌آید، یعنی کسانی که به نظر شهاب‌الدین یحیی سهروردی (مقتول 587 ه.ق) حکمت خسروانی ایران را دنبال می‌کردند. در این مقاله، با طرح مفهوم "هِمّت" در تصوف اولیه و تحوّل آن در عصر ابوسعید ابو‌الخیر، سعی بر آن است تا روشن شود که چگونه ابوسعید در مقام ادامه دهندة حکمت خسروانی، معنای "هِمّت" را در سایة مفهوم "فَرّ" در فرهنگ و حکمت ایرانی متحوّل کرد.

با رشد و تقویت نظریۀ ولایت در تصوف و عرفان اسلامی، پیرامون زندگی اولیاءالله، به ویژه دربارۀ نحوۀ زندگی قطب، سایه روشن هایی فراوان و حواشیی گوناگون نیز شکل گرفت. هرکدام از این سایه روشن ها، بخشی از کنجکاوی مردم برای آشنایی هرچه بیشتر با اولیاءالله و چگونگی زندگی ایشان را بیان می کنند. این حواشی، اموری متعدد نظیر نحوۀ زندگی اولیا، مسکن و مدفن اقطاب، مرگ قطب و چگونگی انتخاب جانشین، میزان قدرت اولیا در تصرف احوال و امور خارجی، سیر و سیاحت ایشان و مسائلی نظیر آن را شامل می شوند. در این مقاله سعی برآن خواهد بود تا ضمن تبیین مهمترین نمونه های این سایه روشن ها، معروفترین مسائل مرتبط با این مفاهیم، مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرند

کار به معنای فرایندی از فعالیت انسانی است که با تولید محصول یا ارائه خدمت به ایجاد ثروت و رفاه برای خود یا دیگری بینجامد. بررسی متون کهنِ تصوفِ خراسان(مطالعه موردی بایزید، سرّاج، خرقانی و ابوالخیر) باروش کیفی نشان می‌دهد که: اولاً در میان آنان هم اهل کار و تأمین معیشت از راه دسترج وجود داشته‌اند و هم کسانی که به‌سبب اشتغال به ریاضات و عبادات از راه نذورات و اموال وقف زندگی می‌گذرانده‌اند. مایة ارزشمندی کار برای دسته نخست، آموزة روزی حلال و فضیلت خوردن از دسترنج بوده که به‌صورت ضمنی در این آموزه مندرج است. البته خوردن مال وقف و نذر اگر با رضایت واقف و برامده از حلال باشد، نه تنها بی اشکال است، بلکه واجد برخی فواید اجتماعی نیز می‌باشد و اینکه برخی از صوفیان برای رزق خود از فتوحات و نذورات بهره می‌برده‌اند، به معنای حرام‌خواری آنان نیست. مایة ارزشمندی شیوة سلوکی مبتنی بر ترک کار، آموزة توکل است. در توکلِ مشروط سالک کسب و توکل را در تعارض با یکدیگر نمی‌بیند، اما در توکل مطلق، هر نوع توجه به کسب، غفلت از خدا و رزاقیت او محسوب می‌شود؛ بنابراین برخی از صوفیان کسب را املاً می‌کرده و تنها به قدر قوت برای ادامه ریاضات و عبادات از نذورات و فتوحات بهره‌ می‌برده‌اند. بر این مبنا شواهد متعددی از تأمین هزینه‌های خانقاه با اخذ وام از ارباب ثروت و قدرت و حتی در مواردی دریوزگی و نیز باور به فتوحات و امدادهای غیبی برای تأمین معیشت این دسته از صوفیان مشاهده می‌شود. علاوه‌براین کار در معنای ارائة خدمت به دیگران (نه با هدف تولید ثروت و رفاه برای خود) عملی ارزشمند برای از میان بردن رعونت نفس، مبتنی بر دو آموزة اخلاص و ایثار در سالکان تلقی می‌شده‌است.

گرچه فضای گفتگوی منطقی میان ابوسعید­بن­ابی­الخیر و ابن­سینا مه­آلود بوده و پیرامون زمان، مکان و یا اصل بهره­مندی آن از واقعیت تردیدهایی وجود دارد - و دست­یابی به خورشید حقیقت در این زمینه مجالی گسترده و در خور را می­طلبد- اما مهم­تر از آن، سخن درباره محتوای این گفتگو است. کنکاش اصل پرسش ابوسعید، پیشینه و پسینه آن و نیز کاوش در پاسخ ابن­سینا و سلف وی و همچنین رویکرد پسینیان به آن شایسته توجهی دو چندان است. مقاله حاضر در پی آن است که در محورهای یاد شده و بویژه شش پاسخ داده شده به این پرسش و با نمایاندن نادرستی برخی از آنها و استواری پاره‌ای دیگر، کوششی سزاوار ارائه نماید و بدین ترتیب گامی سودمند در سیر مباحث منطقی بردارد.

پژوهش‌های مناسکی، گفتمان میان‌رشته‌ای و گسترده‌ای است که شاخه‌های مختلف و متنوعی از علوم انسانی را دربرمی‌گیرد. بر اساس نظریه مناسک‌گذار، ساختار نمادین این آیین‌های کهن و اسطوره‌ای در فرهنگ‌های مختلف، دارای الگویی مشخص است. هدف از پژوهش حاضر به روش تحلیلی ـ توصیفی، پاسخگویی به این پرسش است که گذار عرفانی ابوسعید ابوالخیر که در متن‌های کهنی همچون تذکرةالاولیاء عطار و اسرارالتوحید محمّدبن منوّر بازتاب یافته است، تا چه اندازه با الگوی نظریة مناسک‌گذار همخوانی دارد؟ گذار عرفانی ابوسعید ابوالخیر با الگوی سه‌ مرحله‌ای وَن‌جَنِپ (گسست، گذار، پیوند دوباره) همخوانی دارد و ساختار عرفانی سلوک‌ وی که طی گذاری سخت و منسک‌گونه و بر اساس ویژگی‌های اعتقادی و عملی منحصر به فردی شکل گرفته است، در نهایت به یک ضدّ ساختار در تصوف آن روزگار تبدیل می‌شود.