آثار مرتبط با شخصیت ها | کتابخانه مجازی الفبا

تقسيم موجود به مجرد و مادي، يکي از تقسيمات ‎مهم و سرنوشت‎ساز در فلسفه است که توجه به آن، پاسخ بسياري از مشکلات فلسفي را به همراه دارد. متفکران مسلمان در آثار خويش از مجرد و مادي بحث کرده و تعريف هايي از آن ارائه داده‌اند. ايشان در اين تعريف‎ها ويژگي‎هاي موجود مجرد و مادي و معيار تمايز آنها را بيان کرده‌اند که دقت در اين معيارها و مباني آنها، چالش‎هايي را نمايان مي‌سازد. در نوشتار حاضر با نقد و بررسي معيارهايي همچون ماده، مقدار، شکل، وضع، طول، عرض، حجم، رنگ، وجود في‌الماده و وجود مع‌الماده، استعداد، تغيير، حرکت، قابليت انقسام خارجي، زمان، مکان، شخصيت و جزئيت که توسط متفکران مسلمان مطرح شده، معيار جديدي در تمايز موجود مادي از مجرد ارائه مي‌گردد که بر اساس آن، موجود مادي، موجودي است که با حواس ظاهري درک مي‎شود و يا وابسته به آن است؛ ولي موجود مجرد، موجودي است که نه محسوس با حواس ظاهري است و نه وابسته به آن.

برخي بر اين اعتقادند که خداوند را نمي‌توان «نامتناهي» دانست؛ زيرا اولاً، «عدم ‌تناهي» از شئون موجوداتِ مقداري است. ثانياً، نامتناهي دربردارندة کثرت بي‌نهايت است و اين با وحدت حقة خداوند ناسازگار است. ثالثاً، موجود نامتناهي، خود امري محال است و قابليت وجود ندارد. از‌اين‌رو، رواياتي را که از حد نداشتن خداوند سخن مي‌گويند، به معناي نامتناهي بودنِ خداوند نمي‌دانند؛ زيرا رابطة ميان تناهي و عدم ‌تناهي مقداري، رابطة ملکه و عدم ملکه است و براي همين، با نفي تناهي از وجود غير مقداري، نامتناهي بودن را نمي‌توان نتيجه گرفت؛ چنان‌که با نفي سواد از سنگ، نمي‌توان نتيجه گرفت که «سنگ بي‌سواد است». اين نوشتار در دو مرحله به بررسي اين ديدگاه پرداخته‌ است. ابتدا ادعاي منکران را تحليل كرده است تا سخنان صحيحشان را از سقيم بازشناسد. اما ازآن‌رو که پيروان اين ديدگاه به خاطر دغدغة ديني و حمايت بيشتر از ادلۀ نقلي به آن‌سو رفته‌اند، در بخش دوم، که بيشتر اين نوشتار را تشکيل مي‌دهد، عدم ‌تناهي خداوند را از طريق متون ديني اثبات كرده است تا به کمک ادلۀ نقلي، پاسخي تفصيلي به منکران عدم تناهي خداوند، داده باشد. بنابراين، پژوهش حاضر ضمن بهره بردن از روش «عقلي»، بر روش «نقلي» تأکيدِ ويژه‌اي دارد تا علاوه بر اثبات عدم تناهي خداوند، ديدگاه مخالف را نيز ارزيابي كند.

غرض اصلي از اين نوشتار بررسي دلايل و مفاد قاعده «امکان اشرف» در فلسفه مشاء و حکمت متعاليه است. در اين راستا آشکار خواهد شد که علاوه بر عدم تماميت دلايل اين قاعده، مفاد آن بدون استمداد از وحدت شخصي وجود پذيرفتني نيست؛ زيرا دلايل مشهور قاعده، همگي مبتني بر استحاله صدور کثير از واجب‌تعالي و کفايت امکان ذاتي ممکنات براي صدور از واجب‌تعالي است؛ درحالي‌که اولاً اين دو مبنا با يکديگر ناسازگارند و ثانياً طبق نظر نهايي صدرالمتألهين و محققان، صدور کثير از واجب‌تعالي ممکن است؛ اما مفاد اين قاعده مستلزم تسلسل است و قواعد و مباني فلسفي تا قبل از ظهور حکمت صدرايي قادر به حل اين معضل نبوده‌اند. صدرالمتألهين نيز براي حل آن چاره‌اي جز تمسک به وحدت شخصي وجود نيافته است. استدلال بر اين قاعده از طريق عين ربط بودن معلول به علت هستي‌بخش نيز راهي است که حکمت متعاليه براي اثبات آن هموار ساخته است. تتبع بسيار، فراواني مدارک، تقرير صورت منطقي استدلالات و نگاه منتقدانه از ويژگي‌هاي اين نوشتار است.

متفکران آراي مختلفي دربارة حقيقت انسان دارند. برخي از آنان حقيقت انسان را جسم ظاهري او دانسته اند و برخي ديگر علاوه بر بدن ظاهري، به حقيقت ديگري باور داشته اند. در اينکه اين حقيقت ديگر چيست، در ميان دانشمندان اختلاف نظر وسيعي ديده مي شود. برخي اين حقيقت دوم را نيز امري مادي و در داخل بدن دانسته اند و برخي ديگر آن را امري مجرد از ماده انگاشته اند. براي اثبات تجرد روح هم از روش عقلي و هم از روش نقلي استفاده شده است. در روش نقلي چند آية معروف مورد استناد قرار گرفته است. به نظر مي رسد مي توان براي اين منظور از آيات ديگري نيز بهره برد. در اين پژوهش، تلاش ما اين بوده است که با مراجعه به آيات قرآن و با توجه به ويژگي هايي که قرآن براي انسان ذکر كرده است، وجود ساحت عقلي مجرد از ماده را دست كم براي برخي از انسان ها اثبات کنيم. در اين راستا به شواهد و ادله اي پرداخته ايم که از اين منظر کمتر مورد توجه بوده اند.

مسئله ناسازگاری ابتدایی لازمه قاعده «الواحد»، یعنی وحدت معلول واجب تعالی با ظاهر متون دینی که همه موجودات را مخلوق خداوند متعال معرفی می‌کند، فیلسوفان اسلامی را برآن داشت تا برای حل این مشکل، نظریه وساطت عقول عشره را در خلق مطرح کنند. اما باطل شدن هیئت بطلمیوسی، یعنی مبنای اثبات ده‌گانه بودن عقول در قرون بعدی از یک‌ سو و عدم ارائه توجیهی متقن برای چگونگی راه یافتن کثرت به عقل اول از سوی فیلسوفان از سوی دیگر، صحت این نظریه را با تردید مواجه می‌کند. به همین دلیل به نظر می‌رسد صدرالمتألهین در نظر نهایی خود برای توجیه صدور کثیر از واجب تعالی، قاعده دیگری مطرح می‌کند که کاملاً با جریان قاعده «الواحد» در افعال واجب تعالی مخالف است. به‏راحتی می‌توان حدس زد جز آنچه گذشت، دو امر دلیل انصراف او از جریان قاعده «الواحد» درباره واجب تعالی بوده است: نخست دلالت قوی متون دینی بر تأثیر بی‏واسطه واجب تعالی در عالم، و دوم عدم تمامیت دلایل جریان این قاعده در واجب تعالی. ویژگی این نوشتار جز ارائه نظریه نهایی صدرالمتألهین در این مسئله، نگاه انتقادی به دلایل این قاعده و تنظیم صورت منطقی دلایل است.

چکیده: پس از آنکه صدرالمتألهین، به شکلی ویژه به مسئله «اصالت وجود و اعتباریّت ماهیت» پرداخت، شارحانِ پس از او درصدد برآمدند تا تفسیری صحیح از این اصل ارائه بدهند. در این میان، چهار نظریّه و تفسیر ارائه شده است که تفسیر منتخب؛ یعنی عینیت وجود و ماهیت، أدقّ و أیقن نسبت به دیگر تفاسیر است. بنابر این تفسیر، ماهیت از عوارض ذاتیِ وجود خواهد بود و به دلیل عینی بودنِ ماهیت با وجود، وقوع تشکیک در ماهیت متصور است و وجود رابط نیز دارای ماهیت است. همچنین حقیقتاً کلی طبیعی در خارج موجود است، از جمله اینکه ماهیت، مجعولِ جاعل و علت برای امر دیگر نیز می تواند باشد و واجب الوجود نیز دارای ماهیت است.

زندگی نامه حجة‌الاسلام ‌والمسلمین‌ غلامرضا فیاضی‌ در سال‌ 1328 در قم‌ و در میان‌ خانواده‌ای‌ متدین‌ و دوستدار روحانیت‌ و علمای‌ شیعه‌ به‌ دنیا آمد. پدرش‌ مرحوم‌ حاج‌ اسدالله‌، به‌‌ بنایی‌ اشتغال‌ داشت‌ و از همان‌ راه‌ روزگار می‌گذراند. حجة‌الاسلام ‌والمسلمین‌ فیاضی‌ پس‌ از اینکه‌ قرآن‌ و بخشی‌ از دروس‌ فارسی‌ را نزد مادر خود و مکتب‌ خانه‌ فرا گرفت‌، با پدر خود به‌ بنایی‌ ساختمان‌ میرفت‌. در یکی‌ از روزها که‌ با پدر خود به‌ منزل‌ روحانی‌ جلیل‌ القدری‌ برای‌ تعمیر ساختمان‌ رفته‌ بود، مورد عنایت‌ آن‌ روحانی‌ جلیل‌القدر قرار گرفت‌ و با عنایت‌ او و رخصت‌ پدر به‌ امر اشتغال‌ در حوزه‌ علمیه‌ قم‌ رو آورد. پس‌ از طی‌ مقدمات‌، به‌ دروس‌ سطح‌ در نزد استادان‌ مشهور آن‌ روزگار راه‌ یافت‌ و سپس‌ به‌ درس‌ خارج‌ فقه‌ و اصول‌ استادان‌ برجسته حوزه‌ علمیه‌ قم‌ رفت‌ و سالها از محضر آنان‌ بهره‌مند شد. او همزمان‌ با تحصیل‌ فقه‌ و اصول‌، علوم‌ عقلی‌ را نیز در نزد استادان‌ خبره‌ فرا گرفت‌، به‌ گونه‌ای‌ که‌ بعدها خود به‌ تدریس‌ آن‌ دروس‌ رو آورد و درس‌ او در زمره بهترین‌ دروس‌ حوزه‌ در علوم‌ عقلی‌ به‌ شمار رفت‌. حجة‌الاسلام ‌والمسلمین‌ فیاضی‌ در سالهای‌ تحصیل‌ خود به‌ محضر استادان‌ برجستة‌ بسیاری‌ شرفیاب‌ شد. او جامع‌ المقدمات‌ را نزد مرحوم‌ شیخ‌ محمد حسن‌ قاضی‌زاده‌ که‌ همانا مشوق‌ اصلی‌ او برای‌ رو آوردن‌ به‌ تحصیل‌ در حوزه‌ بود، فرا گرفت‌. سیوطی‌ را نزد حجة‌الاسلام‌ والمسلمین‌ باکویی‌ امام‌ جمعه‌ فریدون‌ کنار و مغنی‌ را هم‌ نزد او و نیز در محضر آیة‌الله‌ شیخ‌ حسن‌ تهرانی‌ و آقای‌ جلیلی‌ آموخت‌. حاشیه‌ را نزد حجة‌الاسلام‌والمسلمین‌ باکویی‌ و مختصر را نزد آیة‌الله‌ دوزدوزانی‌ و معالم‌ را نزد حجة‌الاسلام‌ والمسلمین‌ فاضل‌ هرندی‌ خواند و سپس‌ به‌ دروس‌ لمعه‌ آقای‌ سید ابوالفضل‌ موسوی‌ تبریزی‌ و آقای‌ تقدیری‌ رفت‌. استاد او در رسائل‌ آیة‌الله‌ العظمی‌ نوری‌ همدانی‌ و آیة‌الله‌ مؤمن‌، در مکاسب‌ آیة‌الله‌ شیخ‌ علی‌ پناه‌ اشتهاردی‌ و آیة‌الله‌العظمی‌ فاضل‌ لنکرانی‌ و در کفایه‌ آیة‌الله‌ العظمی‌ نوری‌ همدانی‌ و آیة‌الله‌ العظمی‌ فاضل‌ لنکرانی‌ بود. وی‌ از سال‌ 51 به‌ مدت‌ چهارده‌ سال‌ در دروس‌ خارج‌ حضرات‌ آیات‌ آقایان‌ گلپایگانی‌، اراکی‌، حائری، شاه‌ آبادی، شیخ‌ کاظم‌ تبریزی، شیخ‌ جواد تبریزی‌ و وحید خراسانی‌ شرکت‌ کرد. او در بخش‌ علوم‌ عقلی، شرح‌ منظومه‌ سبزواری‌ را نزد آیة‌الله‌ گرامی، بدایه‌ را نزد آیة‌الله‌ جوادی‌ آملی، نهایه‌ را نزد آیة‌الله‌ مصباح‌ یزدی‌ و اسفار را نزد آیة‌الله‌ جوادی‌ آملی‌ فرا گرفت‌. همچنین‌ او تمهیدالقواعد و شرح‌ فصوص‌ الحکم‌ را نزد آیة‌الله‌ جوادی‌ آملی‌ آموخت‌. از دوستان‌ او در سالهای‌ تحصیل، حجة‌الاسلام‌ والمسلمین‌ غروی‌ را می‌توان‌ نام‌ برد. حجة‌الاسلام‌والمسلمین‌ فیاضی‌ در سالهای‌ متمادی‌ و ازسالهای‌ آغازین‌ تحصیل‌ به‌ امر تدریس‌ اهتمام‌ ویژه‌ای‌ داشت. او در دروس‌ مختلف‌ دورة‌ مقدمات‌ و سطح‌ را بارها تدریس‌ کرده‌ و سپس‌ به‌ تدریس‌ بدایه، نهایه‌ و شرح‌ اشارات‌ رو آورده‌ است‌ و هم‌ اکنون‌ نیز به‌ تدریس‌ اسفار اشتغال‌ دارد. تبیین‌ زیبا و استوار علوم‌ عقلی‌ از ویژگیهای‌ اوست‌ و دروس‌ و حتی‌ نوارهای‌ تدریس‌ او همواره‌ مورد استفاده‌ طلاب‌ بوده‌ است. از حجة‌الاسلام‌والمسلمین‌ فیاضی‌ تعلیقه‌ای‌ بر نهایة‌ الحکمه‌ علامه‌ طباطبایی‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. او از اعضای‌ جامعه‌ مدرسین‌ است‌ و هم‌ اکنون‌ در قم‌ ضمن‌ اشتغال‌ به‌ تدریس، به‌ پژوهش‌ در مؤسسه‌ امام‌ خمینی ‌(ره‌) می پردازد. منبع: http://qfayazi.andishvaran.ir/fa/ScholarMainpage.html

متکلّمان و فیلسوفان در حدوث یا قِدَم عالم نزاع دارند. متکلّمان به ضرورت حدوث عالم قائل هستند و فیلسوفان بر ضرورت قدم عالم تأکید دارند. در این رساله، هیچ یک از این دو قول پذیرفته نشده، و ضرورت قدم عالم، مستلزم انکار اختیار واجب تعالی و ضرورت حدوث عالم، ادّعایی بدون دلیل دانسته، و حدوث و قدم عالم از نظر عقل ممکن دانسته شده است و با توضیحی که در فصل دوم درباره «حدوث» آمده، حدوث زمانی عالم بر اساس ادلّه نقلی را اثبات کرده ایم. در فصل سوم با ردّ نظریات دیگر در باب حدوث و قدم عالم، امکان حدوث و قدم عالم از نظر عقلی مورد تأیید قرار گرفته و در نتیجه، راه برای أخذ ظواهر در ادلّه نقلی باز می شود. در فصل چهارم با ذکر حدود هفتاد روایت، ادلّه نقلی درباره حدوث عالم بررسی شده است. در فصل پنجم، با نقد روش مکتب تفکیک، تمسّک به ادلّه نقلی بدون ادلّه عقلی غیر ممکن دانسته شده و با التفات به عدم منافات انواع دیگر حدوث با حدوث زمانی، سرانجام، حدوث زمانی عالم با کمک عقل و نقل به اثبات رسیده است.